Devanagari Version
||श्रीभावमिश्रविरचित||
भावप्रकाशनिघण्टु
[भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-प्रथमभाग-मिश्रप्रकरण]
२. हरीतक्यादिवर्ग
हरीतकी उत्पत्ति
दक्षं प्रजापतिं स्वस्थमश्विनौ वाक्यमूचतुः |
कुतो हरीतकी जाता तस्यास्तु कति जातयः ||१||
रसाः कति समाख्याताः कति चोपरसाः स्मृताः |
नामानि कति चोक्तानि किं वा तासां च लक्षणम् ||२||
के च वर्णा गुणाः के च का च कुत्र प्रयुज्यते |
केन द्रव्येण संयुक्ता कांश्च रोगान्व्यपोहति ||३||
प्रश्नमेतद्यथा पृष्टं भगवन्वक्तुमर्हसि |
अश्विनीर्वचनं श्रुत्वा दक्षो वचनमब्रवीत् ||४||
पपात बिन्दुर्मेदिन्यां शक्रस्य पिबतोऽमृतम् |
ततो दिव्यात्समुत्पन्ना सप्तजातिर्हरीतकी ||५||
हरीतकीपर्याय
हरीतक्यभया पथ्या कायस्था पूतनाऽमृता |
हैमवत्यव्यथा चापि चेतकी श्रेयसी शिवा |
वयस्था विजया चापि जीवन्ती रोहिणीति च ||६||
हरीतकी सप्तभेद
विजया रोहिणी चैव पूतना चामृताऽभया |
जीवन्ती चेतकी चेति पथ्यायाः सप्तजातयः ||७||
“विन्ध्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याच्चेतकी पूतना
सिन्धौ स्यादथ रोहिणी निगदिता जाता प्रतिस्थानके |
चम्पायाममृताभया च जनिता देशे सुराष्ट्राह्वये |
जीवन्तीति हरीतकी निगदिता सप्त प्रभेदा बुधैः”(१) ||७||
अलाबुवृत्ता विजया वृत्ता सा रोहिणी स्मृता |
पूतनास्थिमती सूक्ष्मा कथिता मांसलाऽमृता ||८||
पञ्चरेखाऽभया प्रोक्ता जीवन्ती स्वर्णवर्णिनी |
त्रिरेखा चेतकी ज्ञेया सप्तानामियमाकृतिः ||९||
हरीतकीप्रयोग
विजया सर्वरोगेषु रोहिणी व्रणरोहिणी |
प्रलेपे पूतना योज्या शोधनार्थेऽमृता हिता ||१०||
अक्षिरोगेऽभया शस्ता जीवन्ती सर्वरोगहृत् |
चूर्णार्थे चेतकी शस्ता यथायुक्तं प्रयोजयेत् ||११||
चेतकी द्विविधा प्रोक्ता श्वेता कृष्णा च वर्णतः |
षडङ्गुलायता शुक्ला कृष्णा त्वेकाङ्गुला स्मृता ||१२||
काचिदास्वादमात्रेण काचिद्गन्धेन भेदयेत् |
काचित्स्पर्शेन दृष्ट्याऽन्या चतुर्धा भेदयेच्छिवा ||१३||
चेतकीपादपच्छायामुपसर्पन्ति ये नराः |
भिद्यंते तत्क्षणादेव पशुपक्षिमृगादयः ||१४||
चेतकी तु धृता हस्ते यावत्तिष्ठति देहिनः |
तावद्भिद्येत वेगैस्तु प्रभावान्नात्र संशयः ||१५||
नृपादिसुकुमाराणां कृशानां भेषजद्विषाम् |
चेतकी परमा शस्ता हिता सुखविरेचनी ||१६||
सप्तानामपि जातीनां प्रधाना विजया स्मृता |
सुखप्रयोगा सुलभा सर्वरोगेषु शस्यते ||१७||
हरीतकीगुण, प्रभाव
हरीतकी पञ्चरसाऽलवणा तुवरा परम् |
रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायनी |
चक्षुष्या लघुरायुष्या बृंहणी चानुलोमिनी ||१८||
श्वासकासप्रमेहार्शःकुष्ठशोथोदरक्रिमीन् |
वैस्वर्यग्रहणीरोगविबन्धविषमज्वरान् ||१९||
गुल्माध्मानतृषाछर्दिहिक्काकण्डूहृदामयान् |
कामलां शूलमानाहं प्लीहानञ्च यकृत्तथा |
अश्मरीमूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातं च नाशयेत् ||२०||
स्वादुतिक्तकषायत्वात्पित्तहृत्कफहृत्तु सा |
कटुतिक्तकषायत्वादम्लत्वाद्वातहृच्छिवा ||२१||
पित्तकृत्कटुकाम्लत्वाद्वातकृन्न कथं शिवा |
प्रभावाद्दोषहन्तृत्वं सिद्धं यत्तत्प्रकाश्यते |
हेतुभिः शिष्यबोधार्थं नापूर्वं क्रियतेऽधुना ||२२||
कर्मान्यत्वं गुणैः साम्यं दृष्टमाश्रयभेदतः |
यतस्ततो नेति चिन्त्यं धात्रीलकुचयोर्यथा ||२३||
पथ्याया मज्जनि स्वादुः स्नाय्वामम्लो व्यवस्थितः |
वृन्ते तिक्तस्त्वचि कटुरस्थिस्थस्तुवरो रसः ||२४||
श्रेष्ठहरीतकीलक्षण
नवा स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता च याऽम्भसि |
निमज्जेत्सा प्रशस्ता च कथिताऽतिगुणप्रदा ||२५||
नवादिगुणयुक्तत्वं तथैवात्र द्विकर्षता |
हरीतक्याः फले यत्र द्वयं तच्छ्रेष्ठमुच्यते ||२६||
हरीतकीप्रयोगविधि, ऋत्वनुसार प्रयोगविधि
चर्विता वर्धयत्यग्निं पेषिता मलशोधिनी |
स्विन्ना संग्राहिणी पथ्या भृष्टा प्रोक्ता त्रिदोषनुत् ||२७||
उन्मीलिनी बुद्धिबलेन्द्रियाणां निर्मूलिनी पित्तकफानिलानाम् |
विस्रंसिनी मूत्रशकृन्मलानां हरीतकी स्यात् सह भोजनेन ||२८||
अन्नपानकृतान्दोषान्वातपित्तकफोद्भवान् |
हरीतकी हरत्याशु भुक्तस्योपरि योजिता ||२९||
लवणेन कफं हन्ति पित्तं हन्ति सशर्करा |
घृतेन वातजान् रोगान्सर्वरोगान्गुडान्विता ||३०||
सिंधूत्थशर्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् |
वर्षादिष्वभया प्राश्या रसायनगुणैषिणा ||३१||
हरीतकीसेवनाऽनार्ह
अध्वातिखिन्नो बलवर्जितश्च रूक्षः कृशो लङ्घनकर्शितश्च |
पित्ताधिको गर्भवती च नारी विमुक्तरक्तस्त्वभयां न खादेत् ||३२||
विभीतक
बिभीतकस्त्रिलिङ्गः स्यान्नाक्षः कर्षफलस्तु सः |
कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः ||३३||
बिभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् |
उष्णवीर्यं हिमस्पर्शं भेदनं कासनाशनम् ||३४||
रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्यनाशनम् |
बिभीतमज्जा तृट्छर्दिकफवातहरो लघुः |
कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जाऽपि तद्गुणः ||३५||
आमलकी
त्रिष्वामलकमाख्यातं धात्री तिष्यफलाऽमृता |
हरीतकीसमं धात्रीफलं किन्तु विशेषतः |
रक्तपित्तप्रमेहघ्नं परं वृष्यं रसायनम् ||३६||
हन्ति वातं तदम्लत्वात्पित्तं माधुर्यशैत्यतः |
कफं रूक्षकषायत्वात्फलं धात्र्यास्त्रिदोषजित् ||३७||
यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् |
तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् ||३८||
त्रिफला
पथ्याबिभीतधात्रीणां फलैः स्यात्त्रिफला समैः |
फलत्रिकञ्च त्रिफला सा वरा च प्रकीर्तिता ||३९||
त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठहरा सरा |
चक्षुष्या दीपनी रुच्या विषमज्वरनाशिनी ||४०||
शुण्ठी
शुण्ठी विश्वा च विश्वञ्च नागरं विश्वभेषजम् |
ऊषणं कटुभद्रञ्च शृङ्गवेरं महौषधम् ||४१||
शुण्ठी रुच्यामवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः |
स्निग्धोष्णा मधुरा पाके कफवातविबन्धनुत् ||४२||
वृष्या स्वर्या वमिश्वासशूलकासहृदामयान् |
हन्ति श्लीपदशोथार्श आनाहोदरमारुतान् ||४३||
आग्नेयगुणभूयिष्ठं तोयांशपरिशोषि यत् |
संगृह्णाति मलं तत्तु ग्राहि शुण्ठ्यादयो यथा ||४४||
विबन्धभेदिनी या तु सा कथं ग्राहिणी भवेत् |
शक्तिर्विबन्धभेदे स्याद्यतो न मलपातनो ||४५||
आर्द्रक
आर्द्रकं शृङ्गवेरं स्यात्कटुभद्रं तथार्द्रिका |
आर्द्रिका भेदिनी गुर्वी तीक्ष्णोष्णा दीपनी मता |
कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा |
ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्यास्तेऽपि सन्त्यार्द्रकेऽखिलाः ||४६||
भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्रकभक्षणम् |
अग्निसन्दीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् ||४७||
कुष्ठपाण्ड्वामये कृच्छ्रे रक्तपित्ते व्रणे ज्वरे |
दाहे निदाघशरदोर्नैव पूजितमार्द्रकम् ||४८||
पिप्पली
पिप्पली मागधी कृष्णा वैदेही चपला कणा |
उपकुल्योषणा शौण्डी कोला स्यात्तीक्ष्णतण्डुला ||४९||
पिप्पली दीपनी वृष्या स्वादुपाका रसायनी |
अनुष्णा कटुका स्निग्धा वातश्लेष्महरी लघुः ||५०||
पिप्पली रेचनी हन्ति श्वासकासोदरज्वरान् |
कुष्ठप्रमेहगुल्मार्शः प्लीहशूलाममारुतान् ||५१||
आर्द्रा कफप्रदा स्निग्धा शीतला मधुरा गुरुः |
पित्तप्रशमनी सा तु शुष्का पित्तप्रकोपिणी ||५२||
पिप्पली मधुसंयुक्ता मेदःकफविनाशिनी |
श्वासकासज्वरहरा वृष्या मेध्याऽग्निवर्धिनी ||५३||
जीर्णज्वरोऽग्निमान्द्ये च शस्यते गुडपिप्पली |
कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् |
द्विगुणः पिप्पलीचूर्णाद् गुडोऽत्र भिषजां मतः ||५४||
मरिच
मरिचं वेल्लजं कृष्णमूषणं धर्मपत्तनम् |
मरिचं कटुकं तीक्ष्णं दीपनं कफवातजित् |
उष्णं पित्तकरं रूक्षं श्वासशूलकृमीन्हरेत् ||५५||
तदार्द्रं मधुरं पाके नात्युष्णं कटुकं गुरु |
किञ्चित्तीक्ष्णगुणं श्लेष्मप्रसेकि स्यादपित्तलम् ||५६||
त्रिकटु
विश्वोपकुल्या मरिचं त्रयं त्रिकटु कथ्यते |
कटुत्रिकं तु त्रिकटु त्र्यूषणं व्योष उच्यते ||५७||
त्र्यूषणं दीपनं हन्ति श्वासकासत्वगामयान् |
गुल्ममेहकफस्थौल्यमेदःश्लीपदपीनसान् ||५८||
पिप्पलीमूल
ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलमूषणं चटकाशिरः |
दीपनं पिप्पलीमूलं कटूष्णं पाचनं लघु |
रूक्षं पित्तकरं भेदि कफवातोदरापहम् |
आनाहप्लीहगुल्मघ्नं कृमिश्वासक्षयापहम् ||५९||
चतुरूषण
त्र्यूषणं सकणामूलं कथितं चतुरूषणम् |
व्योषस्येव गुणाः प्रोक्ता अधिकाश्चतुरूषणे ||६०||
चव्य
भवेच्चव्यं तु चविका कथिता सा तथोषणा |
कणामूलगुणं चव्यं विशेषाद् गुदजापहम् ||६१||
गजपिप्पली
चविकायाः फलं प्राज्ञैः कथिता गजपिप्पली |
कपिवल्ली कोलवल्ली श्रेयसी वशिरश्च सा ||६२||
गजकृष्णा कटुर्वातश्लेष्महृद्वह्निवर्धिनी |
उष्णा निहन्त्यतीसारं श्वासकण्ठामयक्रिमीन् ||६३||
चित्रक
चित्रकोऽनलनामा च पाठी व्यालस्तथोषणः |
चित्रकः कटुकः पाके वह्निकृत्पाचनो लघुः |
रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशोथार्शःकृमिकासनुत् |
वातश्लेष्महरो ग्राही वातर्शःश्लेष्मपित्तहृत् ||६४||
पञ्चकोल
पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः |
पञ्चभिः कोलमात्रं यत्पञ्चकोलं तदुच्यते ||६५||
पञ्चकोलं रसे पाके कटुकं रुचिकृन्मतम् |
तीक्ष्णोष्णं पाचनं श्रेष्ठं दीपनं कफवातनुत् |
गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम् ||६६||
षडूषण
पञ्चकोलं समरिचं षडूषणमुदाहृतम् |
पञ्चकोलगुणं तत्तु रूक्षमुष्णं विषापहम् ||६७||
यवानी
यवानिकोग्रगन्धा च ब्रह्मदर्भाऽजमोदिका |
सैवोक्ता दीप्यका दीप्या तथा स्याद्यवसाह्वया ||६८||
यवानी पाचनी रुच्या तीक्ष्णोष्णा कटुका लघुः |
दीपनी च तथा तिक्ता पित्तला शुक्रशूलहृत् |
वातश्लेष्मोदरानाहगुल्मप्लीहकृमिप्रणुत् ||६९||
अजमोदा
अजमोदा खराश्वा च मयूरो दीप्यकस्तथा |
तथा ब्रह्मकुशा प्रोक्ता कारवी च समस्तका ||७०||
अजमोदा कटुस्तीक्ष्णा दीपनी कफवातनुत् |
उष्णा विदाहिनी हृद्या वृष्या बलकरी लघुः |
नेत्रामयकफमिच्छर्दिहिक्काबस्तिरुजो हरेत् ||७१||
पारसीकयवानी
पारसीकयवानी तु यवानीसदृशी गुणः |
विशेषात्पाचनी रुच्या ग्राहिणी मादिनी गुरुः ||७२||
शुक्लजीरक, कृष्णजीरक
जीरको जरणोऽजाजी कणा स्याद्दीर्घजीरकः |
कृष्णजीरः सुगन्धश्च तथैवोद्गारशोधनः ||७३||
कालाजाजी तु सुषवी कालिका चोपकालिका |
पृथ्वीका कारवी पृथ्वी पृथुकृष्णोपकुञ्चिका |
उपकुञ्ची च कुञ्ची च बृहज्जीरक इत्यपि ||७४||
जीरकत्रितयं रूक्षं कटूष्णं दीपनं लघु |
संग्राही पित्तलं मेध्यं गर्भाशयविशुद्धिकृत् ||७५||
ज्वरघ्नं पाचनं वृष्यं बल्यं रुच्यं कफापहम् |
चक्षुष्यं पवनाध्मानगुल्मच्छर्द्यतिसारहृत् ||७६||
धान्यक
धान्यकं धानकं धान्यं धाना धानेयकं तथा |
कुनटी धेनुका छत्रा कुस्तुम्बुरु वितुन्नकम् ||७७||
धान्यकं तुवरं स्निग्धमवृष्यं मूत्रलं लघु |
तिक्तं कटूष्णवीर्यञ्च दीपनं पाचनं स्मृतम् ||७८||
ज्वरघ्नं रोचकं ग्राहि स्वादुपाकि त्रिदोषनुत् |
तृष्णादाहवमिश्वासकासकार्श्यक्रिमिप्रणुत् |
आर्द्रन्तु तद्गुणं स्वादु विशेषात्पित्तनाशि तत् ||७९||
शतपुष्पा, मिश्रेया
शतपुष्पा शताह्वा च मधुरा कारवी मिसिः |
अतिलम्बी सितच्छत्रा संहिता छत्रिकापि च ||८०||
शतपुष्पा लघुस्तीक्ष्णा पित्तकृद्दीपनी कटुः |
उष्णा ज्वरानिलश्लेष्मव्रणशूलाक्षिरोगहृत् ||८१||
छत्रा शालेयशालीनौ मिश्रेया मधुरा मिसिः |
मिश्रेया तद्गुणा प्रोक्ता विशेषाद्योनिशूलनुत् |
अग्निमान्द्यहरी हृद्या बद्धविट्कृमिशूलहृत् |
रूक्षोष्णा पाचनी कासवमिश्लेष्मानिलान्हरेत् ||८२||
मेथी, वनमेथी
मेथिका मेथिनी मेथी दीपनी बहुपत्रिका |
बोधिनी बहुबीजा च जातिर्गन्धफला तथा ||८३||
वल्लरी चन्द्रिका मन्था मिश्रपुष्पा च कैरवी |
कुञ्चिका बहुपर्णी च पित्तजिद्वायुनुद्द्विधा ||८४||
मेथिका वातशमनी श्लेष्मघ्नी ज्वरनाशिनी |
ततः स्वल्पगुणा बल्या वाजिनां सा तु पूजिता ||८५||
चन्द्रशूर
चन्द्रिका चर्महन्त्री च पशुमेहनकारिका |
नन्दिनी कारवी भद्रा वासपुष्पा सुवासरा ||८६||
चन्द्रशूरं हितं हिक्कावातश्लेष्मातिसारिणाम् |
असृग्वातगदद्वेषि बलपुष्टिविवर्धनम् ||८७||
चतुर्बीज
मेथिका चन्द्रशूरश्च कालाऽजाजी यवानिका |
एतच्चतुष्टयं युक्तं चतुर्बीजमिति स्मृतम् ||८८||
तच्चूर्णं भक्षितं नित्यं निहन्ति पवनामयम् |
अजीर्णं शूलमाध्मानं पार्श्वशूलं कटिव्यथाम् ||८९||
हिङ्गु
सहस्रवेधि जतुकं बाह्लीकं हिङ्गु रामठम् |
हिङ्गूष्णं पाचनं रुच्यं तीक्ष्णं वातबलासहृत् |
शूलगुल्मोदरानाहकृमिघ्नं पित्तवर्द्धनम् ||९०||
वचा
वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका |
क्षुद्रपत्री च मङ्गल्या जटिलोग्रा च लोमशा ||९१||
वचोग्रगन्धा कटुका तिक्तोष्णा वान्तिवह्निकृत् |
विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी |
अपस्मारकफोन्मादभूतजन्त्वनिलान्हरेत् ||९२||
पारसीकवचा
पारसीकवचा शुक्ला प्रोक्ता हैमवतीति सा |
हैमवत्युदिता तद्वद्वातं हन्ति विशेषतः ||९३||
कुलञ्जन
सुगन्धाऽप्युग्रगन्धा च विशेषात्कफकासनुत् |
सुस्वरत्वकरी रुच्या हृत्कण्ठमुखशोधिनी ||९४||
महाभारी वचा
अपरा सुगन्धा स्थूलग्रन्थिः यस्या लोके महाभरी इति नाम |
स्थूलग्रन्थिः सुगन्धा स्यात्ततो हीनगुणा स्मृता ||९५||
द्वीपान्तरवचा
द्वीपान्तरवचा किञ्चित्तिक्तोष्णा वह्निदीप्तिकृत् |
विबन्धाध्मानशूलघ्नी शकृन्मूत्रविशोधिनी ||९६||
वातव्याधीनपस्मारमुन्मादं तनुवेदनाम् |
व्यपोहति विशेषेण फिरङ्गामयनाशिनी ||९७||
हपुषाद्वय
हवुषा वपुषा विस्रा पराश्वत्थफला मता |
मत्स्यगन्धा प्लीहहन्त्री विषघ्नी ध्वांक्षनाशिनी ||९८||
हवुषा दीपनी तिक्ता मृदूष्णा तुवरा गुरुः |
पित्तोदरसमीरार्शोग्रहणीगुल्मशूलहृत् |
पराप्येतद्गुणा प्रोक्ता रूपभेदो द्वयोरपि ||९९||
विडङ्ग
पुंसि क्लीबे विडङ्गं स्यात्कृमिघ्नो जन्तुनाशनः |
तण्डुलश्च तथा वेल्लममोघा चित्रतण्डुलः ||१००||
विडङ्गं कटु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं वह्निकरं लघु |
शूलाध्मानोदरश्लेष्मकृमिवातविबन्धनुत् ||१०१||
तुम्बुरु
तुम्बुरुः सौरभः सौरो वनजः सानुजोऽन्धकः |
तुम्बुरु प्रथितं तिक्तं कटुपाकेऽपि तत्कटु |
रूक्षोष्णं दीपनं तीक्ष्णं रुच्यं लघु विदाहि च ||१०२||
वातश्लेष्माक्षिकर्णौष्ठशिरोरुग्गुरुताकृमीन् |
कुष्ठशूलारुचिश्वासप्लीहकृच्छ्राणि नाशयेत् ||१०३||
वंशलोचन
स्याद्वंशरोचना वांशी तुगाक्षीरी तुगा शुभा |
त्वक्क्षीरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षीरी च वैणवी ||१०४||
वंशजा बृंहणी वृष्या बल्या स्वाद्वी च शीतला |
तृष्णाकासज्वरश्वासक्षयपित्तास्रकामलाः |
हरेत्कुष्ठं व्रणं पाण्डुं कषाया वातकृच्छ्रजित् ||१०५||
समुद्रफेन
समुद्रफेनः फेनश्च हिण्डीरोऽब्धिकफस्तथा |
समुद्रफेनश्चक्षुष्यो लेखनः शीतलश्च सः |
कषायो विषपित्तघ्नः कर्णरुक्कफहृत्सरः ||१०६||
अष्टवर्ग
जीवकर्षभकौ मेदे काकोल्यौ ऋद्धिवृद्धिके |
अष्टवर्गोऽष्टभिर्द्रव्यैः कथितश्चरकादिभिः ||१०७||
अष्टवर्गो हिमः स्वादुर्बृंहणः शुक्रलो गुरुः |
भग्नसन्धानकृत्कामबलासबलवर्धनः |
वातपित्तास्रतृड्दाहज्वरमेहक्षयप्रणुत् ||१०८||
जीवक, ऋषभक
जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ |
रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ |
जीवकः कूर्चकाकार ऋषभो वृषशृङ्गवत् ||१०९||
जीवको मधुरः शृङ्गो ह्नस्वाङ्गः कूर्चशीर्षकः |
ऋषभो वृषभो धीरो विषाणी द्राक्ष इत्यपि |
जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुक्रकफप्रदौ |
मधुरौ पित्तदाहास्रकार्श्यवातक्षयापहौ ||११०||
मेदा, महामेदा
महामेदाभिधः कन्दो मोरङ्गादौ प्रजायते |
महामेदाखनीमेदा स्यादित्युक्तं मुनीश्वरैः ||१११||
शुक्लार्द्रकनिभः कन्दो लताजातः सुपाण्डुरः |
महामेदाभिधो ज्ञेयो मेदालक्षणमुच्यते ||११२||
शुक्लकन्दो नखच्छेद्यो मेदोधातुमिव स्रवेत् |
यः स मेदेति विज्ञेयो जिज्ञासातत्परैर्जनैः ||११३||
शल्यपर्णी मणिच्छिद्रा मेदा मेदोभवाध्वरा |
महामेदा वसुच्छिद्रा त्रिदन्ती देवतामणिः ||११४||
मेदायुगं गुरु स्वादु वृष्यं स्तन्यकफावहम् |
बृंहणं शीतलं पित्तरक्तवातज्वरप्रणुत् ||११५||
काकोली, क्षीरकाकोली
जायते क्षीरकाकोली महामेदोद्भवस्थले |
यत्र स्यात्क्षीरकाकोली काकोली तत्र जायते ||११६||
पीवरीसदृशः कन्दः क्षीरः स्रवति प्रियगन्धवान् |
स प्रोक्तः क्षीरकाकोली काकोलीलिङ्गमुच्यते ||११७||
यथा स्यात्क्षीरकाकोली काकोल्यपि तथा भवेत् |
एषा किञ्चिद्भवेत्कृष्णा भेदोऽयमुभयोरपि ||११८||
काकोली वायसोली च वीरा कायस्थिका तथा |
सा शुक्ला क्षीरकाकोली वयस्था क्षीरवल्लिका |
कथिता क्षीरिणी धारा क्षीरशुक्ला पयस्विनी ||११९||
काकोलीयुगलं शीतं शुक्रलं मधुरं गुरु |
बृंहणं वातदाहास्रपित्तशोषज्वरापहम् ||१२०||
ऋद्धि, वृद्धि
ऋद्धिर्वृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भवतः कोशयामले |
श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजातः सरन्ध्रकः ||१२१||
स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ब्रुवे |
तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्तफला च सा |
वृद्धिस्तु दक्षिणावर्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः ||१२२||
ऋद्धियुग्मं सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ||१२३||
ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः |
प्राणैश्वर्यकरी मूर्च्छा रक्तपित्तविनाशिनी ||१२४||
वृद्धिर्गर्भप्रदा शीता बृंहणी मधुरा स्मृता |
वृष्या पित्तास्रशमनी क्षतकासक्षयापहा ||१२५||
राज्ञामप्यष्टवर्गस्तु यतोऽयमतिदुर्लभः |
तस्मादस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात्तद्गुणं भिषक् ||१२६||
अष्टवर्गप्रतिनिधिद्रव्य
मेदाजीवककाकोलीऋद्धिद्वन्द्वेऽपि चासति |
वरीविदार्यश्वगन्धावाराहींश्च क्रमात् क्षिपेत् ||१२७||
यष्टीमधु
यष्टीमधु तथा यष्टीमधुकं क्लीतकं तथा |
अन्यत्क्लीतनकं तत्तु भवेत्तोये मधूलिका ||१२८||
यष्टी हिमा गुरुः स्वाद्वी चक्षुष्या बलवर्णकृत् |
सुस्निग्धा शुकला केश्या स्वर्या पित्तानिलास्रजित् |
घ्राणशोथविषच्छर्दितृष्णाग्लानिक्षयापहा ||१२९||
काम्पिल्ल
काम्पिल्लः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनोऽपि च |
काम्पिल्लः कफपित्तास्रकृमिगुल्मोदरव्रणान् |
हन्ति रेची कटूष्णश्च मेहानाहविषाश्मनुत् ||१३०||
आरग्वध
आरग्वधो राजवृक्षः शम्पाकश्चतुरङ्गुलः |
आरेवतो व्याधिघातः कृतमालः सुवर्णकः |
कर्णिकारो दीर्घफलः स्वर्णाङ्गः स्वर्णभूषणः ||१३१||
आरग्वधो गुरुः स्वादुः शीतलः स्रंसनोत्तमः |
ज्वरहृद्रोगपित्तास्रवातोदावर्तशूलनुत् ||१३२||
तत्फलं स्रंसनं रुच्यं कुष्ठपित्तकफापहम् |
ज्वरे तु सततं पथ्यं कोष्ठशुद्धिकरं परम् ||१३३||
कटुका
कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटम्भरा |
अशोका मत्स्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी |
मत्स्यपित्ता काण्डरुहा रोहिणी कटुरोहिणी ||१३४||
कटी तु कटुका पाके तिक्ता रूक्षा हिमा लघुः |
भेदिनी दीपनी हृद्या कफपित्तज्वरापहा |
प्रमेहश्वासकासास्रदाहकुष्ठक्रिमिप्रणुत् ||१३५||
किराततिक्त
किराततिक्तः कैरातः कटुतिक्तः किरातकः |
काण्डतिक्तोऽनार्यतिक्तो भूनिम्बो रामसेनकः |
किरातकोऽन्यो नैपालः सोऽर्धतिक्तो ज्वरान्तकः ||१३६||
किरातः सारको रूक्षः शीतलस्तिक्तको लघुः |
सन्निपातज्वरश्वासकफपित्तास्रदाहनुत् |
कासशोथतृषाकुष्ठज्वरव्रणकृमिप्रणुत् ||१३७||
इन्द्रयव
उक्तं कुटजबीजं तु यवमिन्द्रयवं तथा |
कलिङ्गं चापि कालिङ्गं तथा भद्रयवा अपि ||१३८||
क्वचिदिन्द्रस्य नामैव भवेत्तदभिधायकम् |
फलानीन्द्रयवास्तस्य तथा भद्रयवा अपि ||१३९||
इन्द्रयवं त्रिदोषघ्नं संग्राहि कटु शीतलम् |
ज्वरातीसाररक्तार्शोवमिवीसर्पकुष्ठनुत् |
दीपनं गुदकीलास्रवातास्रश्लेष्मशूलजित् ||१४०||
मदन
मदनश्छर्दनः पिण्डो नटः पिण्डीतकस्तथा |
करहाटो मरुबकः शल्यको विषपुष्पकः ||१४१||
मदनो मधुरस्तिक्तो वीर्योष्णो लेखनो लघुः |
वान्तिकृद्विद्रधिहरः प्रतिश्यायव्रणान्तकः |
रूक्षः कुष्ठकफानाहशोथगुल्मव्रणापहः ||१४२||
रास्ना
रास्ना युक्तरसा रस्या सुवहा रसना रसा |
एलापर्णी च सुरसा सुगन्धा श्रेयसी तथा ||१४३||
रास्नामपाचिनी तिक्ता गुरूष्णा कफवातजित् |
शोथश्वाससमीरास्रवातशूलोदरापहा |
कासज्वरविषाशीतिवातिकामयसिध्महृत् ||१४४||
नाकुली
नाकुली सुरसा नागसुगन्धा गन्धनाकुली |
नकुलेष्टा भुजङ्गाक्षी सर्पाङ्गी विषनाशिनी ||१४५||
नाकुली तुवरा तिक्ता कटुकोष्णा विनाशयेत् |
भोगिलूतावृश्चिकाखुविषज्वरकृमिव्रणान् ||१४६||
माचिका
माचिका प्रस्थिकाऽम्बष्ठा तथा चाम्बालिकाम्बिका |
मयूरविदला केशी सहस्रा बालमूलिका ||१४७||
माचिकाऽम्ला रसे पाके कषाया शीतला लघुः |
पक्वातीसारपित्तास्रकफकण्ठामयापहा ||१४८||
तेजवती
तेजस्विनी तेजवती तेजोह्वा तेजनी तथा |
तेजस्विनी कफश्वासकासास्यामयवातहृत् |
पाचन्युष्णा कटुस्तिक्ता रुचिवह्निप्रदीपनी ||१४९||
ज्योतिष्मती
ज्योतिष्मती स्यात्कटभी ज्योतिष्का कङ्गनीति च |
पारावतपदी पण्या लता प्रोक्ता ककुन्दनी ||१५०||
ज्योतिष्मती कटुस्तिक्ता सरा कफसमीरजित् |
अत्युष्णा वामनी तीक्ष्णा वह्निबुद्धिस्मृतिप्रदा ||१५१||
कुष्ठ
कुष्ठरोगाह्वयं वाप्यं पारिभव्यं तथोत्पलम् |
कुष्ठमुष्णं कटु स्वादु शुक्रलं तिक्तकं लघु |
हन्ति वातास्रवीसर्पकासकुष्ठमरुत्कफान् ||१५२||
पुष्करमूल
उक्तं पुष्करमूलं तु पौष्करं पुष्करञ्च तत् |
पद्मपत्रञ्च काश्मीरं कुष्ठभेदमिमं जगुः ||१५३||
पौष्करं कटुकं तिक्तमुक्तं वातकफज्वरान् |
हन्ति शोथारुचिश्चासान्विशेषात्पार्श्वशूलनुत् ||१५४||
कटुपर्णी
कटुपर्णी हैमवती हेमक्षीरी हिमावती |
हेमाह्वा पीतदुग्धा च तन्मूलं चोकमुच्यते ||१५५||
हेमाह्वा रेचनी तिक्ता भेदिन्युत्क्लेशकारिणी |
कृमिकण्डूविषानाहकफपित्तास्रकुष्ठनुत् ||१५६||
कर्कटशृङ्गी
शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च स्यात्कुलीरविषाणिका |
अजशृङ्गी च चक्रा च कर्कटाख्या च कीर्तिता ||१५७||
शृङ्गी कषाया तिक्तोष्णा कफवातक्षयज्वरान् |
श्वासोर्ध्ववाततृट्कासहिक्कारुचिर्वमीन्हरेत् ||१५८||
कट्फल
कट्फलः सोमवल्कश्च कैटर्यः कुम्भिकाऽपि च |
श्रीपर्णिका कुमुदिका भद्रा भद्रवतीति च ||१५९||
कट्फलस्तुवरस्तिक्त कटुर्वातकफज्वरान् |
हन्ति श्वासप्रमेहार्शः कासकण्ठामयारुचीः ||१६०||
भार्ङ्गी
भार्गी भृगुभवा पद्मा फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका |
भार्गी रूक्षा कटुस्तिक्ता रुच्योष्णा पाचनी लघुः |
दीपनी तुवरा गुल्मरक्तनुन्नाशयेद् ध्रुवम् |
शोथकासकफश्वासपीनसज्वरमारुतान् ||१६१||
पाषाणभेद
पाषाणभेदकोऽश्मघ्नो गिरिभिद्भिन्नयोजिनी |
अश्मभेदो हिमस्तिक्तः कषायो बस्तिशोधनः |
भेदनो हन्ति दोषार्शोगुल्मकृच्छ्राश्महृद्रुजः |
योनिरोगान्प्रमेहांश्च प्लीहशूलव्रणानि च ||१६२||
धातकी
धातकी धातुपुष्पी च ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा |
सुभिक्षा बहुपुष्पी च वह्निज्वाला च सा स्मृता ||१६३||
धातकी कटुका शीता मृदुकृत्तुवरा लघुः |
तृष्णाऽतीसारपित्तास्रविषक्रिमिविसर्पजित् ||१६४||
मञ्जिष्ठा
मञ्जिष्ठा विकसा जिङ्गी समङ्गा कालमेषिका |
मण्डूकपर्णी भण्डीरी भण्डी योजनवल्ल्यपि ||१६५||
रसायन्यरुणा काला रक्ताङ्गी रक्तयष्टिका |
भण्डीतकी च गण्डीरी मञ्जूषा वस्त्ररञ्जिनी ||१६६||
मञ्जिष्ठा मधुरा तिक्ता कषाया स्वरवर्णकृत् |
गुरुरुष्णा विषश्लेष्मशोथयोन्यक्षिकर्णरुक् |
रक्तातीसारकुष्ठास्रवीसर्पव्रणमेहनुत् ||१६७||
कुसुम्भ
स्यात्कुसुम्भं वह्निशिखं वस्त्ररञ्जकमित्यपि |
कुसुम्भं वातलं कृच्छ्ररक्तपित्तकफापहम् ||१६८||
लाक्षा
लाक्षा पलंकषाऽलक्तो यावो वृक्षामयो जतुः |
(ब्राह्मण्यङ्गारवल्ली च खरशाखा च हञ्जिका) ||१६९||
लाक्षा वर्ण्या हिमा बल्या स्निग्धा च तुवरा लघुः |
अनुष्णा कफपित्तास्रहिक्काकासज्वरप्रणुत् |
व्रणोरःक्षतवीसर्पकृमिकुष्ठगदापहा |
अलक्तको गुणैस्तद्वद्विशेषाद्व्यङ्गनाशनः ||१७०||
हरिद्रा
हरिद्रा काञ्चनी पीता निशाख्या वरवर्णिनी |
कृमिघ्ना हलदी योषित्प्रिया हट्टविलासिनी ||१७१||
हरिद्रा कटुका तिक्ता रूक्षोष्णा कफपित्तनुत् |
वर्ण्या त्वग्दोषमेहास्रशोथपाण्डुव्रणापहा ||१७२||
आम्रगन्धहरिद्रा
दार्वी मेदाऽऽम्रगन्धा च सुरभी दारुदारु च |
कर्पूरा पद्मपत्रा स्यात्सुरीमत्सुरतारका ||१७३||
आम्रगंधिर्हरिद्रा या सा शीता वातला मता |
पित्तहृन्मधुरा तिक्ता सर्वकण्डूविनाशिनी ||१७४||
वनहरिद्रा
अरण्यहलदीकन्दः कुष्ठवातास्रनाशनः |१७५|
दारुहरिद्रा
दार्वी दारुहरिद्रा च पर्जन्या पर्जनीति च |
कटङ्कटेरी पीता च भवेत्सैव पचम्पचा ||१७५||
सैव कालीयकः प्रोक्तस्तथा कालेयकोऽपि च |
पीतद्रुश्च हरिद्रुश्च पीतदारु च पीतकम् ||१७६||
दार्वी निशागुणा किन्तु नेत्रकर्णास्यरोगनुत् ||१७७||
रसाञ्जन
दार्वीक्वाथसमं क्षीरं पादं पक्त्वा यथाघनम् |
तदा रसाञ्जनाख्यं तन्नेत्रयोः परमं हितम् ||१७८||
रसाञ्जनं तार्क्ष्यशैलं रसगर्भञ्च तार्क्ष्यजम् |
रसाञ्जनं कटु श्लेष्मविषनेत्रविकारनुत् |
उष्णं रसायनं तिक्तं छेदनं व्रणदोषहृत् ||१७९||
बाकुची
अवल्गुजो बाकुची स्यात्सोमराजी सुपर्णिका |
शशिलेखा कृष्णफला सोमा पूतिफलीति च |
सोमवल्ली कालमेषी कुष्ठघ्नी च प्रकीर्तिता ||१८०||
बाकुची मधुरा तिक्ता कटुपाका रसायनी |
विष्टम्भहृद्धिमा रुच्या सरा श्लेष्मास्रपित्तनुत् |
रूक्षा हृद्या श्वासकुष्ठमेहज्वरकृमिप्रणुत् ||१८१||
तत्फलं पित्तलं कुष्ठकफानिलहरं कटु |
केश्यं त्वच्यं कृमिश्वासकासशोथामपाण्डुनुत् ||१८२||
चक्रमर्द
चक्रमर्दः प्रपुन्नाटो दद्रुघ्नो मेषलोचनः |
पद्माटः स्यादेडगजश्चक्री पुन्नाट इत्यपि ||१८३||
चक्रमर्दो लघुः स्वादू रूक्षः पित्तानिलापहः |
हृद्यो हिमः कफश्वासकुष्ठदद्रुकृमीन्हरेत् ||१८४||
हन्त्युष्णं तत्फलं कुष्ठकण्डूदद्रुविषानिलान् |
गुल्मकासक्रिमिश्वासनाशनं कटुकं स्मृतम् ||१८५||
अतिविषा
विषा त्वतिविषा विश्वा शृङ्गी प्रतिविषाऽरुणा |
शुक्लकन्दा चोपविषा भङ्गुरा घुणवल्लभा ||१८६||
विषा सोष्णा कटुस्तिक्ता पाचनी दीपनी हरेत् |
कफपित्तातिसारामविषकासवमिक्रिमीन् ||१८७||
लोध्र
लोध्रस्तिरीटकश्चैव शावरो मालवस्तथा |
द्वितीयः पट्टिकालोध्रः क्रमुकः स्थूलवल्कलः |
जीर्णपत्रो बृहत्पत्रः पट्टी लाक्षाप्रसादनः ||१८८||
लोध्रो ग्राही लघुः शीतश्चक्षुष्यः कफपित्तनुत् |
कषायो रक्तपित्तासृग्ज्वरातीसारशोथहृत् ||१८९||
लशुन
लशुनस्तु रसोनः स्यादुग्रगन्धो महौषधम् |
अरिष्टो म्लेच्छकन्दश्च यवनेष्टो रसोनकः ||१९०||
यदामृतं वैनतेयो जहार सुरसत्तमात् |
तदा ततोऽपतद् बिन्दुः स रसोनोऽभवद् भुवि ||१९१||
पञ्चभिश्च रसैर्युक्तो रसेनाम्लेन वर्जितः |
तस्माद्रसोन इत्युक्तो द्रव्याणां गुणवेदिभिः ||१९२||
कटुकश्चापि मूलेषु तिक्तः पत्रेषु संस्थितः ||१९३||
नाले कषाय उद्दिष्टो नालाग्रे लवणः स्मृतः |
बीजे तु मधुरः प्रोक्तो रसस्तद्गुणवेदिभिः ||१९४||
रसोनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धोष्णः पाचनः सरः |
रसे पाके च कटुकस्तीक्ष्णो मधुरको मतः ||१९५||
भग्नसन्धानकृत्कण्ठ्यो गुरुः पित्तास्रवृद्धिदः |
बलवर्णकरो मेधाहितो नेत्र्यो रसायनः ||१९६||
हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् |
दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ||१९७||
मद्यं मांसं तथाऽम्लञ्च हितं लशुनसेविनाम् |
व्यायाममातपं रोषमतिनीरं पयो गुडम् |
रसोनमश्नन् पुरुषस्त्यजेदेतान् निरन्तरम् ||१९८||
पलाण्डु
पलाण्डुर्यवनेष्टश्च दुर्गन्धो मुखदूषकः |
पलाण्डुस्तु गुणैर्ज्ञेयो रसोनसदृशो गुणैः |
स्वादुः पाके रसेऽनुष्णः कफकृन्नातिपित्तलाः |
हरते केवलं वातं बलवीर्यकरो गुरुः ||१९९||
भल्लातक
भल्लातकं त्रिषु प्रोक्तमरुष्कोऽष्करोऽग्निकः |
तथैवाग्निमुखी भल्ली वीरवृक्षश्च शोफकृत् ||२००||
भल्लातकफलं पक्वं स्वादुपाकरसं लघु |
कषायं पाचनं स्निग्धं तीक्ष्णोष्णं छेदि भेदनम् ||२०१||
मेध्यं वह्निकरं हन्ति कफवातव्रणोदरम् |
कुष्ठार्शोग्रहणीगुल्मशोफानाहज्वरक्रिमीन् ||२०२||
तन्मज्जा मधुरो वृष्यो बृंहणो वातपित्तहा |
वृन्तमारुष्करं स्वादु पित्तघ्नं केश्यमग्निकृत् ||२०३||
भल्लातकः कषायोष्णः शुक्रलो मधुरो लघुः |
वातश्लेष्मोदरानाहकुष्ठार्शोग्रहणीगदान् |
हन्ति गुल्मज्वरश्वित्रवह्निमान्द्यकृमिव्रणान् ||२०४||
भङ्गा
भङ्गा गञ्जा मातुलानी मादिनी विजया जया |
भङ्गा कफहरी तिक्ता ग्राहिणी पाचनी लघुः |
तीक्ष्णोष्णा पित्तला मोहमन्दवाग्वह्निवर्धिनी ||२०५||
खाखस
तिलभेदः खसतिलः खाखसश्चापि स स्मृतः |
स्याद्वा खसफलोद्भूतं वल्कलं शीतलं लघु |
ग्राहि तिक्तं कषायञ्च वातकृत् कफकासहृत् ||२०६||
धातूनां शोषकं रूक्षं मदकृद्वाग्विवर्धनम् |
मुहुर्मोहकरं रुच्यं सेवनात्पुंस्त्वनाशनम् ||२०७||
अहिफेनक
उक्तं खसफलक्षीरमाफूकमहिफेनकम् |
आफूकं शोषणं ग्राहि श्लेष्मघ्नं वातपित्तलम् |
तथा खसफलोद्भूतवल्कलप्रायमित्यपि ||२०८||
खाखसतिला (खसबीजा)
उच्यन्ते खसबीजानि ते खाखसतिला अपि |
खसबीजानि बल्यानि वृष्याणि सुगुरूणि च |
जनयन्ति कफं तानि शमयन्ति समीरणम् ||२०९||
सैन्धवलवण
सैन्धवोऽस्त्री शीतशिवं मणिमन्थं च सिन्धुजम् |
सैन्धवं लवणं स्वादु दीपनं पाचनं लघु |
स्निग्धं रुच्यं हिमं वृष्यं सूक्ष्मं नेत्र्यं त्रिदोषहृत् ||२१०||
शाकम्भरीलवण
शाकम्भरीयं कथितं गुडाख्यं रोमकं तथा |
गुडाख्यं लघु वातघ्नमत्युष्णं भेदि पित्तलम् |
तीक्ष्णोष्णं चापि सूक्ष्मं चाभिष्यन्दि कटुपाकि च ||२११||
सामुद्रलवण
सामुद्रं यत्तु लवणमक्षीवं वशिरञ्च तत् |
सामुद्रजं सागरजं लवणोदधिसम्भवम् ||२१२||
सामुद्रं मधुरं पाके सतिक्तं मधुरं गुरु |
नात्युष्णं दीपनं भेदि सक्षारमविदाहि च |
श्लेष्मलं वातनुत्तीक्ष्णमरूक्षं नातिशीतलम् ||२१३||
बिडलवण
बिडं पाकं च कृतकं तथा द्राविडमासुरम् |
बिडं सक्षारमूर्ध्वाधःकफवातानुलोमनम् ||२१४||
दीपनं लघु तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रुच्यं व्यवायि च |
विबन्धानाहविष्टम्भहृद्रुग्गौरवशूलनुत् ||२१५||
सौवर्चललवण
सौवर्चलं स्याद् रुचकं मन्थपाकञ्च तन्मतम् |
रुचकं रोचनं भेदि दीपनं पाचनं परम् |
सस्नेहं वातनुन्नातिपित्तलं विशदं लघु |
उद्गारशुद्धिदं सूक्ष्मं विबन्धानाहशूलजित् ||२१६||
औद्भिदलवण
औद्भिदं पांशुलवणं यज्जातं भूमितः स्वयम् |
क्षारं गुरु कटु स्निग्धं शीतलं वातनाशनम् ||२१७||
चणकाम्ल
चणकाम्लकमत्युष्णं दीपनं दन्तहर्षणम् |
लवणानुरसं रुच्यं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ||२१८||
यवक्षार
पाक्यक्षारो यवक्षारो यावशूको यवाग्रजः |
यवक्षारो लघुः स्निग्धः सुसूक्ष्मो वह्निदीपनः |
निहन्ति शूलवातामश्लेष्मश्वासगलामयान् |
पाण्ड्वर्शोग्रहणीगुल्मानाहप्लीहहृदामयान् ||२१९||
स्वर्जिकाऽपि स्मृतः क्षारः कापोतः सुखवर्चकः |
कथितः स्वर्जिकाभेदो विशेषज्ञैः सुवर्चिका ||२२०||
स्वर्जिकाल्पगुणा तस्माद्विशेषाद्गुल्मशूलहृत् |
सुवर्चिका स्वर्जिकावद् बोद्धव्या गुणतो जनैः ||२२१||
टङ्कणक्षार
सौभाग्यं टङ्कणं क्षारो धातुद्रावकमुच्यते |
टङ्कणं वह्निकृद्रूक्षं कफहृद्वातपित्तकृत् ||२२२||
क्षारद्वय, क्षारत्रय, क्षाराष्टक
स्वर्जिका यावशूकश्च क्षारद्वयमुदाहृतम् |
टङ्कणेन युतं तत्तु क्षारत्रयमुदीरितम् |
मिलितं तूक्तगुणकृद्विशेषाद् गुल्महृत्परम् ||२२३||
पलाशवज्रिशिखरिचिञ्चार्कतिलनालजाः |
यवजः स्वर्जिका चेति क्षाराष्टकमुदाहृतम् |
क्षारा एतेऽग्निना तुल्या गुल्मशूलहरा भृशम् ||२२४||
चुक्र
चुक्रं सहस्रवेधि स्याद्रसाम्लं शुक्तमित्यपि |
चुक्रमत्यम्लमुष्णञ्च दीपनं पाचनं परम् |
शूलगुल्मविबन्धामवातश्लेष्महरं सरम् |
वमितृष्णाऽऽस्यवैरस्यहृत्पीडावह्निमान्द्यहृत् ||२२५||
पुष्पिका
इति श्रीलटकनमिश्रतनयश्रीभावमिश्रविरचिते भावप्रकाशे
पूर्वखण्डे मिश्रप्रकरणे द्वितीयो हरीतक्यादिवर्गः समाप्तः |
Diacritic Version
||śrībhāvamiśraviracita||
Bhāvaprakāśanighaṇṭu
[bhāvaprakāśa-pūrvakhaṇḍa-prathamabhāga]
2. harītakyādivarga
harītakī utpatti
dakṣaṁ prajāpatiṁ svasthamaśvinau vākyamūcatuḥ |
kutō harītakī jātā tasyāstu kati jātayaḥ ||1||
rasāḥ kati samākhyātāḥ kati cōparasāḥ smr̥tāḥ |
nāmāni kati cōktāni kiṁ vā tāsāṁ ca lakṣaṇam ||2||
kē ca varṇā guṇāḥ kē ca kā ca kutra prayujyatē |
kēna dravyēṇa saṁyuktā kāṁśca rōgānvyapōhati ||3||
praśnamētadyathā pr̥ṣṭaṁ bhagavanvaktumarhasi |
aśvinīrvacanaṁ śrutvā dakṣō vacanamabravīt ||4||
papāta bindurmēdinyāṁ śakrasya pibatō’mr̥tam |
tatō divyātsamutpannā saptajātirharītakī ||5||
harītakīparyāya
harītakyabhayā pathyā kāyasthā pūtanā’mr̥tā |
haimavatyavyathā cāpi cētakī śrēyasī śivā |
vayasthā vijayā cāpi jīvantī rōhiṇīti ca ||6||
harītakī saptabhēda
vijayā rōhiṇī caiva pūtanā cāmr̥tā’bhayā |
jīvantī cētakī cēti pathyāyāḥ saptajātayaḥ ||7||
“vindhyādrau vijayā himācalabhavā syāccētakī pūtanā
sindhau syādatha rōhiṇī nigaditā jātā pratisthānakē |
campāyāmamr̥tābhayā ca janitā dēśē surāṣṭrāhvayē |
jīvantīti harītakī nigaditā sapta prabhēdā budhaiḥ”(1) ||7||
alābuvr̥ttā vijayā vr̥ttā sā rōhiṇī smr̥tā |
pūtanāsthimatī sūkṣmā kathitā māṁsalā’mr̥tā ||8||
pañcarēkhā’bhayā prōktā jīvantī svarṇavarṇinī |
trirēkhā cētakī jñēyā saptānāmiyamākr̥tiḥ ||9||
harītakīprayōga
vijayā sarvarōgēṣu rōhiṇī vraṇarōhiṇī |
pralēpē pūtanā yōjyā śōdhanārthē’mr̥tā hitā ||10||
akṣirōgē’bhayā śastā jīvantī sarvarōgahr̥t |
cūrṇārthē cētakī śastā yathāyuktaṁ prayōjayēt ||11||
cētakī dvividhā prōktā śvētā kr̥ṣṇā ca varṇataḥ |
ṣaḍaṅgulāyatā śuklā kr̥ṣṇā tvēkāṅgulā smr̥tā ||12||
kācidāsvādamātrēṇa kācidgandhēna bhēdayēt |
kācitsparśēna dr̥ṣṭyā’nyā caturdhā bhēdayēcchivā ||13||
cētakīpādapacchāyāmupasarpanti yē narāḥ |
bhidyaṁtē tatkṣaṇādēva paśupakṣimr̥gādayaḥ ||14||
cētakī tu dhr̥tā hastē yāvattiṣṭhati dēhinaḥ |
tāvadbhidyēta vēgaistu prabhāvānnātra saṁśayaḥ ||15||
nr̥pādisukumārāṇāṁ kr̥śānāṁ bhēṣajadviṣām |
cētakī paramā śastā hitā sukhavirēcanī ||16||
saptānāmapi jātīnāṁ pradhānā vijayā smr̥tā |
sukhaprayōgā sulabhā sarvarōgēṣu śasyatē ||17||
harītakīguṇa, prabhāva
harītakī pañcarasā’lavaṇā tuvarā param |
rūkṣōṣṇā dīpanī mēdhyā svādupākā rasāyanī |
cakṣuṣyā laghurāyuṣyā br̥ṁhaṇī cānulōminī ||18||
śvāsakāsapramēhārśaḥkuṣṭhaśōthōdarakrimīn |
vaisvaryagrahaṇīrōgavibandhaviṣamajvarān ||19||
gulmādhmānatr̥ṣāchardihikkākaṇḍūhr̥dāmayān |
kāmalāṁ śūlamānāhaṁ plīhānañca yakr̥ttathā |
aśmarīmūtrakr̥cchraṁ ca mūtrāghātaṁ ca nāśayēt ||20||
svādutiktakaṣāyatvātpittahr̥tkaphahr̥ttu sā |
kaṭutiktakaṣāyatvādamlatvādvātahr̥cchivā ||21||
pittakr̥tkaṭukāmlatvādvātakr̥nna kathaṁ śivā |
prabhāvāddōṣahantr̥tvaṁ siddhaṁ yattatprakāśyatē |
hētubhiḥ śiṣyabōdhārthaṁ nāpūrvaṁ kriyatē’dhunā ||22||
karmānyatvaṁ guṇaiḥ sāmyaṁ dr̥ṣṭamāśrayabhēdataḥ |
yatastatō nēti cintyaṁ dhātrīlakucayōryathā ||23||
pathyāyā majjani svāduḥ snāyvāmamlō vyavasthitaḥ |
vr̥ntē tiktastvaci kaṭurasthisthastuvarō rasaḥ ||24||
śrēṣṭhaharītakīlakṣaṇa
navā snigdhā ghanā vr̥ttā gurvī kṣiptā ca yā’mbhasi |
nimajjētsā praśastā ca kathitā’tiguṇapradā ||25||
navādiguṇayuktatvaṁ tathaivātra dvikarṣatā |
harītakyāḥ phalē yatra dvayaṁ tacchrēṣṭhamucyatē ||26||
harītakīprayōgavidhi, r̥tvanusāra prayōgavidhi
carvitā vardhayatyagniṁ pēṣitā malaśōdhinī |
svinnā saṁgrāhiṇī pathyā bhr̥ṣṭā prōktā tridōṣanut ||27||
unmīlinī buddhibalēndriyāṇāṁ nirmūlinī pittakaphānilānām |
visraṁsinī mūtraśakr̥nmalānāṁ harītakī syāt saha bhōjanēna ||28||
annapānakr̥tāndōṣānvātapittakaphōdbhavān |
harītakī haratyāśu bhuktasyōpari yōjitā ||29||
lavaṇēna kaphaṁ hanti pittaṁ hanti saśarkarā |
ghr̥tēna vātajān rōgānsarvarōgānguḍānvitā ||30||
siṁdhūtthaśarkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt |
varṣādiṣvabhayā prāśyā rasāyanaguṇaiṣiṇā ||31||
harītakīsēvanā’nārha
adhvātikhinnō balavarjitaśca rūkṣaḥ kr̥śō laṅghanakarśitaśca |
pittādhikō garbhavatī ca nārī vimuktaraktastvabhayāṁ na khādēt ||32||
vibhītaka
bibhītakastriliṅgaḥ syānnākṣaḥ karṣaphalastu saḥ |
kalidrumō bhūtavāsastathā kaliyugālayaḥ ||33||
bibhītakaṁ svādupākaṁ kaṣāyaṁ kaphapittanut |
uṣṇavīryaṁ himasparśaṁ bhēdanaṁ kāsanāśanam ||34||
rūkṣaṁ nētrahitaṁ kēśyaṁ kr̥mivaisvaryanāśanam |
bibhītamajjā tr̥ṭchardikaphavātaharō laghuḥ |
kaṣāyō madakr̥ccātha dhātrīmajjā’pi tadguṇaḥ ||35||
āmalakī
triṣvāmalakamākhyātaṁ dhātrī tiṣyaphalā’mr̥tā |
harītakīsamaṁ dhātrīphalaṁ kintu viśēṣataḥ |
raktapittapramēhaghnaṁ paraṁ vr̥ṣyaṁ rasāyanam ||36||
hanti vātaṁ tadamlatvātpittaṁ mādhuryaśaityataḥ |
kaphaṁ rūkṣakaṣāyatvātphalaṁ dhātryāstridōṣajit ||37||
yasya yasya phalasyēha vīryaṁ bhavati yādr̥śam |
tasya tasyaiva vīryēṇa majjānamapi nirdiśēt ||38||
triphalā
pathyābibhītadhātrīṇāṁ phalaiḥ syāttriphalā samaiḥ |
phalatrikañca triphalā sā varā ca prakīrtitā ||39||
triphalā kaphapittaghnī mēhakuṣṭhaharā sarā |
cakṣuṣyā dīpanī rucyā viṣamajvaranāśinī ||40||
śuṇṭhī
śuṇṭhī viśvā ca viśvañca nāgaraṁ viśvabhēṣajam |
ūṣaṇaṁ kaṭubhadrañca śr̥ṅgavēraṁ mahauṣadham ||41||
śuṇṭhī rucyāmavātaghnī pācanī kaṭukā laghuḥ |
snigdhōṣṇā madhurā pākē kaphavātavibandhanut ||42||
vr̥ṣyā svaryā vamiśvāsaśūlakāsahr̥dāmayān |
hanti ślīpadaśōthārśa ānāhōdaramārutān ||43||
āgnēyaguṇabhūyiṣṭhaṁ tōyāṁśapariśōṣi yat |
saṁgr̥hṇāti malaṁ tattu grāhi śuṇṭhyādayō yathā ||44||
vibandhabhēdinī yā tu sā kathaṁ grāhiṇī bhavēt |
śaktirvibandhabhēdē syādyatō na malapātanō ||45||
ārdraka
ārdrakaṁ śr̥ṅgavēraṁ syātkaṭubhadraṁ tathārdrikā |
ārdrikā bhēdinī gurvī tīkṣṇōṣṇā dīpanī matā |
kaṭukā madhurā pākē rūkṣā vātakaphāpahā |
yē guṇāḥ kathitāḥ śuṇṭhyāstē’pi santyārdrakē’khilāḥ ||46||
bhōjanāgrē sadā pathyaṁ lavaṇārdrakabhakṣaṇam |
agnisandīpanaṁ rucyaṁ jihvākaṇṭhaviśōdhanam ||47||
kuṣṭhapāṇḍvāmayē kr̥cchrē raktapittē vraṇē jvarē |
dāhē nidāghaśaradōrnaiva pūjitamārdrakam ||48||
pippalī
pippalī māgadhī kr̥ṣṇā vaidēhī capalā kaṇā |
upakulyōṣaṇā śauṇḍī kōlā syāttīkṣṇataṇḍulā ||49||
pippalī dīpanī vr̥ṣyā svādupākā rasāyanī |
anuṣṇā kaṭukā snigdhā vātaślēṣmaharī laghuḥ ||50||
pippalī rēcanī hanti śvāsakāsōdarajvarān |
kuṣṭhapramēhagulmārśaḥ plīhaśūlāmamārutān ||51||
ārdrā kaphapradā snigdhā śītalā madhurā guruḥ |
pittapraśamanī sā tu śuṣkā pittaprakōpiṇī ||52||
pippalī madhusaṁyuktā mēdaḥkaphavināśinī |
śvāsakāsajvaraharā vr̥ṣyā mēdhyā’gnivardhinī ||53||
jīrṇajvarō’gnimāndyē ca śasyatē guḍapippalī |
kāsājīrṇāruciśvāsahr̥tpāṇḍukr̥mirōganut |
dviguṇaḥ pippalīcūrṇād guḍō’tra bhiṣajāṁ mataḥ ||54||
marica
maricaṁ vēllajaṁ kr̥ṣṇamūṣaṇaṁ dharmapattanam |
maricaṁ kaṭukaṁ tīkṣṇaṁ dīpanaṁ kaphavātajit |
uṣṇaṁ pittakaraṁ rūkṣaṁ śvāsaśūlakr̥mīnharēt ||55||
tadārdraṁ madhuraṁ pākē nātyuṣṇaṁ kaṭukaṁ guru |
kiñcittīkṣṇaguṇaṁ ślēṣmaprasēki syādapittalam ||56||
trikaṭu
viśvōpakulyā maricaṁ trayaṁ trikaṭu kathyatē |
kaṭutrikaṁ tu trikaṭu tryūṣaṇaṁ vyōṣa ucyatē ||57||
tryūṣaṇaṁ dīpanaṁ hanti śvāsakāsatvagāmayān |
gulmamēhakaphasthaulyamēdaḥślīpadapīnasān ||58||
pippalīmūla
granthikaṁ pippalīmūlamūṣaṇaṁ caṭakāśiraḥ |
dīpanaṁ pippalīmūlaṁ kaṭūṣṇaṁ pācanaṁ laghu |
rūkṣaṁ pittakaraṁ bhēdi kaphavātōdarāpaham |
ānāhaplīhagulmaghnaṁ kr̥miśvāsakṣayāpaham ||59||
caturūṣaṇa
tryūṣaṇaṁ sakaṇāmūlaṁ kathitaṁ caturūṣaṇam |
vyōṣasyēva guṇāḥ prōktā adhikāścaturūṣaṇē ||60||
cavya
bhavēccavyaṁ tu cavikā kathitā sā tathōṣaṇā |
kaṇāmūlaguṇaṁ cavyaṁ viśēṣād gudajāpaham ||61||
gajapippalī
cavikāyāḥ phalaṁ prājñaiḥ kathitā gajapippalī |
kapivallī kōlavallī śrēyasī vaśiraśca sā ||62||
gajakr̥ṣṇā kaṭurvātaślēṣmahr̥dvahnivardhinī |
uṣṇā nihantyatīsāraṁ śvāsakaṇṭhāmayakrimīn ||63||
citraka
citrakō’nalanāmā ca pāṭhī vyālastathōṣaṇaḥ |
citrakaḥ kaṭukaḥ pākē vahnikr̥tpācanō laghuḥ |
rūkṣōṣṇō grahaṇīkuṣṭhaśōthārśaḥkr̥mikāsanut |
vātaślēṣmaharō grāhī vātarśaḥślēṣmapittahr̥t ||64||
pañcakōla
pippalī pippalīmūlaṁ cavyacitrakanāgaraiḥ |
pañcabhiḥ kōlamātraṁ yatpañcakōlaṁ taducyatē ||65||
pañcakōlaṁ rasē pākē kaṭukaṁ rucikr̥nmatam |
tīkṣṇōṣṇaṁ pācanaṁ śrēṣṭhaṁ dīpanaṁ kaphavātanut |
gulmaplīhōdarānāhaśūlaghnaṁ pittakōpanam ||66||
ṣaḍūṣaṇa
pañcakōlaṁ samaricaṁ ṣaḍūṣaṇamudāhr̥tam |
pañcakōlaguṇaṁ tattu rūkṣamuṣṇaṁ viṣāpaham ||67||
yavānī
yavānikōgragandhā ca brahmadarbhā’jamōdikā |
saivōktā dīpyakā dīpyā tathā syādyavasāhvayā ||68||
yavānī pācanī rucyā tīkṣṇōṣṇā kaṭukā laghuḥ |
dīpanī ca tathā tiktā pittalā śukraśūlahr̥t |
vātaślēṣmōdarānāhagulmaplīhakr̥mipraṇut ||69||
ajamōdā
ajamōdā kharāśvā ca mayūrō dīpyakastathā |
tathā brahmakuśā prōktā kāravī ca samastakā ||70||
ajamōdā kaṭustīkṣṇā dīpanī kaphavātanut |
uṣṇā vidāhinī hr̥dyā vr̥ṣyā balakarī laghuḥ |
nētrāmayakaphamicchardihikkābastirujō harēt ||71||
pārasīkayavānī
pārasīkayavānī tu yavānīsadr̥śī guṇaḥ |
viśēṣātpācanī rucyā grāhiṇī mādinī guruḥ ||72||
śuklajīraka, kr̥ṣṇajīraka
jīrakō jaraṇō’jājī kaṇā syāddīrghajīrakaḥ |
kr̥ṣṇajīraḥ sugandhaśca tathaivōdgāraśōdhanaḥ ||73||
kālājājī tu suṣavī kālikā cōpakālikā |
pr̥thvīkā kāravī pr̥thvī pr̥thukr̥ṣṇōpakuñcikā |
upakuñcī ca kuñcī ca br̥hajjīraka ityapi ||74||
jīrakatritayaṁ rūkṣaṁ kaṭūṣṇaṁ dīpanaṁ laghu |
saṁgrāhī pittalaṁ mēdhyaṁ garbhāśayaviśuddhikr̥t ||75||
jvaraghnaṁ pācanaṁ vr̥ṣyaṁ balyaṁ rucyaṁ kaphāpaham |
cakṣuṣyaṁ pavanādhmānagulmacchardyatisārahr̥t ||76||
dhānyaka
dhānyakaṁ dhānakaṁ dhānyaṁ dhānā dhānēyakaṁ tathā |
kunaṭī dhēnukā chatrā kustumburu vitunnakam ||77||
dhānyakaṁ tuvaraṁ snigdhamavr̥ṣyaṁ mūtralaṁ laghu |
tiktaṁ kaṭūṣṇavīryañca dīpanaṁ pācanaṁ smr̥tam ||78||
jvaraghnaṁ rōcakaṁ grāhi svādupāki tridōṣanut |
tr̥ṣṇādāhavamiśvāsakāsakārśyakrimipraṇut |
ārdrantu tadguṇaṁ svādu viśēṣātpittanāśi tat ||79||
śatapuṣpā, miśrēyā
śatapuṣpā śatāhvā ca madhurā kāravī misiḥ |
atilambī sitacchatrā saṁhitā chatrikāpi ca ||80||
śatapuṣpā laghustīkṣṇā pittakr̥ddīpanī kaṭuḥ |
uṣṇā jvarānilaślēṣmavraṇaśūlākṣirōgahr̥t ||81||
chatrā śālēyaśālīnau miśrēyā madhurā misiḥ |
miśrēyā tadguṇā prōktā viśēṣādyōniśūlanut |
agnimāndyaharī hr̥dyā baddhaviṭkr̥miśūlahr̥t |
rūkṣōṣṇā pācanī kāsavamiślēṣmānilānharēt ||82||
mēthī, vanamēthī
mēthikā mēthinī mēthī dīpanī bahupatrikā |
bōdhinī bahubījā ca jātirgandhaphalā tathā ||83||
vallarī candrikā manthā miśrapuṣpā ca kairavī |
kuñcikā bahuparṇī ca pittajidvāyunuddvidhā ||84||
mēthikā vātaśamanī ślēṣmaghnī jvaranāśinī |
tataḥ svalpaguṇā balyā vājināṁ sā tu pūjitā ||85||
candraśūra
candrikā carmahantrī ca paśumēhanakārikā |
nandinī kāravī bhadrā vāsapuṣpā suvāsarā ||86||
candraśūraṁ hitaṁ hikkāvātaślēṣmātisāriṇām |
asr̥gvātagadadvēṣi balapuṣṭivivardhanam ||87||
caturbīja
mēthikā candraśūraśca kālā’jājī yavānikā |
ētaccatuṣṭayaṁ yuktaṁ caturbījamiti smr̥tam ||88||
taccūrṇaṁ bhakṣitaṁ nityaṁ nihanti pavanāmayam |
ajīrṇaṁ śūlamādhmānaṁ pārśvaśūlaṁ kaṭivyathām ||89||
hiṅgu
sahasravēdhi jatukaṁ bāhlīkaṁ hiṅgu rāmaṭham |
hiṅgūṣṇaṁ pācanaṁ rucyaṁ tīkṣṇaṁ vātabalāsahr̥t |
śūlagulmōdarānāhakr̥mighnaṁ pittavarddhanam ||90||
vacā
vacōgragandhā ṣaḍgranthā gōlōmī śataparvikā |
kṣudrapatrī ca maṅgalyā jaṭilōgrā ca lōmaśā ||91||
vacōgragandhā kaṭukā tiktōṣṇā vāntivahnikr̥t |
vibandhādhmānaśūlaghnī śakr̥nmūtraviśōdhinī |
apasmārakaphōnmādabhūtajantvanilānharēt ||92||
pārasīkavacā
pārasīkavacā śuklā prōktā haimavatīti sā |
haimavatyuditā tadvadvātaṁ hanti viśēṣataḥ ||93||
kulañjana
sugandhā’pyugragandhā ca viśēṣātkaphakāsanut |
susvaratvakarī rucyā hr̥tkaṇṭhamukhaśōdhinī ||94||
mahābhārī vacā
aparā sugandhā sthūlagranthiḥ yasyā lōkē mahābharī iti nāma |
sthūlagranthiḥ sugandhā syāttatō hīnaguṇā smr̥tā ||95||
dvīpāntaravacā
dvīpāntaravacā kiñcittiktōṣṇā vahnidīptikr̥t |
vibandhādhmānaśūlaghnī śakr̥nmūtraviśōdhinī ||96||
vātavyādhīnapasmāramunmādaṁ tanuvēdanām |
vyapōhati viśēṣēṇa phiraṅgāmayanāśinī ||97||
hapuṣādvaya
havuṣā vapuṣā visrā parāśvatthaphalā matā |
matsyagandhā plīhahantrī viṣaghnī dhvāṁkṣanāśinī ||98||
havuṣā dīpanī tiktā mr̥dūṣṇā tuvarā guruḥ |
pittōdarasamīrārśōgrahaṇīgulmaśūlahr̥t |
parāpyētadguṇā prōktā rūpabhēdō dvayōrapi ||99||
viḍaṅga
puṁsi klībē viḍaṅgaṁ syātkr̥mighnō jantunāśanaḥ |
taṇḍulaśca tathā vēllamamōghā citrataṇḍulaḥ ||100||
viḍaṅgaṁ kaṭu tīkṣṇōṣṇaṁ rūkṣaṁ vahnikaraṁ laghu |
śūlādhmānōdaraślēṣmakr̥mivātavibandhanut ||101||
tumburu
tumburuḥ saurabhaḥ saurō vanajaḥ sānujō’ndhakaḥ |
tumburu prathitaṁ tiktaṁ kaṭupākē’pi tatkaṭu |
rūkṣōṣṇaṁ dīpanaṁ tīkṣṇaṁ rucyaṁ laghu vidāhi ca ||102||
vātaślēṣmākṣikarṇauṣṭhaśirōruggurutākr̥mīn |
kuṣṭhaśūlāruciśvāsaplīhakr̥cchrāṇi nāśayēt ||103||
vaṁśalōcana
syādvaṁśarōcanā vāṁśī tugākṣīrī tugā śubhā |
tvakkṣīrī vaṁśajā śubhrā vaṁśakṣīrī ca vaiṇavī ||104||
vaṁśajā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā balyā svādvī ca śītalā |
tr̥ṣṇākāsajvaraśvāsakṣayapittāsrakāmalāḥ |
harētkuṣṭhaṁ vraṇaṁ pāṇḍuṁ kaṣāyā vātakr̥cchrajit ||105||
samudraphēna
samudraphēnaḥ phēnaśca hiṇḍīrō’bdhikaphastathā |
samudraphēnaścakṣuṣyō lēkhanaḥ śītalaśca saḥ |
kaṣāyō viṣapittaghnaḥ karṇarukkaphahr̥tsaraḥ ||106||
aṣṭavarga
jīvakarṣabhakau mēdē kākōlyau r̥ddhivr̥ddhikē |
aṣṭavargō’ṣṭabhirdravyaiḥ kathitaścarakādibhiḥ ||107||
aṣṭavargō himaḥ svādurbr̥ṁhaṇaḥ śukralō guruḥ |
bhagnasandhānakr̥tkāmabalāsabalavardhanaḥ |
vātapittāsratr̥ḍdāhajvaramēhakṣayapraṇut ||108||
jīvaka, r̥ṣabhaka
jīvakarṣabhakau jñēyau himādriśikharōdbhavau |
rasōnakandavatkandau niḥsārau sūkṣmapatrakau |
jīvakaḥ kūrcakākāra r̥ṣabhō vr̥ṣaśr̥ṅgavat ||109||
jīvakō madhuraḥ śr̥ṅgō hnasvāṅgaḥ kūrcaśīrṣakaḥ |
r̥ṣabhō vr̥ṣabhō dhīrō viṣāṇī drākṣa ityapi |
jīvakarṣabhakau balyau śītau śukrakaphapradau |
madhurau pittadāhāsrakārśyavātakṣayāpahau ||110||
mēdā, mahāmēdā
mahāmēdābhidhaḥ kandō mōraṅgādau prajāyatē |
mahāmēdākhanīmēdā syādityuktaṁ munīśvaraiḥ ||111||
śuklārdrakanibhaḥ kandō latājātaḥ supāṇḍuraḥ |
mahāmēdābhidhō jñēyō mēdālakṣaṇamucyatē ||112||
śuklakandō nakhacchēdyō mēdōdhātumiva sravēt |
yaḥ sa mēdēti vijñēyō jijñāsātatparairjanaiḥ ||113||
śalyaparṇī maṇicchidrā mēdā mēdōbhavādhvarā |
mahāmēdā vasucchidrā tridantī dēvatāmaṇiḥ ||114||
mēdāyugaṁ guru svādu vr̥ṣyaṁ stanyakaphāvaham |
br̥ṁhaṇaṁ śītalaṁ pittaraktavātajvarapraṇut ||115||
kākōlī, kṣīrakākōlī
jāyatē kṣīrakākōlī mahāmēdōdbhavasthalē |
yatra syātkṣīrakākōlī kākōlī tatra jāyatē ||116||
pīvarīsadr̥śaḥ kandaḥ kṣīraḥ sravati priyagandhavān |
sa prōktaḥ kṣīrakākōlī kākōlīliṅgamucyatē ||117||
yathā syātkṣīrakākōlī kākōlyapi tathā bhavēt |
ēṣā kiñcidbhavētkr̥ṣṇā bhēdō’yamubhayōrapi ||118||
kākōlī vāyasōlī ca vīrā kāyasthikā tathā |
sā śuklā kṣīrakākōlī vayasthā kṣīravallikā |
kathitā kṣīriṇī dhārā kṣīraśuklā payasvinī ||119||
kākōlīyugalaṁ śītaṁ śukralaṁ madhuraṁ guru |
br̥ṁhaṇaṁ vātadāhāsrapittaśōṣajvarāpaham ||120||
r̥ddhi, vr̥ddhi
r̥ddhirvr̥ddhiśca kandau dvau bhavataḥ kōśayāmalē |
śvētalōmānvitaḥ kandō latājātaḥ sarandhrakaḥ ||121||
sa ēva r̥ddhirvr̥ddhiśca bhēdamapyētayōrbruvē |
tūlagranthisamā r̥ddhirvāmāvartaphalā ca sā |
vr̥ddhistu dakṣiṇāvartaphalā prōktā maharṣibhiḥ ||122||
r̥ddhiyugmaṁ siddhilakṣmyau vr̥ddhērapyāhvayā imē ||123||
r̥ddhirbalyā tridōṣaghnī śukralā madhurā guruḥ |
prāṇaiśvaryakarī mūrcchā raktapittavināśinī ||124||
vr̥ddhirgarbhapradā śītā br̥ṁhaṇī madhurā smr̥tā |
vr̥ṣyā pittāsraśamanī kṣatakāsakṣayāpahā ||125||
rājñāmapyaṣṭavargastu yatō’yamatidurlabhaḥ |
tasmādasya pratinidhiṁ gr̥hṇīyāttadguṇaṁ bhiṣak ||126||
aṣṭavargapratinidhidravya
mēdājīvakakākōlīr̥ddhidvandvē’pi cāsati |
varīvidāryaśvagandhāvārāhīṁśca kramāt kṣipēt ||127||
yaṣṭīmadhu
yaṣṭīmadhu tathā yaṣṭīmadhukaṁ klītakaṁ tathā |
anyatklītanakaṁ tattu bhavēttōyē madhūlikā ||128||
yaṣṭī himā guruḥ svādvī cakṣuṣyā balavarṇakr̥t |
susnigdhā śukalā kēśyā svaryā pittānilāsrajit |
ghrāṇaśōthaviṣaccharditr̥ṣṇāglānikṣayāpahā ||129||
kāmpilla
kāmpillaḥ karkaśaścandrō raktāṅgō rōcanō’pi ca |
kāmpillaḥ kaphapittāsrakr̥migulmōdaravraṇān |
hanti rēcī kaṭūṣṇaśca mēhānāhaviṣāśmanut ||130||
āragvadha
āragvadhō rājavr̥kṣaḥ śampākaścaturaṅgulaḥ |
ārēvatō vyādhighātaḥ kr̥tamālaḥ suvarṇakaḥ |
karṇikārō dīrghaphalaḥ svarṇāṅgaḥ svarṇabhūṣaṇaḥ ||131||
āragvadhō guruḥ svāduḥ śītalaḥ sraṁsanōttamaḥ |
jvarahr̥drōgapittāsravātōdāvartaśūlanut ||132||
tatphalaṁ sraṁsanaṁ rucyaṁ kuṣṭhapittakaphāpaham |
jvarē tu satataṁ pathyaṁ kōṣṭhaśuddhikaraṁ param ||133||
kaṭukā
kaṭvī tu kaṭukā tiktā kr̥ṣṇabhēdā kaṭambharā |
aśōkā matsyaśakalā cakrāṅgī śakulādanī |
matsyapittā kāṇḍaruhā rōhiṇī kaṭurōhiṇī ||134||
kaṭī tu kaṭukā pākē tiktā rūkṣā himā laghuḥ |
bhēdinī dīpanī hr̥dyā kaphapittajvarāpahā |
pramēhaśvāsakāsāsradāhakuṣṭhakrimipraṇut ||135||
kirātatikta
kirātatiktaḥ kairātaḥ kaṭutiktaḥ kirātakaḥ |
kāṇḍatiktō’nāryatiktō bhūnimbō rāmasēnakaḥ |
kirātakō’nyō naipālaḥ sō’rdhatiktō jvarāntakaḥ ||136||
kirātaḥ sārakō rūkṣaḥ śītalastiktakō laghuḥ |
sannipātajvaraśvāsakaphapittāsradāhanut |
kāsaśōthatr̥ṣākuṣṭhajvaravraṇakr̥mipraṇut ||137||
indrayava
uktaṁ kuṭajabījaṁ tu yavamindrayavaṁ tathā |
kaliṅgaṁ cāpi kāliṅgaṁ tathā bhadrayavā api ||138||
kvacidindrasya nāmaiva bhavēttadabhidhāyakam |
phalānīndrayavāstasya tathā bhadrayavā api ||139||
indrayavaṁ tridōṣaghnaṁ saṁgrāhi kaṭu śītalam |
jvarātīsāraraktārśōvamivīsarpakuṣṭhanut |
dīpanaṁ gudakīlāsravātāsraślēṣmaśūlajit ||140||
madana
madanaśchardanaḥ piṇḍō naṭaḥ piṇḍītakastathā |
karahāṭō marubakaḥ śalyakō viṣapuṣpakaḥ ||141||
madanō madhurastiktō vīryōṣṇō lēkhanō laghuḥ |
vāntikr̥dvidradhiharaḥ pratiśyāyavraṇāntakaḥ |
rūkṣaḥ kuṣṭhakaphānāhaśōthagulmavraṇāpahaḥ ||142||
rāsnā
rāsnā yuktarasā rasyā suvahā rasanā rasā |
ēlāparṇī ca surasā sugandhā śrēyasī tathā ||143||
rāsnāmapācinī tiktā gurūṣṇā kaphavātajit |
śōthaśvāsasamīrāsravātaśūlōdarāpahā |
kāsajvaraviṣāśītivātikāmayasidhmahr̥t ||144||
nākulī
nākulī surasā nāgasugandhā gandhanākulī |
nakulēṣṭā bhujaṅgākṣī sarpāṅgī viṣanāśinī ||145||
nākulī tuvarā tiktā kaṭukōṣṇā vināśayēt |
bhōgilūtāvr̥ścikākhuviṣajvarakr̥mivraṇān ||146||
mācikā
mācikā prasthikā’mbaṣṭhā tathā cāmbālikāmbikā |
mayūravidalā kēśī sahasrā bālamūlikā ||147||
mācikā’mlā rasē pākē kaṣāyā śītalā laghuḥ |
pakvātīsārapittāsrakaphakaṇṭhāmayāpahā ||148||
tējavatī
tējasvinī tējavatī tējōhvā tējanī tathā |
tējasvinī kaphaśvāsakāsāsyāmayavātahr̥t |
pācanyuṣṇā kaṭustiktā rucivahnipradīpanī ||149||
jyōtiṣmatī
jyōtiṣmatī syātkaṭabhī jyōtiṣkā kaṅganīti ca |
pārāvatapadī paṇyā latā prōktā kakundanī ||150||
jyōtiṣmatī kaṭustiktā sarā kaphasamīrajit |
atyuṣṇā vāmanī tīkṣṇā vahnibuddhismr̥tipradā ||151||
kuṣṭha
kuṣṭharōgāhvayaṁ vāpyaṁ pāribhavyaṁ tathōtpalam |
kuṣṭhamuṣṇaṁ kaṭu svādu śukralaṁ tiktakaṁ laghu |
hanti vātāsravīsarpakāsakuṣṭhamarutkaphān ||152||
puṣkaramūla
uktaṁ puṣkaramūlaṁ tu pauṣkaraṁ puṣkarañca tat |
padmapatrañca kāśmīraṁ kuṣṭhabhēdamimaṁ jaguḥ ||153||
pauṣkaraṁ kaṭukaṁ tiktamuktaṁ vātakaphajvarān |
hanti śōthāruciścāsānviśēṣātpārśvaśūlanut ||154||
kaṭuparṇī
kaṭuparṇī haimavatī hēmakṣīrī himāvatī |
hēmāhvā pītadugdhā ca tanmūlaṁ cōkamucyatē ||155||
hēmāhvā rēcanī tiktā bhēdinyutklēśakāriṇī |
kr̥mikaṇḍūviṣānāhakaphapittāsrakuṣṭhanut ||156||
karkaṭaśr̥ṅgī
śr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgī ca syātkulīraviṣāṇikā |
ajaśr̥ṅgī ca cakrā ca karkaṭākhyā ca kīrtitā ||157||
śr̥ṅgī kaṣāyā tiktōṣṇā kaphavātakṣayajvarān |
śvāsōrdhvavātatr̥ṭkāsahikkārucirvamīnharēt ||158||
kaṭphala
kaṭphalaḥ sōmavalkaśca kaiṭaryaḥ kumbhikā’pi ca |
śrīparṇikā kumudikā bhadrā bhadravatīti ca ||159||
kaṭphalastuvarastikta kaṭurvātakaphajvarān |
hanti śvāsapramēhārśaḥ kāsakaṇṭhāmayārucīḥ ||160||
bhārṅgī
bhārgī bhr̥gubhavā padmā phañjī brāhmaṇayaṣṭikā |
bhārgī rūkṣā kaṭustiktā rucyōṣṇā pācanī laghuḥ |
dīpanī tuvarā gulmaraktanunnāśayēd dhruvam |
śōthakāsakaphaśvāsapīnasajvaramārutān ||161||
pāṣāṇabhēda
pāṣāṇabhēdakō’śmaghnō giribhidbhinnayōjinī |
aśmabhēdō himastiktaḥ kaṣāyō bastiśōdhanaḥ |
bhēdanō hanti dōṣārśōgulmakr̥cchrāśmahr̥drujaḥ |
yōnirōgānpramēhāṁśca plīhaśūlavraṇāni ca ||162||
dhātakī
dhātakī dhātupuṣpī ca tāmrapuṣpī ca kuñjarā |
subhikṣā bahupuṣpī ca vahnijvālā ca sā smr̥tā ||163||
dhātakī kaṭukā śītā mr̥dukr̥ttuvarā laghuḥ |
tr̥ṣṇā’tīsārapittāsraviṣakrimivisarpajit ||164||
mañjiṣṭhā
mañjiṣṭhā vikasā jiṅgī samaṅgā kālamēṣikā |
maṇḍūkaparṇī bhaṇḍīrī bhaṇḍī yōjanavallyapi ||165||
rasāyanyaruṇā kālā raktāṅgī raktayaṣṭikā |
bhaṇḍītakī ca gaṇḍīrī mañjūṣā vastrarañjinī ||166||
mañjiṣṭhā madhurā tiktā kaṣāyā svaravarṇakr̥t |
gururuṣṇā viṣaślēṣmaśōthayōnyakṣikarṇaruk |
raktātīsārakuṣṭhāsravīsarpavraṇamēhanut ||167||
kusumbha
syātkusumbhaṁ vahniśikhaṁ vastrarañjakamityapi |
kusumbhaṁ vātalaṁ kr̥cchraraktapittakaphāpaham ||168||
lākṣā
lākṣā palaṁkaṣā’laktō yāvō vr̥kṣāmayō jatuḥ |
(brāhmaṇyaṅgāravallī ca kharaśākhā ca hañjikā) ||169||
lākṣā varṇyā himā balyā snigdhā ca tuvarā laghuḥ |
anuṣṇā kaphapittāsrahikkākāsajvarapraṇut |
vraṇōraḥkṣatavīsarpakr̥mikuṣṭhagadāpahā |
alaktakō guṇaistadvadviśēṣādvyaṅganāśanaḥ ||170||
haridrā
haridrā kāñcanī pītā niśākhyā varavarṇinī |
kr̥mighnā haladī yōṣitpriyā haṭṭavilāsinī ||171||
haridrā kaṭukā tiktā rūkṣōṣṇā kaphapittanut |
varṇyā tvagdōṣamēhāsraśōthapāṇḍuvraṇāpahā ||172||
āmragandhaharidrā
dārvī mēdā”mragandhā ca surabhī dārudāru ca |
karpūrā padmapatrā syātsurīmatsuratārakā ||173||
āmragaṁdhirharidrā yā sā śītā vātalā matā |
pittahr̥nmadhurā tiktā sarvakaṇḍūvināśinī ||174||
vanaharidrā
araṇyahaladīkandaḥ kuṣṭhavātāsranāśanaḥ |175|
dāruharidrā
dārvī dāruharidrā ca parjanyā parjanīti ca |
kaṭaṅkaṭērī pītā ca bhavētsaiva pacampacā ||175||
saiva kālīyakaḥ prōktastathā kālēyakō’pi ca |
pītadruśca haridruśca pītadāru ca pītakam ||176||
dārvī niśāguṇā kintu nētrakarṇāsyarōganut ||177||
rasāñjana
dārvīkvāthasamaṁ kṣīraṁ pādaṁ paktvā yathāghanam |
tadā rasāñjanākhyaṁ tannētrayōḥ paramaṁ hitam ||178||
rasāñjanaṁ tārkṣyaśailaṁ rasagarbhañca tārkṣyajam |
rasāñjanaṁ kaṭu ślēṣmaviṣanētravikāranut |
uṣṇaṁ rasāyanaṁ tiktaṁ chēdanaṁ vraṇadōṣahr̥t ||179||
bākucī
avalgujō bākucī syātsōmarājī suparṇikā |
śaśilēkhā kr̥ṣṇaphalā sōmā pūtiphalīti ca |
sōmavallī kālamēṣī kuṣṭhaghnī ca prakīrtitā ||180||
bākucī madhurā tiktā kaṭupākā rasāyanī |
viṣṭambhahr̥ddhimā rucyā sarā ślēṣmāsrapittanut |
rūkṣā hr̥dyā śvāsakuṣṭhamēhajvarakr̥mipraṇut ||181||
tatphalaṁ pittalaṁ kuṣṭhakaphānilaharaṁ kaṭu |
kēśyaṁ tvacyaṁ kr̥miśvāsakāsaśōthāmapāṇḍunut ||182||
cakramarda
cakramardaḥ prapunnāṭō dadrughnō mēṣalōcanaḥ |
padmāṭaḥ syādēḍagajaścakrī punnāṭa ityapi ||183||
cakramardō laghuḥ svādū rūkṣaḥ pittānilāpahaḥ |
hr̥dyō himaḥ kaphaśvāsakuṣṭhadadrukr̥mīnharēt ||184||
hantyuṣṇaṁ tatphalaṁ kuṣṭhakaṇḍūdadruviṣānilān |
gulmakāsakrimiśvāsanāśanaṁ kaṭukaṁ smr̥tam ||185||
ativiṣā
viṣā tvativiṣā viśvā śr̥ṅgī prativiṣā’ruṇā |
śuklakandā cōpaviṣā bhaṅgurā ghuṇavallabhā ||186||
viṣā sōṣṇā kaṭustiktā pācanī dīpanī harēt |
kaphapittātisārāmaviṣakāsavamikrimīn ||187||
lōdhra
lōdhrastirīṭakaścaiva śāvarō mālavastathā |
dvitīyaḥ paṭṭikālōdhraḥ kramukaḥ sthūlavalkalaḥ |
jīrṇapatrō br̥hatpatraḥ paṭṭī lākṣāprasādanaḥ ||188||
lōdhrō grāhī laghuḥ śītaścakṣuṣyaḥ kaphapittanut |
kaṣāyō raktapittāsr̥gjvarātīsāraśōthahr̥t ||189||
laśuna
laśunastu rasōnaḥ syādugragandhō mahauṣadham |
ariṣṭō mlēcchakandaśca yavanēṣṭō rasōnakaḥ ||190||
yadāmr̥taṁ vainatēyō jahāra surasattamāt |
tadā tatō’patad binduḥ sa rasōnō’bhavad bhuvi ||191||
pañcabhiśca rasairyuktō rasēnāmlēna varjitaḥ |
tasmādrasōna ityuktō dravyāṇāṁ guṇavēdibhiḥ ||192||
kaṭukaścāpi mūlēṣu tiktaḥ patrēṣu saṁsthitaḥ ||193||
nālē kaṣāya uddiṣṭō nālāgrē lavaṇaḥ smr̥taḥ |
bījē tu madhuraḥ prōktō rasastadguṇavēdibhiḥ ||194||
rasōnō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ snigdhōṣṇaḥ pācanaḥ saraḥ |
rasē pākē ca kaṭukastīkṣṇō madhurakō mataḥ ||195||
bhagnasandhānakr̥tkaṇṭhyō guruḥ pittāsravr̥ddhidaḥ |
balavarṇakarō mēdhāhitō nētryō rasāyanaḥ ||196||
hr̥drōgajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśōphān |
durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṁśca hanti ||197||
madyaṁ māṁsaṁ tathā’mlañca hitaṁ laśunasēvinām |
vyāyāmamātapaṁ rōṣamatinīraṁ payō guḍam |
rasōnamaśnan puruṣastyajēdētān nirantaram ||198||
palāṇḍu
palāṇḍuryavanēṣṭaśca durgandhō mukhadūṣakaḥ |
palāṇḍustu guṇairjñēyō rasōnasadr̥śō guṇaiḥ |
svāduḥ pākē rasē’nuṣṇaḥ kaphakr̥nnātipittalāḥ |
haratē kēvalaṁ vātaṁ balavīryakarō guruḥ ||199||
bhallātaka
bhallātakaṁ triṣu prōktamaruṣkō’ṣkarō’gnikaḥ |
tathaivāgnimukhī bhallī vīravr̥kṣaśca śōphakr̥t ||200||
bhallātakaphalaṁ pakvaṁ svādupākarasaṁ laghu |
kaṣāyaṁ pācanaṁ snigdhaṁ tīkṣṇōṣṇaṁ chēdi bhēdanam ||201||
mēdhyaṁ vahnikaraṁ hanti kaphavātavraṇōdaram |
kuṣṭhārśōgrahaṇīgulmaśōphānāhajvarakrimīn ||202||
tanmajjā madhurō vr̥ṣyō br̥ṁhaṇō vātapittahā |
vr̥ntamāruṣkaraṁ svādu pittaghnaṁ kēśyamagnikr̥t ||203||
bhallātakaḥ kaṣāyōṣṇaḥ śukralō madhurō laghuḥ |
vātaślēṣmōdarānāhakuṣṭhārśōgrahaṇīgadān |
hanti gulmajvaraśvitravahnimāndyakr̥mivraṇān ||204||
bhaṅgā
bhaṅgā gañjā mātulānī mādinī vijayā jayā |
bhaṅgā kaphaharī tiktā grāhiṇī pācanī laghuḥ |
tīkṣṇōṣṇā pittalā mōhamandavāgvahnivardhinī ||205||
khākhasa
tilabhēdaḥ khasatilaḥ khākhasaścāpi sa smr̥taḥ |
syādvā khasaphalōdbhūtaṁ valkalaṁ śītalaṁ laghu |
grāhi tiktaṁ kaṣāyañca vātakr̥t kaphakāsahr̥t ||206||
dhātūnāṁ śōṣakaṁ rūkṣaṁ madakr̥dvāgvivardhanam |
muhurmōhakaraṁ rucyaṁ sēvanātpuṁstvanāśanam ||207||
ahiphēnaka
uktaṁ khasaphalakṣīramāphūkamahiphēnakam |
āphūkaṁ śōṣaṇaṁ grāhi ślēṣmaghnaṁ vātapittalam |
tathā khasaphalōdbhūtavalkalaprāyamityapi ||208||
khākhasatilā (khasabījā)
ucyantē khasabījāni tē khākhasatilā api |
khasabījāni balyāni vr̥ṣyāṇi sugurūṇi ca |
janayanti kaphaṁ tāni śamayanti samīraṇam ||209||
saindhavalavaṇa
saindhavō’strī śītaśivaṁ maṇimanthaṁ ca sindhujam |
saindhavaṁ lavaṇaṁ svādu dīpanaṁ pācanaṁ laghu |
snigdhaṁ rucyaṁ himaṁ vr̥ṣyaṁ sūkṣmaṁ nētryaṁ tridōṣahr̥t ||210||
śākambharīlavaṇa
śākambharīyaṁ kathitaṁ guḍākhyaṁ rōmakaṁ tathā |
guḍākhyaṁ laghu vātaghnamatyuṣṇaṁ bhēdi pittalam |
tīkṣṇōṣṇaṁ cāpi sūkṣmaṁ cābhiṣyandi kaṭupāki ca ||211||
sāmudralavaṇa
sāmudraṁ yattu lavaṇamakṣīvaṁ vaśirañca tat |
sāmudrajaṁ sāgarajaṁ lavaṇōdadhisambhavam ||212||
sāmudraṁ madhuraṁ pākē satiktaṁ madhuraṁ guru |
nātyuṣṇaṁ dīpanaṁ bhēdi sakṣāramavidāhi ca |
ślēṣmalaṁ vātanuttīkṣṇamarūkṣaṁ nātiśītalam ||213||
biḍalavaṇa
biḍaṁ pākaṁ ca kr̥takaṁ tathā drāviḍamāsuram |
biḍaṁ sakṣāramūrdhvādhaḥkaphavātānulōmanam ||214||
dīpanaṁ laghu tīkṣṇōṣṇaṁ rūkṣaṁ rucyaṁ vyavāyi ca |
vibandhānāhaviṣṭambhahr̥druggauravaśūlanut ||215||
sauvarcalalavaṇa
sauvarcalaṁ syād rucakaṁ manthapākañca tanmatam |
rucakaṁ rōcanaṁ bhēdi dīpanaṁ pācanaṁ param |
sasnēhaṁ vātanunnātipittalaṁ viśadaṁ laghu |
udgāraśuddhidaṁ sūkṣmaṁ vibandhānāhaśūlajit ||216||
audbhidalavaṇa
audbhidaṁ pāṁśulavaṇaṁ yajjātaṁ bhūmitaḥ svayam |
kṣāraṁ guru kaṭu snigdhaṁ śītalaṁ vātanāśanam ||217||
caṇakāmla
caṇakāmlakamatyuṣṇaṁ dīpanaṁ dantaharṣaṇam |
lavaṇānurasaṁ rucyaṁ śūlājīrṇavibandhanut ||218||
yavakṣāra
pākyakṣārō yavakṣārō yāvaśūkō yavāgrajaḥ |
yavakṣārō laghuḥ snigdhaḥ susūkṣmō vahnidīpanaḥ |
nihanti śūlavātāmaślēṣmaśvāsagalāmayān |
pāṇḍvarśōgrahaṇīgulmānāhaplīhahr̥dāmayān ||219||
svarjikā’pi smr̥taḥ kṣāraḥ kāpōtaḥ sukhavarcakaḥ |
kathitaḥ svarjikābhēdō viśēṣajñaiḥ suvarcikā ||220||
svarjikālpaguṇā tasmādviśēṣādgulmaśūlahr̥t |
suvarcikā svarjikāvad bōddhavyā guṇatō janaiḥ ||221||
ṭaṅkaṇakṣāra
saubhāgyaṁ ṭaṅkaṇaṁ kṣārō dhātudrāvakamucyatē |
ṭaṅkaṇaṁ vahnikr̥drūkṣaṁ kaphahr̥dvātapittakr̥t ||222||
kṣāradvaya, kṣāratraya, kṣārāṣṭaka
svarjikā yāvaśūkaśca kṣāradvayamudāhr̥tam |
ṭaṅkaṇēna yutaṁ tattu kṣāratrayamudīritam |
militaṁ tūktaguṇakr̥dviśēṣād gulmahr̥tparam ||223||
palāśavajriśikhariciñcārkatilanālajāḥ |
yavajaḥ svarjikā cēti kṣārāṣṭakamudāhr̥tam |
kṣārā ētē’gninā tulyā gulmaśūlaharā bhr̥śam ||224||
cukra
cukraṁ sahasravēdhi syādrasāmlaṁ śuktamityapi |
cukramatyamlamuṣṇañca dīpanaṁ pācanaṁ param |
śūlagulmavibandhāmavātaślēṣmaharaṁ saram |
vamitr̥ṣṇā”syavairasyahr̥tpīḍāvahnimāndyahr̥t ||225||
puṣpikā
iti śrīlaṭakanamiśratanayaśrībhāvamiśraviracitē bhāvaprakāśē
pūrvakhaṇḍē miśraprakaraṇē dvitīyō harītakyādivargaḥ samāptaḥ |