Devanagari Version
महर्षिणा पुनर्वसुनोपदिष्टा, तच्छिष्येणाग्निवेशेन प्रणीता, चरकदृढबलाभ्यां प्रतिसंस्कृता
चरकसंहिता
श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितया आयुर्वेददीपिकाव्याख्यया सहिता
सूत्रस्थानम् - २७. अन्नपानविध्यध्यायः
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
सम्प्रति सामान्येनोक्तानां गुणकर्मभ्यां प्रतिव्यक्त्यनुक्तानां प्रतिव्यक्तिप्राय उपयोगिद्रव्यस्य विशिष्टगुणकर्मकथनार्थमन्नपानविधिरध्यायोऽभिधीयते| अत्रोत्पन्नस्य छप्रत्ययस्य लुक्| अत्रान्ने काठिन्यसामान्यात् खाद्यं, पाने च द्रवत्वसामान्याल्लेह्यमवरुद्धं ज्ञेयम्| अन्नपानं विधीयते विशिष्टगुणकर्मयोगितया प्रतिपाद्यतेऽनेनेत्यन्नपानविधिः; द्रव्याणां गुणकर्मकथनमेव चान्नपानविधिः, यतस्तद्धि ज्ञात्वाऽन्नपानं विधीयते||१-२||
इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं [१] विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते||३||
किं तदन्नपानं करोतीत्याह- इष्टेत्यादि| इष्टमिति अभिमतं हितं च; किंवा इष्टं प्रियं, हितं तु विधिविहितशब्देनैव प्राप्यते| विधिर्वक्ष्यमाणरसविमाने “तदेतदाहारविधानम” (वि. १) इत्यादिग्रन्थवाच्यः, तथेन्द्रियोपक्रमणीये च “नारत्नपाणिः” (सू. ८) इत्यादिनोक्तं विधानं; तेन विधिना विहितं विधिविहितम्| अत्र वर्णादिषु शब्दाग्रहणमन्नपाने प्रायः शब्दस्याविद्यमानत्वात्| वर्णादिषु यद्यत् प्रथममन्नपाने गुह्यते, तत्तत् पूर्वमुक्तम्| रसस्तु स्पर्शस्य पश्चाद्गृह्यमाणोऽपि प्राधान्यख्यापनार्थं स्पर्शस्याग्रे कृतः| प्राणिनामित्यनेनैव लब्धेऽपि “प्राणिसञ्ज्ञकानाम्” इति वचनं स्थावरप्राणिप्रतिषेधार्थं; वृक्षादयो हि वनस्पतिसत्त्वानुकारोपदेशाच्छास्त्रे प्राणिन उक्ताः; नतु लोके प्राणिसञ्ज्ञकाः, किन्तर्हि जङ्गमा एव| इह च मनुष्यस्यैवाधिकृतत्वेऽपि सामान्येन सकलप्राणिप्राणहेतुतयाऽऽहारकथनं मनुष्यव्यतिरिक्तेऽपि प्राणिन्याहारस्य प्राणजनकत्वोपदर्शनार्थम्| प्राणमिति प्राणहेतुत्वात्; यथा- आयुर्घृतम्| अथ कथं तत् प्राणमाचक्षत इत्याह- प्रत्यक्षफलदर्शनादिति [२] |- प्रत्यक्षेणैव ह्याहारं विधिना कुर्वतां प्राणा अनुवर्तन्त इति, तथा निराहाराणां प्राणा नह्यवतिष्ठन्त इति दृश्यत इत्यर्थः| प्रत्यक्षशब्दश्चेह स्फुटप्रमाणे वर्तते, यतः प्राणानामन्नकार्यत्वमनुमानगम्यमेव| अन्नकार्यत्व एव प्राणानां हेतुमाह- तदिन्धना हीत्यादिना| यस्मादन्तरग्निस्थितिश्चान्नपानहेतुना, अग्निस्थितिश्च प्राणहेतुः, ततोऽन्नं प्राणा इति भावः; उक्तं हि- “बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः”| किंवा, पूर्वमन्नपानस्य प्राणहेतुत्वमुक्तं, तदिन्धना हीत्यादिनाऽग्निहेतुत्वं वर्ण्यते| सत्त्वमूर्जयतीति मनोबलं करोति| धातुव्यूहो धातुसङ्घातः| विपरीतम् अविधिसेवितम्||३||
तस्माद्धिताहितावबोधनार्थमन्नपानविधिमखिलेनोपदेक्ष्यामोऽग्निवेश! [३] तत् स्वभावादुदक्तं क्लेदयति, लवणं विष्यन्दयति, क्षारः पाचयति, मधु सन्दधाति, सर्पिः स्नेहयति, क्षीरं जीवयति, मांसं बृंहयति, रसः प्रीणयति, सुरा जर्जरीकरोति, शीधुरवधमति, द्राक्षासवो दीपयति, फाणितमाचिनोति, दधि शोफं जनयति, पिण्याकशाकं ग्लपयति, प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः, दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः, प्रायः पित्तलमम्लमन्यत्र दाडिमामलकात्, प्रायः श्लेष्मलं मधुरमन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात्, प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्रात्, प्रायः कटुकं वातलमवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्||४||
अन्नपानं विधीयते येन तं विधिं द्रव्यगुणकर्मरूपं, तथा चरशरीरावयवादिरूपं चाखिलेन कार्त्स्न्येनोपदेक्ष्यामः| यद्यपि चेह द्रव्यं प्रति प्रति गुणकर्मभ्यां न निर्देक्ष्यति, वक्ष्यति हि- “अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः” इति, तथाऽप्यनुक्तानामपि द्रव्याणां चरशरीरावयवाद्युपदेशेन, तथा पूर्वाध्यायोक्तपार्थिवादिद्रव्यगुणकर्मकथनेन च तद्विधानमप्युक्तं भवतीत्यत उक्तम्- अखिलेननेति; वक्ष्यति हि- “यथा नानौषधं किं चिद्देशजानां वचो यथा| द्रव्यं तु तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्”, तथा “चरः शरीरवयवाः” इत्यादि; किंवा, विधिशब्दोऽशितपीतलीढखादितप्रकारवाची, तेन चाशितादयः सर्व एवाखिलेन वाच्यः, तत्कारणभूतानि तु द्रव्याणि रक्तशाल्यादीन्येकदेशेनोक्तानि, अतो वक्ष्यति- ‘अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः’ इति| अन्नपाने च वक्तव्ये यद्द्रव्यं प्राय उपयुज्यते, तस्य सामान्यगुणमभिधाय वर्गसङ्ग्रहेण गुणमुपदेक्ष्यति| उदकाभिधानं चाग्रे कृतम्, उदकस्यान्ने पाने च व्याप्रियमाणत्वात्| तदित्युदाहरणं; किंवा स स्वभावो यस्य स तत्स्वभावः, तस्मात् क्लेदनस्वभावादित्यर्थः| यद्यपि ‘उदकमाश्वासकराणां, जलं स्तम्भनानाम्’ (सू. २६) इत्युक्तं, तथाऽपीहानुक्तक्लेदनकर्माभिधानार्थं पुनरुच्यते| इह जललवणादीनां यत् कर्मोच्यते तत्तेषामितरकर्मभ्यः प्रधानं ज्ञेयम्, अग्र्याधिकारे तु तत्कर्मकर्तृद्रव्यान्तरप्रशस्तता ज्ञेया| क्षारः पचन्तमग्निं पाचयति, तेन पाचयतीति हेतौ णिच्| स्नेहयतीत्यादौ तु “तत्करोति तदाचष्टे” इति णिच्| सन्दधातीति विश्लिष्टानि त्वङ्मांसादीनि संश्लेषयति| रसः मांसरसः| प्रीणयतीति क्षीणान् पुष्णाति, नत्वतिबृहत्त्वं करोति; तेन मांसकर्मणा बृंहणेन समं नैक्यम्| जर्जरीकरोतीति [४] श्लथमांसाद्युपचयं करोति; यदुक्तं हारीते- “सुरा जर्जरीकरोत्यसृङ्मेदोबाहुल्यात्” इति, तथा ह्यत्रैवोक्तं- “सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थम्” इति| अवधमयतीति विलिखतीत्यर्थः, अनेकार्थत्वाद्धातूनां; वचनं हि- ‘लेखनः शीतरसिकः’ इति, तथा हारीतेऽप्युक्तं- “शीधुरवधमयति वाय्वग्निप्रबोधनात्” इति| आचिनोति ‘दोषान्’ इति शेषः, तन्त्रान्तरवचनं हि- “वातपित्तकफांस्तस्मादाचिनोति च फाणितम्” इति| पिण्याकः तिलकल्कः; निघण्टुकारस्त्वाह- पिण्याको हरितशिग्रुः| ग्लपयति हर्षक्षयं करोति| प्रभूतान्तर्मलस्य पुरीषस्य कर्ता प्रभूतान्तर्मलः; यद्यपि ‘माषो बहुमलः’ इति वक्ष्यति, तथाऽपि माषविकृतेः सूपस्येह गुणकथनं, तेन न पुनरुक्तं; न चावश्यं प्रकृतिधर्मो विकृतिमनुगच्छति, यतः सक्तूनां सिद्धपिण्डिका गुर्वी एव भवति, तस्मान्माषविकृतावपि मलवृद्धिदर्शनार्थमेतदभिधानम्| क्षारस्य पाचनत्वं गुणोऽभिहितः, इह तु दृष्टिशुक्रघ्नत्वं दोष इति पृथगुच्यते| प्रायः पित्तलमिति विशेषेणान्येभ्यो लवणकटुकेभ्योऽम्लं पित्तलम्| एवमन्यत्रापि प्रायःशब्दो विशेषार्थो वाच्यः; किंवा प्रायःशब्दोऽम्लेन सम्बध्यते| अत्र पित्तमादावम्लजन्यतयोक्तं, दोषप्राधान्यस्यानियतत्वात्; उक्तं हि- “न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य” (सू. १९) इति, तथा “समपित्तानिलकफा” (सू. ७) इति; किंवा पित्तोष्मा वह्निः, स चेहान्नपानपचने प्रधानं; यदुक्तं- “यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषकम्| तत्राग्निर्हेतुराहारान्नह्यपक्वाद्रसादयः” (चि. १५) इति; तेनेह वह्निकारणपित्तजनकमेवादावुच्यते; यतश्च पित्तजनकमग्रे वक्तव्यम्, अतो रसप्रधानमपि मधुरो नादावुक्तः| मधुन इति विच्छेदपाठेन नवानवस्य मधुनः कफाकर्तृत्वं दर्शयति| इह च षड्रसस्यैव कथनमेतत्त्रयेणैव, अनुक्तानां लवणतिक्तषायाणामपि पाकद्वारा ग्रहणात्; यतो लवणः पाकात् प्रायो मधुरः, तिक्तकषायौ कटुकौ पाकतो भवतः| ‘प्रायः सर्वं तिक्तं’ इत्यादिस्तु ग्रन्थो हारीतीयः, इह केनापि प्रमादाल्लिखितः||४||
परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः [५] ||५||
शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्|
वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||
दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्|
रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे||७||
वर्गेण शूकधान्यादीनां आहारद्रव्याणां सङ्ग्रहो वर्गसङ्ग्रहः| रसवीर्येत्यादौ प्रभावोऽल्पविषयतया पृथक्पठितः| रसादिनिर्देशश्च यथायोग्यतया ज्ञेयः, तेन न सर्वद्रव्ये सर्वरसाद्यभिधानं भविष्यति| अत्र शूकधान्यमादावाहारप्रधानत्वात्; शूकवन्ति धान्यानि शूकधान्यानि||५-७||
अथ शूकधान्यवर्गः-
रक्तशालिर्महाशालिः कलमः शकुनाहृतः [६] |
तूर्णको [७] दीर्घशूकश्च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ||८||
सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः|
पतङ्गस्तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||९||
शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः|
बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रमूत्रलाः||१०||
रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस्त्रिमलापहः [८] |
महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे||११||
यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः [९] |
शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः||१२||
इह च द्रव्यनामानि नानादेशप्रसिद्धानि, तेन नामज्ञाने सामर्थ्यं तथाभूतं नास्त्येवान्येषामपि टीकाकृतां, तेन देशान्तरिभ्यो नाम प्रायशो ज्ञेयं, यत्तु प्रचरति गौडे तल्लेखिष्यामोऽन्यदेशप्रसिद्धं च किञ्चित्| कलमो वेदाग्रहारेषु स्वनामप्रसिद्धः| शकुनाहृतः श्रावस्त्यां [१०] वक्रनाम्ना प्रसिद्धः| रक्तशालिः प्रसिद्ध एव| महाशालिर्मगधे प्रसिद्धः| अत्र च शालिर्हैमन्तिकं धान्यं, षष्टिकादयश्च ग्रैष्मिकाः, व्रीहयः शारदा इति व्यवस्था| रक्तशाल्यादीनां मधुरपाकित्वेऽपि बद्धवर्चस्त्वं प्रभावादेव| महांस्तस्यान्विति रक्तशालेरनु, तेन रक्तशालिगुणा महाशालेर्मनागल्पाः; एवं तस्यानु कलम इत्यत्रापि वाच्यम्| तस्येति महाशालेः| ततः परे इति शकुनाहृतादयः, उत्तरोत्तरमल्पगुणा इत्यर्थः| गुणागुणैरिति शालीनां रक्तशाल्यादीनां ये गुणास्तृष्णाघ्नत्वत्रिमलापहत्वादयः, तेषामगुणैस्तद्गुणविपरीतैर्दोषैर्यवकादयोऽनुकारं कुर्वन्ति, ततश्च यवकास्तृष्णात्रिमलादिकरा इति| गुणशब्दश्चेह प्रशंसायाम् [११] ||८-१२||
शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः|
षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||
वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः|
गन्धनाः [१२] कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः||१४||
मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||
षष्टिकगुणेऽकारप्रश्लेषादगुरुरिति बोद्धव्यं, मात्राशितीये (सू. ५) षष्टिको लघुः पठितः| ततोऽनु चेति गौरषष्टिकादल्पान्तरगुणः| वरकोद्दालकादयः षष्टिकविशेषाः; केचित् कुधान्यानि वरकादीनि वदन्ति| व्रीहिरिति शारदाशुधान्यस्य सञ्ज्ञा| पाटलो व्रीहिविशेषः| तन्त्रान्तरेऽपि पठ्यते- “त्रिदोषस्त्वेव पाटलः” इति, सुश्रुते पाटलशब्देनैतद्व्यतिरिक्तो धान्यविशेषो ज्ञेयः, तेन तद्गुणकथनेन नेह विरोधः||१३-१५||
सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः|
वातलः कफपित्तघ्नः शीतः सङ्ग्राहिशोषणः||१६||
हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः|
प्रशान्तिकाम्भःश्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः [१३] ||१७||
मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी [१४] वरुका वरकास्तथा|
शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः||१८||
कोरदूषादयः कुधान्यविशेषाः| कोरदूषः कोद्रवः, कोरदूषस्य केवलस्य श्लेष्मपित्तघ्नत्वं, तेन यदुक्तं रक्तपित्तनिदाने- “यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते” (नि. २) इत्यादिना पित्तकर्तृत्वं कोरदूषस्य, तत्तत्रैवोक्तनिष्पावकाञ्जिकादियुक्तस्य संयोगमहिम्ना बोद्धव्यम्| श्यामाकादयोऽपि तृणधान्यविशेषाः| हस्तिश्यामाकः श्यामाकभेद एव; नीवार उडिका; गवेधुको घुलुञ्चः, स ग्राम्यारण्यभेदेन द्विविधः| प्रशातिका उडिकैव स्थलजा रक्तशूका; अम्भःश्यामाका जलजा ओडिका लोके ‘डे’ इत्युच्यते; प्रियङ्गुः ‘काङ्गनी’ इति प्रसिद्धा| मुकुन्दो ‘वाकसतृण’ इति; वरुकः शणबीजं; वरकः श्यामबीजं; शिविरस्तीरभुक्तौ [१५] ‘सिद्ध(क्ता)क’ इत्युच्यते; जूर्णाह्वो ‘जोनार’ इति ख्यातः||१६-१८||
रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः|
स्थैर्यकृत् सकषायश्च [१६] बल्यः श्लेष्मविकारनुत्||१९||
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा|
मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||
यवस्य गुरोरपि बहुवातत्वं रूक्षत्वात्; किंवा [१७] सुश्रुते यवो लघुः पठितः, तेनात्राप्यगुरुरिति मन्तव्यं; बल्यश्च स्रोतः- शुद्धिकरत्वात् प्रभावाद्वा| अस्य च शीतमधुरकषायत्वेनानुक्तमपि पित्तहन्तृत्वं लभ्यत एव, तेन सुश्रुते “कफपित्तहन्ता” (सु. सू. ४६) इत्युक्तमुपपन्नम्||१९-२०||
सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः|
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः||२१||
नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले|
इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते||२२||
इति शूकधान्यवर्गः प्रथमः|
गोधूमस्य स्वादुशीतस्निग्धादिगुणोपयोगाच्छ्लेष्मकर्तृत्वं भवत्येव, अत एव सुश्रुते “श्लेष्मकर” (सु. सू. ४६) इत्युक्तम्| यत्तु वसन्ते कफप्रधाने “यवगोधूमभोजनः” (सू. ६) इत्युक्तं तत् पुराणगोधूमाभिप्रायेण; पुराणश्च गोधूमः कफं न करोतीत्युक्तमेव ‘प्रायः श्लेष्मलं मधुरम्’ इत्यादिना ग्रन्थेनात्रैवाध्याये| नन्दीमुखी यविका, मधूली गोधूमभेदः| इत्ययमत्र ‘इति’ प्रकारार्थः| समाप्त इति वक्तव्ये समाप्यत इति यत् करोति, तेन ज्ञापयति- यत्- बहुद्रव्यत्वान्नायं समाप्तो गणः, किन्तु यथाकथञ्चित् प्रसिद्धगुणकथनेन समाप्यते| एवमन्यत्रापि षष्ठो वर्गः समाप्यत इत्यादौ व्याख्येयम्||२१-२२||
अथ शमीधान्यवर्गः-
कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः|
विशदः [१८] श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः||२३||
वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः|
बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||
राजमाषः [१९] सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत्|
तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः||२५||
उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः|
कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||
मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः|
मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||
चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः|
लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः||२८||
पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च|
तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||
स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः|
त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः|
सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||
शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी|
न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||
आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्|
अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||
काकाण्डोमा(ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्|
द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||
इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः|
धान्यत्वेन शमीधान्यवर्गेऽभिधातव्ये प्रधानत्वान्मुद्गो निरुच्यते| सूप्यं सूपयोग्यं शमीधान्यं, तत्रोत्तमः सूप्योत्तमः [२०] | वृष्य इत्यादिमाषगुणे स्रिग्धोष्णमधुरत्वादिगुणयोगादेव वातहरत्वे लब्धे पुनस्तदभिधानं विशेषवातहन्तृत्वप्रतिपादनार्थम्, एवमन्यत्राप्येवञ्जातीये व्याख्येयम्| पुंस्त्वं शुक्रम्| शीघ्रमितिवचनेन शुक्रस्रुतिकरत्वलक्षणमपि वृष्यत्वं माषस्य दर्शयति, शुक्रस्रुतिकरं च वृष्यशब्देनोच्यत एव, वचनं हि- “शुक्रस्रुतिकरं किञ्चित् किञ्चित् शुक्रविवर्धनम्| स्रुतिवृद्धिकरं किञ्चित्त्रिविधं वृष्यमुच्यते” इति; तदेवं सम्पूर्णवृष्यत्वं माषे बोद्धव्यम्| राजमाषगुणकथने तत्स्वादुरिति माषवत्स्वादुः; किंवा रूक्षश्चेत्यादि पाठान्तरम्| उष्ण इत्यादिना कुलत्थगुणः, कुलत्थश्च शुक्लकृष्णचित्रलोहितभेदेन चतुर्विधो भवति, तथा ग्राम्यवन्यभेदेन च द्विविधोऽपि; अत एव तन्त्रान्तरे “वन्यः कुलत्थस्तद्वच्च विशेषान्नेत्ररोगनुत्” इत्युक्तम्| मकुष्टको ‘मोठ’ इति ख्यातः| चणकः प्रसिद्धः| खण्डिका त्रिपुटकलायः, हरेणुः वर्तुलकलायः| कलायो वातल इति त्रिपुटकलायः| तिलगुणो यद्यपि विशेषेण नोक्तः, तथाऽपि प्रधाने कृष्णतिले ज्ञेयः; उक्तं हि सुश्रुते- “तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो, मध्यः सितो, हीनतरास्ततोऽन्ये” (सु. ४६) इति [२१] | विविधाः शिम्बीजातय इति कृष्णपीतरक्तश्वेतकुशिम्बीभेदा इत्यर्थः| ‘शिम्बी रूक्षा’ इत्यादि केचित् पठन्ति| आढकी तुवरी वातलेति च्छेदः| कफवातनुदित्यवल्गुजैडगजयोर्बीजस्य गुणः| निष्पावो वल्लः| काकाण्डः शूकरशिम्बिः [२२] , उमा अतसी, ऊर्णापाठपक्षे तस्यैवोर्णा| शमीधान्यवर्ग इत्यत्र शमी शिम्बिः, तदन्तर्गतं धान्यम्||२३-३४||
अथ मांसवर्गः-
गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः|
वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः||३५||
लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ|
शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः||३६||
धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः|३७|
सूप्यानन्तरं मांसस्य व्यञ्जनत्वेन प्राधान्यान्मांसवर्गाभिधानम्| खरः गर्दभः; अश्वतरः वेगसरः, स चाश्वायां खराज्जातः; द्वीपिः चित्रव्याघ्रः; ऋक्षः भल्लूकः| वृकः कुक्कुरानुकारी पशुशत्रुः; तरक्षुः व्याघ्रभेदः ‘तरच्छ’ इति ख्यातः; बभ्रुः अतिलोमशः कुक्कुरः पर्वतोपकण्ठे भवति, केचिद्बृहन्नकुलमाहुः| लोपाकः स्वल्पशृगालो महालाङ्गूलः| श्येनः पक्षी प्रसिद्धः| वान्तादः कुक्कुरः| चासः(षः) ‘कनकवायस [२३] ’ इति ख्यातः| शशघ्नी ‘पाञ्जिः’ इति ख्याता| भासः भस्मवर्णः पक्षी शिखावान् प्रसहवर्गे| कुलिङ्गः कालचटकः||३५-३६||-
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||
कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ|
कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||
काकुलीमृगः ‘मालुयासर्प’ इति ख्यातः, तस्य श्वेत इत्यादयश्चत्वारो भेदाः| कूर्चिका सङ्कुचः| चिल्लटः चियारः| शल्लकः महाशकली, ‘शलक’ इति ख्यातः; गण्डकः गोधाभेदः| कदली ‘कदलीहट्ट’ इति ख्यातः| श्वावित् ‘सेज्जक’ इति ख्यातः| भूमिशया बिलेशयाः||३७-३८||
सृमरश्चमरः खङ्गो महिषो गवयो गजः|
न्यङ्कुर्वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा||३९||
सृमरः महाशूकरः| चमरः केशमृत्युः| खङ्गः गण्डकः| गवयः गवाकारः| न्यङ्कुः न्यङ्कुशो हरिणः| रुरुः बहुशृङ्गो हरिणः||३९||
कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः|
शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||
इति वारिशयाः प्रोक्ता…|४१|
शिशुमारः गोतुण्डनक्रः| तिमिङ्गिलः सामुद्रो महामत्स्यः| शुक्तिः मुक्ताप्रभवो जन्तुः, ऊद्रः जलबिडालः, कुम्भीरः घटिकावान्, चुलुकी ‘शुशु’ इति ख्यातः| शिशुमारादीनां मत्स्यग्रहणेन ग्रहणे प्राप्ते विशेषव्यवहारार्थं पुनरभिधानम्||४०||-
…वक्ष्यन्ते वारिचारिणः|
हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः||४१||
शरारिः पुष्कराह्वश्च केशरी मणितुण्डकः [२४] |
मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः||४२||
उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावोऽम्बकुक्कुटी|
आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः||४३||
रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः|
चक्रवाकस्तथाऽन्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः||४४||
हंसश्चतुर्विधोऽपि राजहंसादिर्ग्राह्यः| क्रौञ्चः ‘कोञ्च’ इति ख्यातः| बकः पाण्डुरपक्षः| बलाका शुक्ला| कारण्डवः काकवक्त्रः| प्लवः स्वनामप्रसिद्धः प्रसेवगलः| शरारिः ‘शराली’ इति लोके| मद्गुः पानीयकाकः| कादम्बः कलहंसः| काकतुण्डकः श्वेतकारण्डवः| उत्क्रोशः ‘कुरल’ इति ख्यातः| पुण्डरीकाक्षः पुण्डरः| मेघरावः मेघनादः; मेघरावश्चातक इत्यन्ये, तन्न तस्य वारिचरत्वाभावात्| अम्बुकुक्कुटी जलकुक्कुटी| आरा स्वनामख्याता| नन्दीमुखी पत्राटी| सारसः प्रसिद्धः| रक्तशीर्षकः सारसभेदो लोहितशिराः| अम्बुचारिण इति जले प्लवन्त इत्यर्थः||४१-४४||
पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका|
शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||
चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः|
ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||
पृषतः चित्रहरिणः| शरभः अष्टापद उष्ट्रप्रमाणो महाशृङ्गः पृष्ठगतचतुष्पादः काश्मीरे प्रसिद्धः| रामः हिमालये महामृगः| श्वदंष्ट्रः चतुर्दंष्ट्रः कार्तिकपुरे प्रसिद्धः| मृगमातृका स्वल्पा पृथूदरा हरिणजातिः| कुरङ्गः हरिणभेदः| गोकर्णः गोमुखहरिणविशेषः [२५] | हरिणः ताम्रवर्णः, एणः कृष्णसारः| ऋष्यः नीलाण्डो हरिणः| चारुष्कादयोऽपि हरिणभेदा एव| शशस्तु सुश्रुते बिलेशयेषु पठितः, तददूरान्तरार्थम्||४५-४६||
लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः|
चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः||४७||
लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः|
वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ||४८||
कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः|
क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति [२६] विष्किराः||४९||
लावः प्रसिद्धः| वर्तीरः कपिञ्जलभेदः| कपिञ्जलः गौरतित्तिरिः| वार्तीकः चटकभेदः सङ्घातचारी| उपचक्रः चकोरभेदः| कुक्कुभः प्रसिद्धः; रक्तवर्त्मक इति कुक्कुभविशेषणं, तेन स्थूलकुक्कुभो गृह्यते| वर्तकः ‘वट्टही’ इति ख्यातः| वार्तिका स्वल्पप्रमाणा जात्यन्तरमेव, केचित्तु वर्तकस्त्रियं वर्तिकां वदन्ति; अस्याश्च ग्रहणं स्त्रीलिङ्गभेदेऽपि विशेषलाघवप्रतिषेधार्थम्, अन्यथा स्त्रीत्वेन वर्तिकाद्वर्तिकाया लाघवं स्यात्| बर्ही मयूरः| शारपदेन्द्राभः मल्लकङ्कः| गोनर्दो ‘घोडाकङ्क’ इति ख्यातः| क्रकरः प्रसिद्धः| लावादिवर्तिकादिविष्किरगणद्वयकरणं गुणभेदकथनार्थम्||४७-४९||
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः|
कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः||५०||
लट्टा लट्ट(टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः|
जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः [२७] ||५१||
कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः|
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||
पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः|५३|
शतपत्रः काष्ठकुक्कुटकः| भृङ्गराजः प्रसिद्धो भ्रमरवर्णः| कोयष्टिः ‘कोडा’ इति ख्यातः| जीवञ्जीवकः विषदर्शनमृत्युः| अत्यूहः डाहुकः, ‘दात्यूह’ इति वा पाठः, स च प्रसिद्धः| लट्टा फेञ्चाको रक्तपुच्छाधोभागः, लटूषकोऽपि तद्भेदः| डिण्डिमानकः डिण्डिमवदुत्कटध्वनिः| कुलिङ्ग इति वनचटकाकारः पीतमस्तकः ‘वाऐ’ इति लोके| कलविङ्कः ग्राम्यचटकः| चटकस्तु देवकुलचटकः स्वल्पप्रमाणः| यान्यत्रानुक्तान्यप्रसिद्धानि [२८] तानि तद्विद्भ्यो देशान्तरिभ्यश्च ज्ञेयानि||५०-५२||-
प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन सञ्ज्ञिताः||५३||
भूशया बिलवासित्वादानूपानूपसंश्रयात् [२९] |
जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज्जलेचराः||५४||
स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः|
विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः||५५||
योनिरष्टविधा त्वेषा मांसानां परिकीर्तिता|५६|
प्रसहादिसञ्ज्ञानिरुक्त्या लक्षणमाह| प्रसह्येति हठात्| आनूपानूपसंश्रयादिति पूर्वत्रासिद्धविधेरनित्यत्वेनानूपा इत्यत्र यलोपस्य सिद्धत्वेनैव संहिता ज्ञेया| जलेचर्यादिति जलवासिनामेव हंसादीनां जले चरणमात्रत्वं बोद्धव्यम्| ‘स्थलजा’ इत्युक्ते गजादिष्वपि स्थलजातेषु प्रसक्तिः स्यादित्याह- जाङ्गलचारिण इति| विकीर्येत्यत्र ‘भक्षयन्ति’ इति शेषः; एवं प्रतुद्येत्यत्रापि, प्रतुद्येति बहुधाऽभिहत्य||५३-५५||-
प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः||५६||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः|
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||
हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये|
प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक्||५८||
जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्|
लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः||५९||
लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्|
पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||
विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः|६१|
प्रसहा द्विविधा मांसादा व्याघ्रश्येनादयः, तथा अमांसादाश्च गवादयः; तेन मांसादानां विशेषमाह- प्रसहानामित्यादि| जीर्णत्वेनार्शःप्रभृतीनां चिरानुबन्धं दर्शयति| प्रतुदा इत्यत्र तथा जाङ्गला इत्यत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टः| कफानुगे इति च्छेदः||५६-६०||-
नातिशीतगुरुस्निग्धं [३०] मांसमाजमदोषलम्||६१||
शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहणम्|
मांसं मधुरशीतत्वाद्गुरु बृंहणमाविकम्||६२||
योनावजाविके [३१] मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते|६३|
शरीरधातुसामान्यादिति मनुष्यमांससमानत्वात्| एतेन शीतगुरुस्निग्धत्वेन युक्तमप्याजमांसं शरीरधातुसाम्यात् कफं न करोतीत्युक्तं भवति| आविकं मांसं मधुरशीतत्वेन पित्तहरमपि बोद्धव्यम्, अत एव शरद्विधावप्युक्तम्- “उरभ्रशरभान्” (सू. ६) इति| रक्तपित्तनिदाने (नि. २) तु वराहमहिषेत्यादिना द्रव्यान्तरसंयुक्तस्यैवाविकमांसस्य रक्तपित्तकर्तृत्वं ज्ञेयम्| योनाविति प्रसहाद्यष्टविधजातौ| मिश्रगोचरत्वादिति कदाचिदनूपसेवनात्, कदाचिद्धन्वसेवनात्, कदाचिदुभयसेवनादजाव्योरनिश्चितयोनित्वमित्यर्थः| अत्र, ‘अनिश्चिते’ इति योनिविशेषणं, किंवा अजा च अवी च एते अनिश्चिते| ननु यद्येवं तदा तित्तिरिरपि धन्वानूपसेवनान्न विष्किरगणे पठनीयः| नैवं, तित्तिरिजातिविशेषस्य धन्वानूपयोर्नियमेन निषेवणाद्गुणनियमः पार्यते कर्तुम्; अव्यजयोस्तु नियमोऽयं नास्ति, यतः केचिदजावी धन्वमात्रचरे, केचिच्चानूपमात्रचरे, केचिच्चोभयामात्रचरे; तेन तयोर्नियमचरकृतो योनिभेदः कर्तुं न पार्यते||६१-६२||-
सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||
केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते|
दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||
बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः||६५||
बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः|
स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||
बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः|
गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||
तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्|
पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||
मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्|
लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः||६९||
सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः|
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे||७०||
वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी|
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||
वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा|
कषायविशदाः [३२] शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||
विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः|
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः [३३] ||७३||
शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते|
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||
शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्|
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||
सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च|
कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||
शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे|
मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||
लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः|
स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||
वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु|
गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे||७९||
शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्|
स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||
दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि|
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||
मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः|
शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात्||८२||
रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः|
वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||
मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते|
खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||
स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्|
धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि||८५||
चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च|
क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च||८६||
मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च|
शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते||८७||
इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः|
इति मांसवर्गस्तृतीयः|
केषाञ्चिदिति वक्ष्यमाणमयूरादीनाम्| गुणवैशेष्यादिति विशिष्टगुणशालित्वात्| मयूरस्य गुरुत्वस्निग्धत्वं वर्तकादिगणपठितत्वेनैव लब्धं सत् पुनरुच्यते विशेषार्थम्| एवमन्यत्रापि गणोक्तगुणकथनेन लब्धस्य पुनः कथने व्याख्येयम्| चरणायुधः कुक्कुटः| धन्वानूपनिषेवणादिति हेतुकथनेन य एव धन्वानूपनिषेवी तित्तिरिः स एव यथोक्तगुण इति ज्ञेयम्| एवमन्येऽपि ये गवादयो धन्वानूपनिषेविणस्तेऽपि तित्तिरिसमानगुणा भवन्ति, तित्तिरिस्तु विशेषेणेति तित्तिरिः साक्षादुक्तः| किंवा, तित्तिरेरेव एवङ्गुणत्वे धन्वानूपनिषेवणं हेतुः, नान्यत्र गवादेरनूपदेशादेरिति ज्ञेयम्| कपोता गृहवासिन इति पारावताः| चटका मधुरा इत्यादि केचित् पठन्त्येव, ये तु न पठन्ति तेषां मते चटकस्य प्रतुदसामान्यगुणलब्धं वृष्यत्वं “तृप्तिं चटकमांसानां गत्वा योऽनुपिबेत् पयः” (चि. २) इत्यादिवृष्यप्रयोगादेव लभ्यते| मयूरादीनां तु बहवो गुणा गणोक्तगुणाधिका इति पृथक् पाठः कृतः| “मांसं बृंहणानाम्” (सू. २५) इत्यनेनैवाग्र्याधिकारवचनेन मांसस्य बृंहणत्वे लब्धे ‘शरीरबृंहणे नान्यत्’ इत्यादिवचनं प्रकरणप्राप्तत्वेन तथा तस्यैवार्थस्य दार्ढ्यार्थं च ज्ञेयम्||६३-८७||-
अथ शाकवर्गः-
पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णाकम्||८८||
विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम्|
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी||८९||
नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी|
राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु||९०||
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित्||९१||
लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं [३४] शाकमुच्यते|
दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते||९२||
प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा|
मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी||९३||
वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका|
रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम्||९४||
मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः|
मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम्||९५||
कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी|
वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम्||९६||
नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका|
कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत्||९७||
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते|९८|
शाकानामपि व्यञ्जनत्वेनानन्तरमुपदेशः| शुषा कासमर्दः| शटी स्वनामप्रसिद्धा| वास्तुकं टङ्कवास्तुकम्| नात्युष्णशीतवीर्येति नोष्णत्वं प्रकर्षप्राप्तमस्या नापि शीतत्वमित्यर्थः| यत्तु सुश्रुते “तिक्ता काकमाची वातं शमयति, उष्णवीर्यत्वात्” (सु. सू. ४०) इत्युक्तं तद्वीर्यवादिमतेन, अत एव द्रव्यगुणे सुश्रुतेऽपि “नात्युष्णशीता” (सु. सू. ४६) इत्येवमेव पठितम्| राजक्षवकः दुग्धिका| कालशाकं ‘कालिया’ इति ख्यातं, कालाख्यमिति कालशाकमेवोच्यते पुनः; अन्ये तु ‘कालायं’ इति पठन्ति| मण्डूकपर्णी मणिमणीति [३५] ख्याता| कुचेला अकर्णविद्धकाभेदः| वनतिक्तकं पथ्यसुन्दरम्| अवल्गुजो वाल्गुजी| शकुलादनी कटुरोहिणी| शार्ङ्गेष्टा काकतिक्ता| कठिल्लकः पुनर्नवा| नाडी नाडीचः| कलायो वर्तुलकलायः| तिलपर्णिका हुलहुलिका| गोजिह्वा दार्विपत्रिका| कुलकः कारवेल्लकः, केचित्तु कुलकं पटोलभेदमाहुः| कर्कशः स्वल्पकर्कोटकः||८८-९७||-
सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः||९८||
आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् [३६] |
शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||
निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चुच्चुपर्णिका|
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा||१००||
कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ|
लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||
लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्|
यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||
शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति|
मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||
स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते|
शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः||१०४||
पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः|
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||
कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्|
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१०६||
श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत्|
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||
पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्|
लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||
तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च|
वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||
रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्|
त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम्||११०||
मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति|
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत्||१११||
वर्चोभेदीन्यलाबूनि [३७] रूक्षशीतगुरूणि च|
चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||
सक्षारं [३८] पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु|
सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||
सूप्यशाकानि माषपर्ण्यादीनि| फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका| चिल्ली गौडवास्तुकः| कुतुम्बकः द्रोणपुष्पिका| आलुकानि पिण्डालुकादीनि| कर्बुदारः काञ्चनः| सुवर्चला सूर्यभक्तिका, केचित् फप्पुकमाहुः| पत्तूरः शालिञ्चः| चुच्चुपर्णिका नाडीचभेदः| कुमारजीवः जीवशाकम्| लोट्टाकः लोट्टामारिषः| नालिका गोनाडीचः| आसुरी राजिका मण्डको वा| वृकधूमकः भूमिशिरीषः| लक्ष्मणा स्वनामख्याता| नलिनी पद्ममृणालं, नीलिनीतिपाठपक्षे बुह्ना| यवशाकं क्षेत्रवास्तुकम्| कूष्माण्डः सर्पच्छत्रम्| अवल्गुजमिति अवल्गुजभेदः| यातुकः शुक्ला शालपर्णी| शालकल्याणी शालिञ्चभेदः| त्रिपर्णी हंसपादिका| पीलुपर्णी मोरटकः| गण्डीरः शमठः| बिल्वपर्णी बिल्वार्जकम्| भण्डी स्वनामख्याता| पर्वणी पर्वशाकम्| पर्वपुष्पी कुक्कुटी| पञ्चाङ्गुलः चित्रैरण्डः| एर्वारुकं राजकर्कटी| कूष्माण्डकं सुश्रुते बाल्याद्यवस्थाभेदेन पठितं तदप्यविरुद्धभेव, यतो बालमध्ययोस्तत्र पित्तहरत्वं कफकरत्वं चोक्तं, तदपीह पित्तोत्तरे कफोत्तरे सन्निपाते बोद्धव्यम्||९८-११३||
केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकमैन्दुकम्|
विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते||११४||
उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च|
तथा तालप्रलम्बं स्यादुरःक्षतरुजापहम्||११५||
खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम्|
तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम्||११६||
शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः||११७||
शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः|
कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम्||११८||
पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः|
बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः||११९||
वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम्|
जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने||१२०||
विदारिकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः|
अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः||१२१||
नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये|
त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते||१२२||
(तद्वत् [३९] स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः|) तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम्|
सर्पच्छत्रकवर्ज्यास्तु बह्व्योऽन्याश्छत्रजातयः||१२३||
शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च|
चतुर्थः शाकवर्गोऽयं पत्रकन्दफलाश्रयः||१२४||
इति शाकवर्गश्चतुर्थः|
केलुटे हारीतवचनं- “केलुटं स्वादु विटपं तत्कन्दः स्वादुशीतलः” इति| कदम्बं कदम्बिकां वदन्ति, केचित्तु स्वल्पकदम्बकमाहुः| नदीमाषकः ‘उदीमानक’ इति ख्यातः| ऐन्दुकं निक्षारः| तालप्रलम्बः तालाङ्कुरः| शस्यशब्देनेह मस्तकमज्जा गृह्यते| तरुटः कह्लारकन्दः| क्रौञ्चादनं धिञ्चुलिका| कशेरुकशब्देन चिञ्चोडका राजकशेरुकश्च गृह्यते| अङ्कालोड्यं ह्रस्वोत्पलकन्दः| मुञ्जातक औत्तरापथिककन्दः| अम्लिका स्वल्पविटपा प्रायः कामरूपादौ भवति| सर्पच्छत्रं सर्पफणाकारं छत्रकम्| अन्याश्छत्रजातयः करीषपलालादिजा बहुला [४०] ज्ञेयाः| पत्रकन्दफलाश्रय इति प्राधान्येन, तेन पुष्पाद्याश्रयत्वमपि शाकवर्गस्य ज्ञेयम्||११४-१२४||
अथ फलवर्गः-
तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्|
वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम्||१२५||
तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति|
मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला||१२६||
मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम्|
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम्||१२७||
तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते||१२८||
मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु|
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति||१२९||
तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च|
बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च||१३०||
मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्|
पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम्||१३१||
अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च|
पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि||१३२||
नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम्|
बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||
द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च|
गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||
भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते|
तथैवाल्पान्तरगुणं तूदमम्लं परूषकात्||१३५||
कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम्|
कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् [४१] ||१३६||
मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
परिपक्वं [४२] च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि||१३७||
बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम्|
स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित्||१३८||
रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम्|
पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||
कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम्|
जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम्||१४०||
बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्|
तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते||१४१||
कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ञ्चि)तिकाफलम्|
गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम्||१४२||
मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम्|
सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च||१४३||
स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च|
कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्||१४४||
अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम्|
नीपं शताह्वकं [४३] पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम्||१४५||
प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च|
ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्||१४६||
तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु|
विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान्||१४७||
रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम्|
रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम्||१४८||
स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम्|
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम्||१४९||
स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च|
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्||१५०||
मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम्|
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते||१५१||
अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः|
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम्||१५२||
शूलेऽरुचौ विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे [४४] |
हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च||१५३||
वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते|
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा||१५४||
रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः|
कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||१५५||
मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्|
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु [४५] ||१५६||
वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः|
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः||१५७||
वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः|
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः||१५८||
श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु|
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित्||१५९||
गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्|
विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च||१६०||
आम्रातकं दन्तशठमम्लं सकरमर्दकम्|
रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकमेव च||१६१||
वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम्|
वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम्||१६२||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्|
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च||१६३||
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च|
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च||१६४||
भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम्|
पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः||१६५||
इति फलवर्गः|
फलानामपि केषाञ्चिच्छाकवदुपयोगात् फलवर्गमाह| मृद्वीकाऽग्रेऽभिधीयते श्रेष्ठगुणत्वात्| फल्गु औदुम्बरम्| मधूकशब्देन समानगुणत्वात् फलं कुसुमं च ज्ञेयम्| परूषकं [४६] चेह मधुरपरूषकं ज्ञेयम्| आम्रातम् ‘आमडा’ इति ख्यातमाम्रफलसदृशमिति चन्द्रिका; एतच्च द्विविधं मधुरमम्लं च; अत्र मधुरस्यैव गुणः, अम्लस्य वक्ष्यमाणत्वात्| तालशस्यानीति तालफलानि, यथा “हरीतकीनां शस्यानि” (चि. १) इत्यत्र फलमेव शस्यमुच्यते| सिद्धानि पक्वानि; तेन पक्वतालस्य ग्रहणम्| भव्यं कर्मरङ्गफलं; केचित्त्वक्संहतिमात्रफलं वदन्ति| आरुकं कार्तिकेयपुरे प्रसिद्धम्| कर्कन्धूः शृगालबदरी, कर्कन्धूनिकुचयोर्विच्छिद्य पाठेन नित्यं पित्तश्लेष्मकर्तृत्वं तयोर्दर्शयति| परूषकादीनां तु मधुराम्लभेदेन द्विरूपाणां य एव परूषकादयोऽम्लास्त एव पित्तश्लेष्मकरा इति| पारावतः कामरूपप्रसिद्धः| अत्र यो मधुरः स शीतः, यश्चाम्लः स उष्ण इति ज्ञेयम्| एवं रसनिर्देशेनैव वीर्ये लब्धेऽपि पुनर्वीर्याख्यानमम्लस्यामलकस्य शीततादर्शनाद्बोद्धव्यम्| टङ्कं काश्मीरप्रसिद्धम्| सिद्धमिति कालवशात् पक्वम्| कपित्थबिल्वाम्राणामवस्थाभेदेन गुणकथनं सर्वावस्थासु तेषामुपयोज्यत्वात्| बदरं मध्यप्रमाणं; तद्धि मधुरमेव भवति| गाङ्गेरुकं नागबलाफलम्| करीरो मरुजो द्रुमः| तोदनं धन्वनभेदः| राजादनं क्षीरी| अवदंशक्षममिति लवलीफलं प्राश्य द्रव्यान्तरे रुचिर्भवति| नीपं कदम्बकम्| शताह्वकफलं ‘सेह’ इति ख्यातम्| पीलु औत्तरापथिकम्| तृणशून्यं केतकीफलम्| प्राचीनामलकं पानीयामलकम्| तिन्दुकं केन्दुः| दाडिमगुणे कफपित्ताविरोधीति अम्लदाडिमं पित्ताविरोधि, मधुरं तु कफाविरोधि, एवं च त्रिदोषहरत्वमस्योपपन्नं; यदुक्तं सुश्रुते- “द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च| त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम्” (सु. सू. ४६) इति| वृक्षाम्लं महार्द्रकम्| अम्लिका तिन्तिडी| शेषमिति त्वङ्मांसम्, अतोऽन्यथेति गुरु; किंवा, शूलेऽरुचावित्याद्युक्तकेशरगुणविपरीतम्| वातामादय औत्तरापथिकाः| प्रियालोऽयं मगधप्रसिद्धः| दन्तशठः जम्बीरः; केचिदम्लोटं वदन्ति| इहाम्रातकमम्लं ग्राह्यं, पूर्वं तु मधुरमाम्रातकमुक्तम्| करमर्दं द्विविधं ग्रामजं वनजं च| ऐरावतम् अम्लातकं; किंवा नागरङ्गम्| वार्ताकं दक्षिणापथे फलवत् खाद्यते यद्गोष्ठवार्ताकसञ्ज्ञकं, तस्येह गुणः; किंवा फलवदसिद्धस्यैव वार्ताकस्योपयोज्यस्यायं गुणः| आक्षिकी लता तस्याः फलमाक्षिकम्| अनुपाकि ‘अनुया’ इति ख्याता| अग्निसममिति स्फोटादिजनकत्वात्||१२५-१६५||
अथ हरितवर्गः-
रोचनं दीपनं वृष्यमार्द्रकं विश्वभेषजम्|
वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते||१६६||
रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः|
जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः||१६७||
बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम्|
स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित्||१६८||
हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः|
पित्तकृत् कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा||१६९||
यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम्|
हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च||१७०||
गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका|
तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च||१७१||
पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्रशोधनः|
खराह्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा||१७१||
धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः|
सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च||१७३||
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः|
स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत्तमपित्तिनाम्||१७४||
श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् [४७] |
आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः||१७५||
क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः|
स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः||१७६||
शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च|
हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते||१७७||
इति हरितवर्गः|
हरितानामप्यार्द्रकादीनां फलवदग्निपाकमन्तरेण भोजनस्य प्राक् पश्चाच्चोपयोगात् फलमनु हरितकथनं, फलेभ्यस्तु पश्चादभिधानं हरितस्य तृप्त्यनाधायकत्वात्| आर्द्रकमिति विशेषणं शुण्ठीव्यवृत्त्यर्थं, शुण्ठीगुणश्चाहारसंयोगिवर्गे भविष्यति| जम्बीरः पर्णासभेदः, जम्बीरफलं सुगन्धि| बालं दोषहरमिति तरुणावस्थायामव्यक्तरसायां त्रिदोषहरम्| तन्त्रान्तरवचनं हि- “यावद्धि चाव्यक्तरसान्वितानि नवप्ररूढानि च मूलकानि| भवन्ति तावल्लघुदीपनानि पित्तानिलश्लेष्महराणि चैव”| वृद्धं त्रिदोषमिति तदेव प्रवृद्धम्, एनामेव मूलकावस्थामभिप्रेत्य चोक्तं- “मूलकं कन्दानामपथ्यत्वे प्रकृष्टतमम्” (सू. २५) इति| मारुतापहं स्निग्धसिद्धमिति सामान्येन बालं वृद्धं च| ‘शुष्काणि कफवातघ्नान्येतानि’ इति वक्ष्यमाणग्रन्थेनैव शुष्कमूलकस्य कफवातहन्तृत्वे लब्धे पुनर्वचनं प्रकर्षप्राप्त्यर्थम्| पूतिगन्धहेति शरीरस्य तथा व्यञ्जनार्थं मांसस्य च पूतिगन्धतां हन्ति| अर्जकः श्वेतपर्णासः| शिग्रुः विटपशोभाञ्जनः; शालेयश्चाणक्यमूलं मरौ प्रसिद्धं, किंवा शालेयमिति मिस्तेयं पाटकप्रसिद्धं, वचनं हि- “चाणक्यमूलमिस्तेये शालेयाभिख्यया जगुः” इति; मृष्टकं राजिका| गण्डीरो द्विविधो रक्तः शुक्लश्च; तत्र यो रक्तः स हि कटुत्वेन हरितवर्गे पठ्यते, यस्तु शुक्लो जलजः स शाकवर्गे पठित इति नैकस्य वर्गद्वये पाठः| जलपिप्पली जले पिप्पल्याकारा भवति| शृङ्गवेरी गोजिह्विका, किंवा आर्द्रकाकृतिः शृङ्गवेरी; यदुक्तं- “शृङ्गवेरवदाकृत्या शृङ्गवेरीति भाषिता| कुस्तुम्बुरुसमाकृत्या तुम्बुरूणि वदन्ति च” इति| भूस्तृणो गन्धतृणः| खराह्वा कृष्णजीरकम्| अजगन्धा वनयवानी| सुमुखः पर्णासभेदः| अयं च धान्यकादीनामार्द्राणां गुणः, शुष्काणां त्वाहारयोगिगणे “कारवी कुञ्चिका” इत्यादिना गुणं निर्देक्ष्यति| गृञ्जनकः स्वल्पनालपत्रः पलाण्डुरेव| एतानीति हरितवर्गोक्तानि| शुष्काणीत्यादिना यद्यपि शुष्काणामपि शुण्ठीप्रभृतीनां गुण उक्तो भवति, तथाऽपि विशेषगुणान्तरकथनार्थं पुनस्तदभिधानमाहारसंयोगिवर्गे भविष्यतीति न पौनरुक्त्यम्||१६६-१७७||
अथ मद्यवर्गः-
प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः|
सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते||१७८||
अन्नमभिधाय पानं वक्तव्यं, तत्रापि पानप्रधानमपि पानीयमुल्लङ्घ्य हर्षादिकर्तृत्वाज्जनानां [४८] मुख्यपेयत्वाच्च मद्यमाह| प्रकृत्येति स्वभावात्| यद्यपि च मद्ये पीयमाने नाम्लरसता प्रतीयते व्यक्ता, तथाऽपि दन्तहर्षमुखस्रावाद्यम्लकार्यकर्तृत्वादम्लमेव| वचनं हि- “मधुराणि मधुरप्रभावाणि मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यामः, तथेतराण्यपि” (वि. ८) इति| तेन, अम्लप्रभावस्य मद्यस्याम्लरसत्वमेव; अत एवोक्तं- “सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्युपरि वर्तते” (चि. २४) इति| विपाकत इति तृतीयायां तसिः||१७८||
कृशानां सक्तमूत्राणां ग्रहण्यर्शोविकारिणाम्|
सुरा प्रशस्ता वातघ्नी स्तन्यरक्तक्षयेषु च||१७९||
हिक्काश्वासप्रतिश्यायकासवर्चोग्रहारुचौ|
वम्यानाहविबन्धेषु वातघ्नी मदिरा हिता||१८०||
शूलप्रवाहिकाटोपकफवातार्शसां हितः|
जगलो ग्राहिरूक्षोष्णः शोफघ्नो भक्तपाचनः||१८१||
शोषार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगारुचिज्वरान्|
हन्त्यरिष्टः कफकृतान् रोगान्रोचनदीपनः [४९] ||१८२||
मुखप्रियः सुखमदः सुगन्धिर्बस्तिरोगनुत् [५०] |
जरणीयः परिणतो हृद्यो वर्ण्यश्च शार्करः||१८३||
रोचनो दीपनो हृद्यः शोषशोफार्शसां हितः|
स्नेहश्लेष्मविकारघ्नो वर्ण्यः पक्वरसो मतः||१८४||
जरणीयो विबन्धघ्नः स्वरवर्णविशोधनः|
लेखनः शीतरसिको हितः शोफोदरार्शसाम्||१८५||
सृष्टभिन्नशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
पाण्डुरोगव्रणहिता दीपनी चाक्षिकी मता [५१] ||१८६||
सुरासवस्तीव्रमदो वातघ्नो वदनप्रियः|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मैरेयो मधुरो गुरुः||१८७||
धातक्याऽभिषुतो हृद्यो [५२] रूक्षो रोचनदीपनः|
माध्वीकवन्न [५३] चात्युष्णो मृद्वीकेक्षुरसासवः||१८८||
रोचनं दीपनं हृद्यं बल्यं पित्ताविरोधि च|
विबन्धघ्नं कफघ्नं च मधु लघ्वल्पमारुतम्||१८९||
सुरा समण्डा रूक्षोष्णा यवानां वातपित्तला|
गुर्वी जीर्यति विष्टभ्य श्लेष्मला तु मधूलिका||१९०||
दीपनं जरणीयं च हृत्पाण्डुक्रिमिरोगनुत्|
ग्रहण्यर्शोहित भेदि सौवीरकतुषोदकम्||१९१||
दाहज्वरापहं स्पर्शात् पानाद्वातकफापहम्|
विबन्धघ्नमवस्रंसि दीपनं चाम्लकाञ्जिकम्||१९२||
प्रायशोऽभिनवं मद्यं गुरुदोषसमीरणम्|
स्रोतसां शोधनं जीर्णं दीपनं लघु रोचनम्||१९३||
हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम्|
प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभातुष्टिपुष्टिबलप्रदम्||१९४||
सात्त्विकैर्विधिवद्युक्त्या पीतं स्यादमृतं यथा|
वर्गोऽयं सप्तमो मद्यमधिकृत्य प्रकीर्तितः||१९५||
इति मद्यवर्गः सप्तमः|
सुरा अनुद्धृतमण्डा| मदिरा तु सुरामण्डः| जगलः भक्तकिण्वकृता सुरा| अरिष्ट औषधक्वाथमध्वादिसम्पादितो वक्ष्यमाणो दन्त्यभयारिष्टादिः| शार्करः शर्कराप्रकृतिक आसवः| पक्वरसः यः क्वथितेनेक्षुरसेन क्रियते| शीतरसिकस्तु शीतेक्षुरसकृतः| गौडः गुडप्रकृतिकः| सुरासवः यत्र सुरयैव तोयकार्यं क्रियते| मधूकपुष्पकृतो मध्वासवः| मैरेयलक्षणं यथा- “आसवस्य सुरायाश्च द्वयोरेकत्र भाजने| सन्धानं तद्विजानीयान्मैरेयमुभयाश्रयम्” इति| धातक्याऽभिषुतो धातकीफलासवः| माध्वीकं मधुप्रधानं ‘रोचनं दीपनं’ इत्यादिना वक्ष्यमाणं; तद्वन्मृद्वीकेक्षुरसाभ्यां मिलिताभ्यां कृत आसवो ज्ञेयः| मध्विति मधुप्रधान आसवः| सुरा समण्डेति यवतण्डुलकृता बोद्धव्या| विष्टभ्येति विच्छेदः| मधूलकः गोधूमभेदः, तत्कृतं मद्यं मधूलकम्; अन्ये तु मेदकमाहुः| दीपनमित्यादि सौवीरतुषोदकगुणः| अम्लकाञ्जिकमिति काञ्जिकमेवाम्लगुणम्||१७९-१९५||
अथ जलवर्गः-
जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात्|१९६|
सम्प्रति पानप्रधानस्य जलस्य गुणमाह- जलमित्यादि| सर्वमिति सुश्रुतप्रतिपादितधारकारहैमतौषारमपि| एकविधमिति “शिवाः खल्वापः” (सू. २६) इत्यादिनोक्तगुणं, तथा ‘शीतं शुचि’ इत्यादिवक्ष्यमाणगुणम्| ऐन्द्रमिति प्राण्यदृष्टवशेनेन्द्रप्रेरितम्|१९६|-
तत् [५४] पतत् पतितं चैव देशकालावपेक्षते||१९६||
एकविधत्वेऽपि तस्य भेदहेतुमाह- तत् पतदित्यादि| पतद् देशमाकाशगतभूतरूपं, कालं च शीतोष्णादिरूपं; तथपतितं च भूमिविशेषरूपं देशं, कालं च तथैवापेक्षते; ‘गुणदोषा सम्बन्धे [५५] ’ इति शेषः||१९६||
खात् [५६] पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||
एनमेव देशकालसम्बन्धमाह- खादित्यादि| सोमग्रहणेन सौम्यत्वात् पृथिव्या अपि गगनगतधूलीरूपायास्तथा मेघसहचरितलूतादिविषादिरूपायाश्च ग्रहणं वक्तव्यं; किंवा वायुग्रहणादेव वायुना नीयमानायाः पृथिव्या ग्रहणम्| स्पृष्टं ‘भवति’ इतिशेषः| कालानुवर्तिभिरिति कालपराधीनैः; एतेन कालकृत एव सोमादिसम्बन्धविशेषो जले विशेषं करोति, तेन न कालस्याकिञ्चित्करता| पतितजलस्य देशकालसम्बन्धमाह- शीतोष्णेत्यादि| यथासन्नमिति यस्मिन् काले यस्यां मह्यां ये गुणाः शीतादय उद्रिक्ता भवन्ति, तैः स्पृष्टं जलं भवति| एतेन सुश्रुते प्रतिपादितगाङ्गसामुद्रभेदो गुणदोषसम्बन्धमात्रकृत एव दिव्यजलस्येति दर्शयति| तेन, यद्विषादिजुष्टं तत् सामुद्रसमानगुणत्वात् सामुद्रं, यद्धूल्यादिना विषादिना च रहितं तत्तद्गुणत्वाद्गाङ्गमित्युक्तं सुश्रुते| आश्विने तु मासि दिव्यजलस्य धूलीविषादिसम्बन्धो न भवत्येव, कालमहिम्ना भवन्नपि वा न जलं तथा दूषयति; अत उक्तं सूश्रुते- “सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना” (सु. सू. ४५) इति| अत्र हारीतवचनात् कार्तिकाग्रहायणयोरप्यान्तरीक्षं जलं ग्राह्यमेव भवति; यदाह- “प्रवृत्तायां शरद्यस्मात् पश्चाद्वाते प्रवाति च| हेमन्ते चापि गृह्नीयात्तज्जलं मृन्मयैर्घटैः” इति| तेन ‘आश्वयुजाद्विना’ इति वचनं आश्वयुजात् प्रभृति जलोपादेयतोपदर्शनार्थं, न त्वाश्विन एवोपादेयतोपदर्शनपरम्| अन्ये त्वाहुः- आश्विन एव परमान्तरीक्षं ग्राह्यमिति| जतूकर्णवचनं हि- “वर्षासु चरन्ति घनैः सहोरगा वियति कीटलूताश्च| तद्विषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्वम्” इति||१९७||
शीतं शुचि शिवं मृष्टं विमलं लघु षड्गुणम्|
प्रकृत्या दिव्यमुदकं,…|१९८|
दिव्यजलस्य प्राकृतगुणमाह- शीतमित्यादि| शिवमिति कल्याणकरत्वेन| मृष्टमिति वदनप्रियत्वेन|१९८|-
…भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||
श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्|
कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||
कटु पर्वतविस्तारे [५७] मधुरं कृष्णमृत्तिके|
एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि|
तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत्||२००||
यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः|
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् [५८] ||२०१||
ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु|
अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||
गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्|
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||
तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः|
तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||
हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु|
किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||
कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्|
ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः|
ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||
विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः|
सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||
राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः|
सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः||२०८||
वक्ष्यमाणगुणविशेषहेतुमाह- भ्रष्टमित्यादि| पात्रमपेक्षत इति नद्यादिपात्रविशेषसम्बन्धमपेक्ष्य गुणविशेषवद्भवति| एतच्च यद्यापि ‘देशकालावपेक्षत’ इत्यनेन पूर्वमेवोक्तं, तथाऽपि कालापेक्षया देशविशेषस्य प्रकर्षेण गुणविशेषे हेतुताप्रदर्शनार्थं पुनरुक्तम्| केचित्तु “श्वेते कषायं भवति” इत्यादिग्रन्थं पठन्ति, स तु नातिप्रसिद्धः||१९८-२०८||
नद्यः पाषाणविच्छिन्नविक्षुब्धाभिहतोदकाः [५९] |
हिमवत्प्रभवाः पथ्याः पुण्या देवर्षिसेविताः||२०९||
नद्यः पाषाणसिकतावाहिन्यो विमलोदकाः|
मलयप्रभवा याश्च जलं तास्वमृतोपमम्||२१०||
पश्चिमाभिमुखा याश्च पथ्यास्ता निर्मलोदकाः|
प्रायो मृदुवहा गुर्व्यो याश्च पूर्वसमुद्रगाः||२११||
पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः|
शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च||२१२||
आधारविशेषे गुणविशेषमाह- नद्य इत्यादि| पाषाणैर्विच्छिन्नं विक्षुब्धमभिहतं चोदकं यासां तास्तथा; एतेन, अधित्यकाप्रभवा एव हिमालये नद्यः पथ्या उक्ता भवन्ति नोपत्यकाप्रभवाः, यतोऽधित्यकाप्रभवास्वेव पाषाणविच्छिन्नत्वादि; अतश्च सुश्रुते यदुक्तं- “हिमवत्प्रभवा हृद्रोगादीन् जनयन्ति” (सु. सू. ४५) इति, तदुपत्यकाप्रभवाभिप्रायेणेति न विरोधः| यत्तु तत्रोक्तं “मलयप्रभवाः क्रिमीञ्जनयन्ति” (सु. सू. ४५) तदपाषाणसिकतावाहिनद्यभिप्रायेण, इह पाषाणसिकतावाहिनदीष्वमृतोपमिति न विरोधः| यत्तु, पारियात्रभवानां शिरोरोगादिकर्तृत्वं, तत् पारियात्रदरीभवनदीजलाभिप्रायेण, सुश्रुते तु पारियात्रतडागभवनदीजलाभिप्रायेणोक्तं- “पारियात्रभवाः पथ्याः” (सु. सू. ४५) इति| तदुक्तं विश्वामित्रेण- “तडागजं दरीजं च तडागाद्यत् सरिज्जलम्| बलारोग्यकरं तत् स्याद्दरीजं दोषलं मतम्” इति| प्रायोग्रहणात् पूर्वसमुद्रगमनेऽपि गाङ्गं पथ्यं भवति; किंवा यथोक्तलक्षणहिमालयभवत्वादेव गाङ्गं जलं पथ्यम्| पारियात्रादयः पर्वताः स्वनामप्रसिद्धाः||२०९-२१२||
वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः|
वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||
वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु|
आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||
पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः|
विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम्||२१५||
विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्|
इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६||
इति जलवर्गोऽष्टमः|
वर्षासु जलं वहन्तीति वर्षाजलवहाः; यदुक्तमग्र्याधिकारे “वर्षानादेयमुदकानाम्” (सू. २५) इति, तस्येहापथ्यत्वे उपपत्तिवर्णनमिति न पौनरुक्त्यम्| प्रस्रवणादिष्वित्यत्र ‘जलं’ इति शेषः| वाप्यादयोऽनूपदेशे धन्वनि हिमालियादिपर्वतेषु च भवेयुः, ततश्चानूपादिजलगुणैरेव तद्गुणनिर्देशः कर्तव्यः; पश्चिमाभिमुखनदीजलपूर्वाभिमुखनदीजलानूपजलखधन्वजलपर्वतजलगुणाश्चोक्ता एव, तेन तद्गुणातिदेशो वाप्यादिषु बोद्धव्यः| उक्तं च हारीतेन- “अनूपदेशे यद्वारि गुरु तच्छ्लेष्मवर्धनम्| विपरीतमतो मुख्यं जाङ्गलं लघु चोच्यते” इति| सुश्रुतेऽपि वाप्यादीनां पृथगेव गुण उक्तः; स चेह कूपादीनां सक्षारत्वादिः [६०] प्रत्यक्षदृष्टो ग्रन्थविस्तरभयान्नोक्त इति मन्तव्यम्| वापी इष्टकादिबद्धतीर्था दीर्घिका; कूपः प्रसिद्धः; तटादागो गतिर्यस्य स तडागः, स पुनरुच्चदेशादागच्छज्जलबन्धनाद्भवति, अन्ये तु पुष्करीणीं तडागमाहुः; उत्सा निम्नादुत्तिष्ठज्जलस्थानं; सरो दिव्यखातं पुरुषव्यापारं विना, तत्पुनः पम्पादि; प्रस्रवणः निर्झरः| अन्ये तु ‘ह्रदधाराजलादिषु’ इति पठन्ति; तत्र ह्रदः नदीस्थजलप्रदेशो गम्भीरो जलाशयः, धारा तु पर्वतादेव जलधारारूपा पतन्ती; आदिग्रहणात् केदारचुण्डादीनां ग्रहणम्| क्लिन्नं पर्णादिभिर्युतं सदित्यर्थः| वरुणालये समुद्रे| विस्रम् आमगन्धि| सुविनिश्चित इति सर्वजलगुणकथनात्||२१३-२१६||
अथ गोरसवर्गः-
स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं श्लक्ष्णपिच्छिलम्|
गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पयः||२१७||
तदेवङ्गुणमेवौजः सामान्यादभिवर्धयेत्|
प्रवरं जीवनीयानां क्षीरमुक्तं रसायनम्||२१८||
महिषीणां गुरुतरं गव्याच्छीततरं पयः|
स्नेहान्यूनमनिद्राय हितमत्यग्नये च तत्||२१९||
रूक्षोष्णं क्षीरमुष्ट्रीणामीषत्सलवणं लघु|
शस्तं वातकफानाहक्रिमिशोफोदरार्शसाम्||२२०||
बल्यं स्थैर्यकरं सर्वमुष्णं चैकशफं पयः|
साम्लं सलवणं रूक्षं शाखावातहरं लघु||२२१||
छागं कषायमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु|
रक्तपित्तातिसारघ्नं क्षयकासज्वरापहम्||२२२||
हिक्काश्वासकरं तूष्णं पित्तश्लेष्मलमाविकम्|
हस्तिनीनां पयो बल्यं गुरु स्थैर्यकरं परम्||२२३||
जीवनं बृंहणं सात्म्यं स्नेहनं मानुषं पयः|
नावनं रक्तपित्ते च तर्पणं चाक्षिशूलिनाम्||२२४||
जीवनीयसामान्याज्जलमनु क्षीरमुच्यते [६१] , क्षीरजत्वाद्दध्यादयश्चोच्यन्ते| प्रसन्नमिति निर्दोषं, निर्दोषता तु प्रशस्तत्वेन गुण इत्युच्यते; किंवा गुणानामसङ्ख्येयत्वेन प्रसन्नत्वं गुर्वाद्यपठितमपि गुण एवेति ज्ञेयम्| एवङ्गुणमेवेति स्वाद्वादिदशगुणम्| सामान्यादिति समानत्वात्| महिषीक्षीरगुणे स्नेहादूनमिति महिषीक्षीरं गव्यक्षीरात् स्नेहोनं, गौरवशैत्याभ्यां तु तदधिकमिति केचिद्ब्रुवते; तन्न, प्रत्यक्षमेव हि महिषीक्षीरादधिकमेव घृतं दृश्यते; तथा जतूकर्णेऽप्युक्तं- “गुरु शीतं स्निग्धतरं माहिषमतिबल्यं बृंहणं चाग्र्यम्” इति, सुश्रुतेऽप्युक्तं- “गव्यात् स्निग्धतरं” (सू. ४५) इति; तस्मात् ‘स्नेहान्यूनं’ इति पाठः; तेन स्नेहादधिकमित्यर्थः; किंवा स्नेहान्यूनमिति स्नेहपूर्णमित्यर्थः| उष्ट्रीक्षीरादीनां सलवणत्वादि मधुरानुरसत्वेन बोद्धव्यं; मधुरस्तु रसः प्रधान एव, दीर्घञ्जीवितीये ‘प्रायशो मधुरं’ (सू. १) इत्युक्तं, न तु सर्वथा मधुरमेव| ऐकशफमिति वडवायाः [६२] | केचित्तु सर्वशब्देन खरवेगसरयोरपि क्षीरस्यायं गुण इति वदन्ति| उष्णमिति क्षीरान्तरापेक्षया, तेन सामान्यगुणे शीतत्वमुक्तमविरुद्धं भवति, यतो लघूत्तमात्तिक्तरसाद्गुरुरपि कटु लघुरेवोच्यते मधुराद्यपेक्षया, एवं शीततमादितरक्षीरादुष्णमपि वडवायाः क्षीरं शीतमेव मूत्रमध्वाद्यपेक्षया भवति; एवं रूक्षमित्येतदपि व्याख्येयम्| यद्यपि च हस्तिनीक्षीरादीनि शास्त्रे प्रयोगेषु नोक्तानि, तथाऽपि कथितगुणं बुद्ध्वा तत्र तत्र प्रयोज्यानि||२१७-२२४||
रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्|
पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे|
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते||२२६||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्|
रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||
दधिगुणमाह- रोचनमित्यादि| अत्र रोचनमित्युक्त्वाऽपि अरुचाविति वचनमरुचिरोगहरत्वेन, रोचनता तूपयोगकाल एव द्रव्यान्तररुचिकरत्वेनोक्ता| बृंहणमिति रोगादिकृशस्य बृंहणं, कार्श्ये चेति सहजे कार्श्ये शस्यत इति बोद्धव्यं; तेन न पौनरुक्त्यम्| पीनसे चतुर्विधेऽपि प्रभावाद्धितं; किंवा पीनसपाचकत्वात् सर्वत्र हितम्| यच्च वृष्यशीतकहितत्वादि दधिगुणपर्यालोचनयाऽनुपपद्यमानमिह [६३] दृश्यते, तत् प्रभावाद्बोद्धव्यम्| यच्च गुणान्तरादेवाम्लत्वोष्णत्वस्निग्धत्वाल्लभ्यमानमपि वातघ्नत्वं पुनरुच्यते तत् प्रकर्षार्थं, तथा अम्लत्वादियुक्तस्यापि वातहन्तृतादिव्यभिचारदर्शनादिति बोद्धव्यम्| व्यभिचारोदाहरणानि च मन्दकमन्दजातमद्यादीन्यनुसर्तव्यानि| न्यायश्चायं सर्वान्नपानगुणकथने यथासम्भवं वर्णनीयः, ग्रन्थप्रचुरतरताभीत्या सर्वं वस्तु वयमत्र नोद्भावयामः| प्रायश इति वचनात् कालान्तरेऽपि गर्हितत्वं शरदादावपि च प्रकृत्यादिवशाद्धितत्वं दर्शयति||२२५-२२७||
त्रिदोषं [६४] मन्दकं, जातं वातघ्नं दधि, शुक्रलः|
सरः, श्लेष्मानिलघ्नस्तु मण्डः स्रोतोविशोधनः||२२८||
मन्दकं यदा क्षीरं विक्रियामापन्नं घनत्वं न याति तदा तन्मन्दकम्| जातं वातघ्नमिति यदा तु मन्दकावस्थामुत्सृज्य घनतया जातं सन्मधुरमीषदम्लं च भवति, तदा वातघ्नं विशेषेण भवतीत्यर्थः| पूर्वे तु दधिगुणाः सुजातस्य व्यक्ताम्लस्य बोद्धव्याः| शुक्रलः सर इति च्छेदः| सरो दध्युपरिस्नेहः, शुक्रलः शुक्रस्रुतिवृद्धिकरः; अत एव सुश्रुते सरगुणे “वृष्यः शुक्रविवर्धनः” (सु. सू. ४५) इति पदद्वयोपादानं कृतम्| मण्ड इति प्रकरणाद्दधिमण्डो मस्त्वित्यर्थः||२२८||
शोफार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ|
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||
शोफेत्यादिना तक्रगुणः| मूत्रग्रहो मूत्रकृच्छ्रादि| गरोऽत्र कृत्रिमविषम्||२२९||
सङ्ग्राहि दीपनं हृद्यं नवनीतं नवोद्धृतम्|
ग्रहण्यर्शोविकारघ्नमर्दितारुचिनाशनम्||२३०||
सङ्ग्राहीत्यादि नवनीतगुणः| नवोद्धृतं सद्यस्कं; नवोद्धृतमिति वचनादभिनवस्यैव नवनीतस्य यथोक्तगुणाः प्रकर्षवन्तो भवन्ति, पुराणस्य तु नैते बलवन्तो गुणा भवन्तीति||२३०||
स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्धनम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् [६५] ||२३१||
सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||
मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्|
योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||
सर्पींष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत्|२३४|
उत्पादक्रमागतस्य घृतस्य गुणमाह- स्मृतीत्यादि| सहस्रवीर्यमिति भूरिशक्तिकम्| कथं सहस्रवीर्यमित्याह- विधिवदिति| विधिवद् विधियुक्तं सदित्यर्थः, विधिश्च नानाकर्मकारिभिर्द्रव्यैः संस्कारः संयोगश्च, अत एवोक्तं- “नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित् संस्कारमनुवर्तते” (नि. १) इति, तथा तन्त्रान्तरे “घृतं योगवाहि” इति; तस्मात् सहस्रवीर्यतः कर्मसहस्रकृदिति योज्यम्| यत्तु सुश्रुतटीकाकृतः सुश्रुतोक्तघृतगुणेषु “त्रिदोषापकर्षणं” इति पठन्ति, तत् संस्कारेण कफहरणादिति ज्ञेयम्| मदेत्यादि| जीर्णं तु दशवर्षातीतं; वचनं हि- “पुराणं दशवर्षं स्यात् प्रपुराणमतः परम्” इति| यथा यथा च जीर्णत्वप्रकर्षस्तथा तथा गुणोत्कर्षो ज्ञेयः| उक्तं हि हारीते- “यथा यथा जरां याति गुणवत् स्यात्तथा तथा” इति| अनुक्तसर्पिर्गुणानतिदिशति- सर्पींषीत्यादि| सर्पींषि स्वानीति सम्बन्धः; तेन, अजाक्षीरवदजासर्पिर्निर्दिशेदिति| एवं शेषयोरपि वाच्यम्| अनेन च न्यायेन हस्तिन्यादिसर्पिरपि बोद्धव्यं, हस्तिन्यादिसर्पिर्व्यवहाराभावात् साक्षान्नोक्तम्||२३१-२३३||-
पीयूषो मोरटं चैव किलाटा विविधाश्च ये||२३४||
दीप्ताग्नीनामनिद्राणां सर्व एव सुखप्रदाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या बृंहणाः पवनापहाः||२३५||
विशदा गुरवो रूक्षा ग्राहिणस्तक्रपिण्डकाः|
गोरसानामयं वर्गो नवमः परिकीर्तितः||२३६||
इति गोरसवर्गो नवमः|
पीयूषः सद्यःप्रसूतायाः क्षीरम्| तदेव यावन्न परतः प्रसन्नतां याति तावत् ‘मोरट’ इत्युच्यते| किलाटो नष्टक्षीरभागः, यं लोकाः क्षीरसामित्याहुः| विशद इत्यादिस्तक्रपिण्डकगुणः, तक्रपिण्डः तक्रकूर्चिकाया एव स्रुतद्रवो घनो भागः| गोरसानामित्यत्र आदिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः, तेन महिषीक्षीरादीनामपि ग्रहणं; किंवा प्राधान्याद्गोरसनिर्देशः; गोरसभाषया गोरसनिष्पन्नाः सर्व एव क्षीरदधितक्रादयो गृह्यन्ते; लोके हि सर्वेष्वेवैषु गोरससञ्ज्ञा||२३४-२३६||
अथेक्षुवर्गः-
वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः|
श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु [६६] विदह्यते||२३७||
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|
माधुर्यसामान्यादिक्षुविकृतिप्रायो वर्ग उच्यते| भक्षितस्येति दन्तपीडितस्य| यान्त्रिक इति यन्त्रपीडितः| विदाहश्चास्य प्रायशस्त्वग्ग्रन्थियुक्तस्य यन्त्रेण पीडनात्, तथा कालान्तरावस्थानाच्च| वचनं हि- “मूलत्वग्ग्रन्थिसंयोगाद्यान्त्रिकस्तु विदह्यते”; उक्तं च हारीते- “व्यापित्वात् सुकुमारो हि रसो यन्त्रनिपीडितः| सौक्ष्म्यात् स्पृष्टोऽनिलार्काभ्यां भृशं काये विदह्यते” इति| अत्र व्यापित्वादिति त्वगादियुक्तेक्षुकाण्डभवत्वात्| यदुच्यते- विदाहित्वे यान्त्रिकस्य रक्तपित्तहन्तृत्वमुक्तं विरुध्यते, यथा “मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम्” (चि.अ.४) इति; तन्न, यतो दन्तनिष्पीडितस्यैवाविदाहिनो रक्तपित्ते ग्रहणं भविष्यति, किंवा यान्त्रिकेऽपि विदाहकारकत्वगादिसंयोगस्य तथा कालान्तरावस्थानस्य च त्यागं कृत्वोपयोगः कर्तव्यः; ‘यान्त्रिकस्तु विदह्यते’ इति वचनं प्रायोवादमाश्रित्य बोध्यम्| अन्ये त्वेतद्दोषभयाद्विदह्यत इति शीघ्रं पच्यत इति व्याख्यानयन्ति||२३७||-
प्रभूतक्रिमिमज्जासृङ्मेदोमांसकरो गुडः||२३८||
क्षुद्रो गुडश्चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितः|
रसो गुरुर्यथापूर्वं धौतः स्वल्पमलो गुडः||२३९||
ततो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम्|
यथा यथैषां वैमल्यं भवेच्छैत्यं तथा तथा||२४०||
वृष्या क्षीणक्षतहिता सस्नेहा गुडशर्करा|
कषायमधुरा शीता सतिक्ता यासशर्करा||२४१||
रूक्षा वम्यतिसारघ्नी च्छेदनी मधुशर्करा|
तृष्णासृक्पित्तदाहेषु प्रशस्ताः सर्वशर्कराः||२४२||
प्रभूतक्रिम्यादिकारणत्वात् प्रभूतक्रिम्यादिकरो गुड उच्यते| क्षुद्रगुडस्तथा चतुर्भागत्रिभागार्धावशेषितो रस इत्यत्र चकारलोपो द्रष्टव्यः; तेन क्षुद्रगुडश्चतुर्भागावशेषिताद्रसाद्गुरुः, तथा त्रिभागाच्चतुर्भागावशेषितो गुरुरित्यादि ज्ञेयम्| क्षुद्रगुडोऽसितगुड इत्युच्यते| फाणितं च तन्तुलीभावाद्भवति| धौतः स्वल्पमल इति मलावसेकेन [६७] धौतोऽल्पमलो भवति, तेनाल्पक्रिम्यादिर्भवतीति भावः| तत इति धौतगुडात्| मत्स्यण्डिका खण्डमध्ये पाकाद्घनीभूता मत्स्याण्डनिभा भवति| विमलाः परमित्युत्तरोत्तरं विमलाः| भवेच्छैत्यं [६८] तथा तथेति मत्स्यण्डिकायाश्च खण्डः शीततरः, ततश्च शर्करा शीततमेत्यर्थः| गुडशर्करेति यासमधुशर्करयोर्व्यवच्छेदार्थम्| यासशर्करा दुरालभाक्वाथकृता शर्करा| मधुशर्करा तु मधुभाण्डेषु शर्कराकारा भवति||२३८-२४२||
माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः|
माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु||२४३||
माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्घृतवर्णं तु पौत्तिकम्|
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||
वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्|
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु [६९] ||२४५||
हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्|
गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु||२४६||
मधुशर्कराप्रसङ्गेन मध्वभिधानम्| मक्षिकाः पिङ्गलाः, तद्भवं माक्षिकम्| भ्रमरः प्रसिद्धः| क्षुद्रमक्षिकाभवं क्षौद्रम्| पिङ्गला मक्षिका महत्यः पुत्तिकाः, तद्भवं पौत्तिकम्| छत्रादयश्चापरे चत्वारो मधुभेदाः सुश्रुतोक्ताः सामान्यमधुगुणा एव ज्ञेयाः; किंवा अप्रशस्तत्वादिह नोक्ताः| केचित् ‘माक्षिकं तैलवर्णं स्यात्’ इत्यादिश्लोकं पठन्ति| उष्णार्तमथवेति भाषया, यथा उष्णं मधु हन्यान्न तथा उष्णार्तमिति सूचयति| तत्रैव हेतुमाह- सविषान्वयादिति|- सविषाणि नानापुष्पाणि, किंवा सविषा एव मक्षिकादयः, अन्वया उत्पत्तिस्थानानि यस्य तत् सविषान्वयं मधु; तेन विषानुगतस्योष्णविरोधित्वस्यैव मधुनोऽनुगमो भवति, न तु सविषत्वस्य; तथा सत्युष्णमपि मारकं स्यात्; किंवा अथवेति सविषान्वयादित्यनेन सम्बध्यते, तेन सविषान्वयादन्यतश्च शैत्यात् सौकुमार्याच्चोष्णेन मधु विरुध्यत इत्यर्थो भवति| उक्तं हि हारीते- “नानापुष्पप्रकाराणां रससारात्मकं मधु| तच्छैत्यात् सौकुमार्याच्च सर्वैरुष्णैर्विरुध्यते” इति; सुश्रुतेऽप्युक्तं- “तत् सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यात्” (सु. सू. ४५) इत्यादि| अल्पस्य मधुनो हितत्वे हेतुमाह- गुर्वित्यादि| गुरुत्वान्मध्वामकारकं भवति, रूक्षं कषायशीतं तु महात्ययवातकरमिति भावः||२४३-२४६||
नातः कष्टतमं किञ्चिन्मध्वामात्तद्धि मानवम्|
उपक्रमविरोधित्वात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४७||
आमे सोष्णा क्रिया कार्या सा मध्वामे विरुध्यते|
मध्वामं दारुणं तस्मात् सद्यो हन्याद्यथा विषम्||२४८||
मध्वामस्य महात्ययतामाह- नात इत्यादि| उपक्रमविरोधित्वं मध्वामे यथा- आमे तूष्णं पथ्यं, तन्मधुनि विरुद्धं; यत्तु मधुहितं शीतं, तदामे विरुद्धम्||२४७-२४८||
नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु|
इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९||
इतीक्षुवर्गो दशमः|
मधुनो योगवाहित्वमाह- नानेत्यादि| यस्मान्नानारसवीर्यादिभ्यः पुष्पेभ्य उत्पन्नं तन्मधु, तेनानभिव्यक्तनानाशक्तिकमेव| ततश्च येन द्रव्येण वामनीयेन वाऽऽस्थापनीयेन वा वृष्येण कार्यान्तरकारकेण वा युज्यते तस्यैव कर्म करोति, समानानुकारिद्रव्यप्रबोधितशक्तित्वादिति भावः| चकारोऽत्र हेत्वन्तरसमुच्चये, तेन प्रभावाच्चेति बोद्धव्यम्| तेन सत्यपि नानौषधिसम्भवत्वे प्रभावान्न क्षीरमद्यादयो योगवाहिनः; तथा, अनानात्मका अपि शिलाजतुतैलादयो योगवाहिनो भवन्ति| योगवाहित्वेऽपि मधु स्नेहने न प्रयुज्यते वाते, रूक्षादिगुणयुक्तत्वात्| नानाद्रव्यात्मकत्वेऽपि मधु रूक्षकषायत्वाभ्यामेवाविर्भूतं भवति, प्रायेण रूक्षकषायगुणाधिके एव पुष्पे मधुमक्षिकाणां चरणादिति बोद्धव्यम्| अनेन च न्यायेन नानाद्रव्यात्मकत्वेन सर्वगुणताप्रसङ्गो मधुनो निरस्तो भवति| सुश्रुतेऽप्येवमेव योगवाहित्वं “तच्च नाना” (सु.सू.अ.४५) इत्यादिना ग्रन्थेन मधुन उक्तम्| इक्षुविकृतिप्राय इति इक्षुविकृतिप्रधानः, तेन यासशर्करादिकथनमप्यत्राविरुद्धमिति भावः||२४९||
अथ कृतान्नवर्गः-
क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा|
स्वेदाग्निजननी पेया वातवर्चोनुलोमनी||२५०||
तर्पणी ग्राहिणी लघ्वी हृद्या चापि विलेपिका|
मण्डस्तु दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||२५१||
मृदूकरोति स्रोतांसि स्वेदं सञ्जनयत्यपि|
लङ्घितानां विरिक्तानां जीर्णे स्नेहे च तृष्यताम्||२५२||
दीपनत्वाल्लघुत्वाच्च मण्डः स्यात् प्राणधारणः|
लाजपेया श्रमघ्नी तु क्षामकण्ठस्य देहिनः||२५३||
तृष्णातीसारशमनो धातुसाम्यकरः शिवः|
लाजमण्डोऽग्निजननो दाहमूर्च्छानिवारणः [७०] ||२५४||
मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम्|
देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः||२५५||
क्षुत्पिपासापहः पथ्यः शुद्धानां च मलापहः|
शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो [७१] लाजाम्लदाडिमैः||२५६||
कषायमधुराः शीता लघवो लाजसक्तवः|२५७|
सम्प्रति शूकधान्यादिवर्गौर्यथासम्भवं सम्पादितस्य कृतान्नस्य पेयादेर्गुणान् वक्तुं कृतान्नवर्ग उच्यते [७२] | ते च पेयादीनां गुणाः केचित् संस्कारसंयोगादिजाः, केचित् प्राकृता अपि ज्ञेयाः| न च वाच्यं- पेयादीनामेव गुणेन बाधितत्वाच्छूकधान्यादीनां पृथग्गुणो न वाच्य इति; यतः पेयादयो हि प्रकृतिगुणानुविधायिनः सन्तः स्वगुणमावहन्ति, तेन कृतान्नस्य यो गुण उच्यते स यदि रक्तशाल्यादिप्रकृतावपि भवति तदा बलवान् भवति, अथ प्रकृतौ विपरीतो गुणो भवति तदा कृतान्नगुणस्याल्पत्वं भवतीति मन्तव्यम्| अत्र स्वस्थातुरहितत्वेनादौ पेयोच्यते; पेया बहुद्रवा यवागूः, विलेपी विरलद्रवा यवागूः| पेयादिक्रमेणान्ने वक्तव्ये अन्नात् प्रथमोत्पद्यमानत्वेन मण्डगुणकथनम्| दीपनलघुत्वाभ्यामग्निं यस्मात् करोति, तस्माल्लङ्घितादीनां प्राणधारण इति ज्ञेयम्| सुसंस्कृत इति धान्यकपिप्पल्यादिसुसंस्कृतः| शुद्धानां मलापह इति सम्यक्शुद्धानामपि कोष्ठोपलेपकदोषापहरत्वेन; यदुच्यते- शुद्धानामिति ईषच्छुद्धानां; तेन, ईषच्छुद्ध्या शेषदोषसम्बन्धान्मलापह इत्युपपन्नं, सुश्रुतेऽपि (सु.सू.अ.४६) “लाजमण्डोऽविशुद्धानां” इत्यकारप्रश्लेषादीषद्विशुद्धानामिति बोध्यम्| तन्न सत्, ईषद्विशुद्धे पेया निषिद्धैव, वचनं हि- “कफपित्ते विशुद्धेऽल्पे मद्यपे वातपैत्तिके| तर्पणादिक्रमः कार्यः पेयाऽभिष्यन्दयेद्धि तान्” (सि.अ.६) इति||२५०-२५६||-
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः||२५७||
भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि|
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||
मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः|
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||
तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|
स्विन्न इत्युत्स्विन्नधान्यतण्डुलकृतः, किंवा सम्यक्स्विन्नत्वेन मृदुभूतः| सन्तप्त इति सहजेनोष्मणा, न तु पुनस्तापनेन; वचनं हि- “विवर्जयेत् स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः” इति| भृष्टतण्डुलकृत ओदनो भृष्टतण्डुलः| अधातः अधौततण्डुलकृतः| अत्र सुधौतत्वादिगुणविशिष्टस्यादनस्य लघुत्वंवचनेन तद्विपरीतानामधौतादीनां गुरुत्वमर्थतः सिद्धमपि यत् पुनरुच्यते तत् स्पष्टार्थम्| सन्तर्पणा इति तदात्वेऽपि बलकराः| मांसादिसंयोगसाधिताश्चौदना एव बोद्धव्याः| अत्र रूक्षाभ्यां शाकमुद्गाभ्यामपि संयुक्तस्यौदनस्य बल्यत्वादि संयोगमहिम्ना तथा घृतादिसंस्काराच्च लोकव्यवहारक्रियमाणत्वाद्बोद्धव्यम् [७३] ||२५७-२५९||-
कुल्माषा गुरवो रूक्षा वातला भिन्नवर्चसः||२६०||
स्विन्नभक्ष्यास्तु ये किचित् सौप्यगौधूमयाविकाः|
भिषक् तेषां यथाद्रव्यमादिशेद्गुरुलाघवम्||२६१||
यवपिष्टमुष्णोदकसिक्तमीषत्स्विन्नमपूपीकृतं कुल्माषमाहुः| स्विन्नभक्ष्या इत्युत्स्वेदनमात्रकृता हण्डरिकादयः| यथाद्रव्यमिति वदता नात्र प्रकृतिगुणोपमर्देन लाजादाविव गुणान्तरोदय इति दर्शयति||२६०-२६१||
अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्|
सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्||२६२||
अकृतकृतयूषलक्षणम्- “अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना| विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संस्कृतं कृतम्” (सु. सू. ४६) इति| तनुमिति स्वल्पमांसत्वेनाघनं, सांस्कारिकमिति बहुमांसस्नेहादिसंस्कृतत्वाद्घनम्||२६२||
सक्तवो वातला रूक्षा बहुवर्चोनुलोमिनः|
तर्पयन्ति नरं सद्यः पीताः सद्योबलाश्च ते||२६३||
मधुरा लघवः शीताः सक्तवः शालिसम्भवाः|
ग्राहिणो रक्तपित्तघ्नास्तृष्णाच्छर्दिज्वरापहाः||२६४||
सक्तूनां रूक्षत्वेऽपि वातलत्वाभिधानं तक्रस्य रूक्षस्यापि वातहारित्वदर्शनात्| पीता इत्यनेन सक्तूनां पिण्डोपयोगे निषेधं [७४] दर्शयति| तर्पयन्ति तृप्तिं जनयन्ति| सद्योबलाः तदात्वेनैव वाजीकरणवद्बलकराः; एतेन परिणामे बलापहत्वमप्युक्तं भवति||२६३-२६४||
हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च|
उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||
धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः|
शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||
विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः|
पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||
यवकृतो वाट्यो यावको वाट्यः, वाट्यश्च भृष्टयवौदनः| धाना भृष्टयवाः| अङ्कुरितस्य यवस्य धाना विरूढधानाः| शष्कुल्यः शालिपिष्टैः सतिलैस्तैलपक्वाः क्रियन्ते| मधुक्रोडाः पाकघनीभूतमधुगर्भाः| सपिण्डका इति मधुक्रोडा एव सपिष्टकपिण्डाः; नलस्त्वाह- “विमर्द्य समिताचूर्णं मृदुपाकं गुडान्वितम्| घृतावगाहे गुडिकां वृत्तां पक्वां सकेशराम्|| सौगन्धिकाधिवासां च कुर्यात् पूपलिकां बुधः| स एव खण्डसंयावः सिताम्रातकपूरितः|| मातुलुङ्गत्वचा चैव वेष्टितो मधुशीर्षकः” इति| मधुशीर्षक एव मधुक्रोडः| पूपाः पिष्टिकाः| पूपलिका चापडिकेति ख्याता||२६५-२६७||
फलमांसवसाशाकपललक्षौद्रसंस्कृताः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च गुरवो बृंहणात्मकाः||२६८||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः|
गुरवस्तर्पणा वृष्याः क्षीरेक्षुरसपूपकाः [७५] ||२६९||
सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षीरक्षौद्रशर्कराः|
भक्ष्या वृष्याश्च बल्याश्च परं तु गुरवः स्मृताः||२७०||
पललं तिलचूर्णम्| वेशवारः सूदशास्त्रे- “मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम्| पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम्|| ऐकध्यं विपचेत् सम्यग्वेशवार इति स्मृतः”| क्षीरप्रधानाः पूपाः क्षीरपूपाः| सगुडा इत्यादौ ‘सक्षीराः’ इति क्षीरयोगमात्रं, न क्षीरप्रधानतेति न पौनरुक्त्यम्||२६८-२७०||
सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः|
गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||
संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः|
धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||
सस्नेहा इति पिष्टावस्थायामेव स्नेहयोगात्| गुरुत्वेनोक्तानामपि भूर्यग्निसंयोगादिना संस्काराल्लाघवं भवतीत्याह- संस्काराल्लघव इत्यादि| बुद्ध्वा निर्दिशेदिति संस्कारगुणं तथा प्रकृतिगुणं च बुद्ध्वा यथोचितं गुणं निर्दिशेत्||२७१-२७२||
पृथुका गुरवो भृष्टान् [७६] भक्षयेदल्पशस्तु तान्|
यावा विष्टभ्य जीर्यन्ति सरसा भिन्नवर्चसः||२७३||
पृथुकाः चिपिटाः| यावा इति यवचिपिटाः, अन्ये तु गान्धारदेशप्रसिद्धान् सम्पिष्टसञ्ज्ञानाहुः [७७] | सरसा अभृष्टाः||२७३||
सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः|
सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||
सूप्यविकृता इति मुद्रमाषादिविकाराः||२७४||
मृदुपाकाश्च ये भक्ष्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|
गुरवस्ते व्यतिक्रान्तपाकाः पुष्टिबलप्रदाः||२७५||
मृदुपाकाः स्तोकाग्निसंयोगसाध्याः| व्यतिक्रान्तपाका इति चिरेण जरां गच्छन्ति||२७५||
द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा|
भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||
अनुक्तभक्ष्यगुणातिदेशार्थमाह- द्रव्यसंयोगेत्यादि [७८] | द्रव्यमानं पृथगिति भक्ष्यकरणे संयुक्तानां द्रव्याणां मध्ये [७९] कस्य कियन्मानमिति बुद्ध्वा| यथास्वमिति यस्य द्रव्यस्य गौरवं लाघवं वा बलवद्भवति तं निर्दिशेत्||२७६||
(नानाद्रव्यैः [८०] समायुक्तः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः|
विमर्दको गुरुर्हृद्यो वृष्यो बलवतां हितः)||२७७||
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा|
स्नेहनं तर्पणं हृद्यं वातघ्नं सगुडं दधि||२७८||
रसालालक्षणं- “सचतुर्जातकाजाजि ससितार्द्रकनागरम्| रसाला स्याच्छिखरिणी सङ्घृष्टं ससरं दधि” इति| रसालाप्रसङ्गेन सगुडदधिगुणमाह- स्नेहनमित्यादि||२७७-२७८||
द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम्|
परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||
तेषां कट्वम्लसंयोगान् [८१] पानकानां पृथक् पृथक्|
द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्||२८०||
कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः|
मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः||२८१||
आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः|
रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||
बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्|
गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||
पानकानामपि कृतान्नभेदत्वात्तद्गुणमाह- द्राक्षेत्यादि| यच्चेक्षुविकृतिं प्रति पानकमिति सम्बन्धः| रागषाडवं केचिदेवं वदन्ति- “क्वथितं तु गुडोपेतं सहकारफलं नवम्| तैलनागरसंयुक्तं विज्ञेयो रागषाडवः” इति; किंवा [८२] , “सितारुचकसिन्धूत्थैः [८३] सवृक्षाम्लपरूषकैः| जम्बूफलरसैर्युक्तो रागो राजिकयाऽन्वितः” इति| षाडवस्तु मधुराम्लद्रव्यकृतः| आम्रामलकलेहास्तु तयोः पृथक्क्वाथेन सशर्करेण घनाः क्रियन्ते| अनुक्तपानकगुणातिदेशार्थमाह- बुद्ध्वेत्यादि| अस्य द्रव्यसंयोगेत्यादिवद्व्याख्यानम्||२७९-२८३||
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्||२८४||
शिण्डाकी चासुतं चान्यत् कालाम्लं रोचनं लघु|
विद्याद्वर्गं कृतान्नानामेकादशतमं भिषक्||२८५||
इति कृतान्नवर्ग एकादशः|
शुक्तलक्षणं- “यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सगुडक्षौद्रकाञ्जिकम्| धान्यराशौ त्रिरात्रस्थं शुक्रं चुक्रं तदुच्यते” इति| तदासुतमिति शुक्तमध्यस्थितं मूलककूष्माण्डादि| शिण्डाकी स्वनामप्रसिद्धा तीरभुक्तौ| आसुतं चान्यदिति सन्धानान्तरम्| कालाम्लमिति चिरकालावस्थानादम्लं, नत्वम्लद्रव्यसंयोगात्| कृतान्नानामिति करणनिष्पादितमण्डपेयादीनाम्||२८४-२८५||
कषायानुरसं [८४] स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च|
पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||
वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्|
तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम्||२८७||
तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः|
आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा||२८८||
ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||
कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्|
कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् [८५] ||२९०||
प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्|
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||
आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा|
उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||
कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु|
विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||
फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ [८६] |
युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम्||२९४||
आहारमभिधाय तद्योगिद्रव्यं ब्रूते| तत्र सर्पिष उक्तत्वात्तैलमेवान्नसंस्कारकप्रधानत्वादाह- कषायेत्यादि| संयोगाच्च संस्काराच्चेति संयोगसंस्कारात्; संस्कारस्तैलस्य भेषजैः पाकः, संयोगस्त्ववचारणायां ज्ञेयः| सङ्ख्ये युद्धे| आतस्यम् उमातैलम्| अनुक्ततैलगुणनिर्देशार्थमाह- फलानामित्यादि| फलानामित्युपलक्षणं; तेन सारस्नेहा अपि सुश्रुतोक्ता बोद्धव्याः| यथाफलमिति यादृशगुणं फलं तादृश एव तत्स्नेहोऽपीत्यर्थः||२८६-२९४||
मधुरो बृंहणो वृष्यो बल्यो मज्जा तथा वसा|
यथासत्त्वं तु शैत्योष्णे वसामज्ज्ञोर्विनिर्दिशेत्||२९५||
यथासत्त्वमिति यः प्राणी आनूपादिरुष्णस्तस्योष्णः, यस्तु प्राणी जाङ्गलादिः शीतस्तस्य शीत इत्यर्थः| सामान्यतस्तु वसामज्ज्ञोरनुष्णाशीतत्वं यथा भवति तथा स्नेहाध्याये एव प्रोक्तम्||२९५||
सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्|
विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||
श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता [८७] ||२९७||
नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्|
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् [८८] ||२९८||
वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु|
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||
रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च|
त्रिदोषघ्नं समधुरं [८९] सैन्धवं लवणोत्तमम्||३००||
सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्|
सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||
तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम्|
ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||
सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्|
न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||
सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्|
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||
सौक्ष्म्यादित्यादिना सौवर्चलगुणः| तैक्ष्ण्यादित्यादिना बिडगुणः| औद्भिदम् उत्कारिकालवणम् [९०] | काललवणं सौवर्चलमेवागन्धम्| दक्षिणसमुद्रसमीपे भवतीति सामुद्रं करकचम्| पांशुजं पूर्वसमुद्रजम्||२९६-३०४||
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगप्लीहानाहगलग्रहान्|
कासं कफजमर्शांसि यावशूको व्यपोहति||३०५||
तीक्ष्णोष्णो लघुरूक्षश्च क्लेदी पक्ता [९१] विदारणः|
दाहनो दीपनश्छेत्ता सर्वः क्षारोऽग्निसन्निभः [९२] ||३०६||
क्षाराणामपि लवणसत्त्वात् क्षारगुणमाह- हृदित्यादि| यवक्षारगुणः| सर्वः क्षार इति स्वर्जिकाक्षारटङ्कनक्षारादिः||३०५-३०६||
कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु|
रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||
कारवी कृष्णजीरकम्| कुञ्चिका स्थूलजीरकम्| अजाजी जीरकम्||३०७||
आहारयोगिनां भक्तिनिश्चयो न तु विद्यते|
समाप्तो [९३] द्वादशश्चायं वर्ग आहारयोगिनाम्||३०८||
इत्याहारयोगिवर्गो द्वादशः|
उक्तात्तैलादेरन्यदप्याहारसंस्कारकत्वेनाहारयोगि भवतीत्याह- आहारेत्यादि| भक्तिः विभाग इयत्तेति यावत्; किंवा भक्तिः इच्छा; तेन पुरुषेच्छानामनियमादुक्तमपि किञ्चित् प्राय आहारयोगि न भवति, तथा अनुक्तमपि रसोनाम्रपेषिकाद्याहारसंयोगि भवतीत्युक्तं भवति||३०८||
शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते|
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु [९४] ||३०९||
यद्यदागच्छति [९५] क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम्|
निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||
सम्प्रत्युक्तानां शूकधान्यादीनां यदनुक्तगुणं तद्वक्तुमाह- शूकधान्यमित्यादि| समातीतमिति एकवर्षातीतम्| प्रशस्यत इति लाघवात्; हेमन्ते नवधान्यविधानं त्वपवादः| आगच्छति क्षिप्रमिति उप्तं सच्छीघ्रं भवति; तेन षष्टिकाः सर्वधान्येषु लघवः, ते हि षष्टिरात्रेण भवन्ति| अस्मिंश्च व्याख्याने, व्रीहेः शारदस्य च हैमन्तं शालिं प्रत्यल्पकालत्वेन लघुत्वं प्राप्नोति, तस्मात् सजातीय एव शीघ्रगमनं लाघवहेतुरिति वाच्यम्| किंवा, आगच्छति क्षिप्रमिति भुक्तं सत् क्षिप्रं पच्यते| युक्तिभृष्टम् ईषद्भृष्टमिति यावत्| सूप्यं सूपाय योग्यं मुद्गमाषादि||३०९-३१०||
मृतं कृशं चातिमेद्यं वृद्धं बालं विषैर्हतम्|
अगोचरभृतं व्यालसूदितं मांसमुत्सृजेत्||३११||
अतोऽन्यथा हितं मांसं बृंहणं बलवर्धनम्|३१२|
मृतमिति स्वयं मृतम्| मेद्यं मेदुरम्| कृशग्रहणेन शुष्कमपि ग्राह्यम्| अगोचरभृतं [९६] यथा- आनूपं धन्वदेशे पुष्टम्| व्याला व्याघ्रादयः; किंवा व्यालः सर्पः| विषहतं तु विषदिग्धशस्त्रविद्धम्||३११||-
प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम्|
बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम्||३१३||
सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम्||३१४||
व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः|
नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||
मांसरसगुणाः- प्रीणन इत्यादि| सर्वरोगप्रशमनमिति [९७] सर्वशब्दो भूरिवचनः; एतेन उन्मादादौ मांसनिषेधो न विरोधवान् भवति; उक्तं हि उन्मादे- “निवृत्तामिषमद्यो यः” (चि. ९) इत्यादि| यथास्वमिति यस्य व्याधेर्यो विहितः, तादृशं रसम्||३१२-३१५||
क्रिमिवातातपहतं शुष्कं जीर्णमनार्तवम्|
शाकं निःस्नेहसिद्धं च वर्ज्यं यच्चापरिस्रुतम्||३१६||
पुराणमामं सङ्क्लिष्टं क्रिमिव्यालहिमातपैः|
अदेशकालजं क्लिन्नं यत्स्यात्फलमसाधु तत्||३१७||
हरितानां [९८] यथाशाकं निर्देशः साधनादृते|
मद्याम्बुगोरसादीनां स्वे स्वे वर्गे विनिश्चयः||३१८||
स्नेहेन विना सिद्धं निःस्नेहसिद्धम्| आममिति अपक्वम्; एतच्च बिल्वादीन् विहाय बोद्धव्यम्| अदेशजमिति अनुचितदेशभवम्| अकालजम् अनार्तवम्| साधनादृत इति हरितानामार्द्रकपलाण्डुप्रभृतीनां निःस्नेहसिद्धानामपि तथा अपरिस्रुतानामपि निर्दोषत्वमित्यर्थः| विनिश्चयः ‘कृत’ इति शेषः; तथाच मद्यानां ‘प्रायशोऽभिनवम्’ इत्यादिना गुणदोषकथनं कृतमेव, एवं जलेऽपि ‘पिच्छिलं क्रिमिलम्’ इत्यादिना, गोरसकृतान्नाहारयोगिवर्गेषु तु यथोक्तकर्तृगुणवद्विपरीते विपरीतगुणमनुमेयमिति भावः||३१६-३१८||
यदाहारगुणैः [९९] पानं विपरीतं तदिष्यते|
अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||
आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम्|
जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||
स्निग्धोष्णं [१००] मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम्|
कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||
उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः|
क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||
सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते|
कार्श्यार्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः|
मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||
सम्प्रति येषां यदनुपानं कर्तव्यं तदेवाह- यदित्यादि| आहारगुणैरिति शीतस्नेहमधुरादिभिः; विपरीतमिति विपरीतगुणमनुपेयम्| एवं च दध्नोऽम्लस्य मधुरं क्षीरं तथा पायसस्य काञ्जिकानुपानं स्यादित्याह- धातूनां यन्न विरोधि चेति| एवं चाम्ले पयोऽनुपीयमानं विरुद्धत्वाद्धातुविरोधेन प्रत्युक्तं भवति, एवमन्यदपि विरुद्धं बोद्धव्यम्| समुद्दिष्टमिति यज्जःपुरुषीये (सू. २५)| पेयमपेयं चेति सहजगुणदोषवत्त्वात् तथोपयुक्तभोजनापेक्षया| स्निग्धोष्णमित्यादिना दोषभेदेनाप्यनुपानमाह| अनुशस्तमिति अनुपानं शस्तम्||३१९-३२४||
अथानुपानकर्मगुणान् [१०१] प्रवक्ष्यामः- अनुपानं तर्पयति, प्रीणयति, ऊर्जयति, बृंहयति, पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, भुक्तमवसादयति, अन्नसङ्घातं भिनत्ति, मार्दवमापादयति, क्लेदयति, जरयति, सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयतीति||३२५||
भवति चात्र-
अनुपानं हितं युक्तं तर्पयत्याशु मानवम्|
सुखं पचति चाहारमायुषे च बलाय च||३२६||
अनुपानगुणानाह- अथेत्यादि| पर्याप्तिः तृप्तिः| ||३२५-३२६||
नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः|
न गीतभाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||
पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्|
स्नेहमाहारजं हत्वा [१०२] भूयो दोषाय कल्पते||३२८||
यैरनुपानं न कर्तव्यं तानाह- नोर्ध्वाङ्गेत्यादि| कण्ठोरसि स्थितमिति अनेनोर्ध्वाङ्गमारुतादीनामनुपानं कण्ठोरसि स्थितमेव भवति, नाधो यातीति दर्शयति| स्नेहमाहारजं हत्वेति आहारजातं स्नेहमभिभूय भूयो दोषाय कल्पते, वातलक्षणं दोषं करोतीत्यर्थः| आहारस्नेहेन यो वातप्रशमः कर्तव्यस्तं शैत्यप्रकर्षात् पानीयमभिभवतीत्यर्थः| एतेन यदुच्यते- अपां स्निग्धत्वेन स्नेहनमुपपन्नमिति, तन्न भवति| ये तु ब्रुवते- ‘हन’ हिंसागत्योरिति वचनात् स्नेहं हत्वेति स्नेहं गत्वेत्यर्थः; तदपि न भवति, यतः स्नेहयुक्तत्वेनोर्ध्वाङ्गमारुतादिहननमेव युक्तं, न तु करणम्| किंवा स्नेहमिति सारं, यथा- “देहः स्नेहपरिक्षयात्” (चि. ८) इति देहसारपरिक्षयादित्यर्थः, सारहननं च जलेनाहारस्नेहं गृहीत्वा कण्ठोरस्यवस्थानादपाकात् क्रियते [१०३] ||३२७-३२८||
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः|
द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः||३२९||
यथा नानौषधं किञ्चिद्देशजानां वचो यथा|
द्रव्यं तत्तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद्भवेत्||३३०||
अन्नपानद्रव्यैकदेशकथनं सहेतुकमाह- अन्नेत्यादि| अन्नपानैकदेशः प्रायोपयोगिक इति बाहुल्येन यदुपयुज्यते; एतेन यद्बाहुल्येनोपयुज्यते तस्य शृङ्गग्राहिकया कथनं, प्रायोऽनुपयुज्यमानानां शृङ्गग्राहिकयाऽकथनमल्पदोषमिति दर्शयति; तथा अल्पदोषस्यापि परिहारार्थं तदपि किमिति नोच्यत इत्याह- द्रव्याणीत्यादि| द्रव्याणि कार्त्स्न्येनेति साकल्येन निर्देष्टुं; नामभिरिति नामभिरपि न शक्यं, ‘केनचित्’ इति शेषः; हिशब्दो यस्मादर्थे, एतेन यस्मात् सर्वाणि द्रव्याणि नाममात्रेणापि वक्तुं कश्चिन्न पारयत्यतिबहुत्वात्, तत् का कथा अशेषान्नपानद्रव्यस्य शृङ्गग्राहिकया गुणकथनं प्रतीति भावः| किंवा, नामभिर्निर्दिष्टानि कार्त्स्न्येन निर्देष्टुमिति गुणतः कथयितुं न शक्यं केनचिदिति योजना| अथ कथं ह्यत्राकीर्तितान्नपानस्य तर्हि गुणा निर्देष्टव्या इत्याह- यथेत्यादि| यथा येन प्रकारेण “नानौषधं किञ्चित्” (सू. २६) इति पूर्वाध्याये प्रोक्तं तथा तेन प्रकारेणानुक्तं द्रव्यं वाच्यं; ‘गुणतः’ इति शेषः| पूर्वाध्याये हि “तत्र द्रव्याणि गुरुखर” (सू. २६) इत्यादिना ग्रन्थेन पार्थिवादिभेदेन विशिष्टेन च कर्मणा प्रोक्तानि द्रव्याणि, ततश्चानुक्तं द्रव्यं तेनैव गुरुखरादिना गुणेन पार्थिवत्वादि प्रतिपाद्य यथोक्तोपचयादिकर्मकर्तृकतया व्यपदेष्टव्यमित्यर्थः| तदेवानिर्दिष्टद्रव्यस्य गुरुखरत्वादि कथं ज्ञेयमित्याह- देशजानां वचो यथेति; देशजा देशान्तरीयाः, तद्देशीयवचनात्ते ते गुरुखरत्वादयो ज्ञेया इत्यर्थः; किंवा, देशजा यथा तत्तद्द्रव्यं व्यवहरन्ति [१०४] ‘इदं मधुरम्, इदमम्लम्’ इत्यादि, तत् प्रतिपाद्य मधुरत्वाम्लत्वादिप्रतिपन्नपृथिव्याद्यस्य कारणमिति पृथिव्यादीनां गुर्वादिगुणगणेन कर्मणा च रसोक्तेन तद्वक्तव्यमित्यर्थः||३२९-३३०||
चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||
अपरमप्यनुक्तान्नपानगुणज्ञानकारणमाह- चर इत्यादि| चर्यत [१०५] इति चरो देशः भक्ष्यश्च सामान्येन गृह्यते| क्रिया व्यापारः| प्रमाणं मानम्| अत्रेति अन्नपानगुणाधिकरणे||३३१||
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्ष्यसंविधिः|
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये||३३२||
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः|
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः||३३३||
चरं विवृणोति- चरोऽनूपेत्यादि| भक्ष्यस्य संविधिः भक्ष्यभक्षणम्| तत्रानूपजलाकाशधन्वाद्य इत्यनेन गतिरूपश्चर उच्यते, भक्ष्यसंविधिवचनेन च भक्ष्यरूपश्चर उच्यते| अत्रैवोदाहरणमाह- जलजेत्यादि| अत्र जलजत्वेनानूपजत्वेन च जले वाऽनूपे वा गतिरेव दृश्यते, न हि जलादौ ये जातास्ते प्रायोऽन्यत्रावतिष्ठन्ते; ये त्वन्यत्र जाता अप्यन्यत्र तिष्ठन्ते प्रायः काकमद्गुप्रभृतयस्तद्ग्रहणार्थमाह- जलानूपचराश्च ये इति| एतेन सामान्येन जले प्रायोऽवस्थानादिह जलचरत्वम्; एवमनूपचरत्वाद्यपि ज्ञेयम्| भक्ष्यरूपचरकृतं गुणमाह- गुरुभक्ष्या इत्यादि| धन्वजा धन्वचारिण इत्यत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः; तेन, आकाशचारिणामपि श्येनादीनामनुक्तमपि लाघवं स्वजातिप्रसहान्तरापेक्षया बोद्धव्यम्, आकाशस्य लघुत्वात्| ये तु ब्रुवते- आकाशचारिणां गौरवलाघवानियमादकथनमिति; तन्न, तथा सत्याकाशस्याप्रयोजकत्वेन ‘चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यः’ इत्यत्राकाशकथनं निष्प्रयोजनं स्यात्||३३२-३३३||
शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा|
सक्थिमांसाद्गुरुः [१०६] स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||
वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्|
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||
मांसाद्गुरुतरं विद्यादिति गुरुत्वेन प्रतिपादितसक्थ्यादिमांसाद्वृषणादि गुरुतरं विद्यादिति| यथास्वमिति एकशरीरसक्थ्यादीनामेवैतद्गौरवादि, नत्वन्यशरीरापेक्षया| मध्यमिति अन्तराधिः| अस्थि इति अस्थिस्थितं मांसम्| अन्ये तु मध्यमिति अस्थिमध्यगतं मज्जानं ब्रुवते; तन्नातिसुन्दरं, तस्योत्तरोत्तरधातुगौरवकथनेनैव लब्धत्वात्||३३४-३३५||
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः|
स्वभावाद्गुरवो माषा वराहमहिषास्तथा||३३६||
धातूनां शोणितादीनां गुरुं विद्याद्यथोत्तरम्|
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः||३३७||
स्वभावादिति प्रकृत्या| क्रियोदाहरणम्- अलसेभ्य इत्यादि; अलसेभ्य इति अल्पक्रियेभ्यः| विशिष्यन्त इति विशिष्टा भवन्ति, लघवो भवन्तीत्यर्थः||३३६-३३७||
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्|
महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||
लिङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते गवादयोऽनेनेति लिङ्गं जातिः, तेन लिङ्गसामान्ये जातिसामान्ये; एतच्च चतुष्पादाभिप्रायेण बोद्धव्यं, पक्षिषु विपर्ययः; यदाह हारीतः- “चतुष्पादेषु लघ्वी स्त्री विहगेषु लघुः पुमान्” इति, अत्राप्युक्तं- “स्त्रियश्चतुष्पात्सु पुमान् विहगेषु लघुः” इति| पुंसां च गौरवे अत्यर्थगुरोः शुक्रस्यारम्भकस्य भूयस्त्वं हेतुं ब्रुवते; किन्तु स्वभावस्तत्र हेतुरपवाद इति पश्यामः, विहङ्गेषु विपर्ययदर्शनादिति||३३८||
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम्|
व्रीहेर्लाजा यथा च स्युः सक्तूनां सिद्धपिण्डिकाः||३३९||
सविपर्ययमिति संस्काराल्लघूनामपि गौरवं विद्यादित्यर्थः| तदेव संस्कारजन्यं लाघवं गौरवं चाह- व्रीहेरित्यादि| गुरोरपि व्रीहेः संस्काराल्लाजा लघव इत्यर्थः| सक्तूनां च लघूनां सिद्धपिण्डिका गुर्व्यः, सिद्धपिण्डिका अग्निपाचिताः पिण्डाः||३३९||
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने|
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||
गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते|
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते [१०७] मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||
अल्पादान इत्यादि| गुरूणां द्रव्याणामल्पस्य स्तोकमात्रस्यादाने यल्लाघवं, तस्मिन् लाघवे मात्रा कारणं; न द्रव्यं, तस्य गुरुत्वात्| एवं लघूनामतिसेवने गौरवं मात्राकृतम्| उद्दिष्टमिति मात्राशितीये (सू. ५), अस्माभिरपि च तत्रैवैतत् सप्रपञ्चं व्याख्यातम्; प्रकरणागतत्वेन अभ्यर्हितत्वाच्च पुनरुक्तम् [१०८] | द्रव्याणि मात्रामपेक्षन्ते इति यथोचितमात्रावन्ति सुखं पच्यन्त इत्यर्थः| मात्रा चाग्निमपेक्षत इति प्रतिपुरुषं प्रतिदिनं चाग्निभेदमपेक्ष्य मात्रा महती स्वल्पा वा भवति, न प्रतिनियता मात्रा विद्यत इति भावः||३४०-३४१||
बलमारोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः|
अन्नपानेन्धनैश्चाग्निर्ज्वलति व्येति चान्यथा [१०९] ||३४२||
कुतः पुनरग्न्यपेक्षा मात्रा क्रियत इत्याह- बलमित्यादि| अग्निमपेक्ष्य मात्रया प्रयुक्तयाऽग्न्यनाशाद्वलादयो भवन्तीति भावः| अग्नौ प्रतिष्ठिता इति अग्न्यधीनाः; यथा- राजाश्रिताः प्रजा इति| प्राणा इति वायवः; किंवा, प्राणाश्रयाः शङ्खादयो दश प्राणाः| इन्धनं काष्ठम्, इन्धनमिवेन्धनं, तैः; किंवा अग्निदाह्यमिन्धनमुच्यते| अन्यथेति अनिन्धनम्||३४२||
गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति|
मन्दक्रियाननारोग्यान् सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||
इयं चरादिकृता गुरुलाघवचिन्ताऽल्पाग्निं प्रति प्राय इति दर्शयन्नाह- गुर्वित्यादि| अत्राप्यबलत्वेन मन्दकाद्यैरपि वह्निमान्द्यमेव लक्षणीयम्||३४३||
दीप्ताग्नयः खराहाराः कर्मनित्या महोदराः|
ये नराः प्रति तांश्चिन्त्यं नावश्यं गुरुलाघवम्||३४४||
खराहारा इति कठिनाहारसात्म्याः| महोदरत्वेनापि मेदोवरोधान्महाग्नित्वं दर्शयति| नावश्यं चिन्त्यमिति अनेन दीप्ताग्नीनामपि प्रति स्तोकप्रयोजना गुरुलाघवचिन्ता विद्यत एवेति दर्शयति| यतो दीप्ताग्न्यादीनामपि गुरुद्रव्यमग्नेः प्रतिपक्षमावहत्येव, स्वभावतोऽग्निविरुद्धत्वात्||३४४||
हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः|
अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन्||३४५||
आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः|
दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||
नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने|
भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||
अन्नं समिध इव समिधः| आहिताग्निरिति सात्म्येन व्यवस्थापिताग्निः; किंवा आहिताग्निरिवाहिताग्निः; तेन आहिताग्निर्यथा प्रातः सायं जुहोति, तथाऽयमपि प्रातः सायं च पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति| ब्रह्म जपतीति प्रणवादिमन्त्रमावर्तयति| ददाति चेति यथाशक्ति दानमाचरति| तं नरं निःश्रेयसे कल्याणे युक्तमामया न भजन्ते| भाविनोऽपीति जन्मान्तरेऽपि; इह जन्मनि पथ्याशित्वान्न भवन्ति गदाः, जन्मान्तरेऽपि ब्रह्मजपदानाभ्यामर्जितधर्मप्रभावादेव न भवन्ति| अत एवाह- अन्तरादृत इति; अन्तरादिति कारणात्, ऋते विना; अपथ्यस्य तथा अधर्मस्य रोगकरणस्याभावाद्गदा न भवन्तीति भावः||३४५-३४७||
षड्त्रिंशतं सहस्राणि रात्रीणां हितभोजनः|
जीवत्यनातुरो जन्तुर्जितात्मा सम्मतः सताम्||३४८||
वर्षशतायुष्ट्वमपि हिताद्भोजनाद्भवतीत्याह- षट्त्रिंशतमित्यादि| एतावतीभी रात्रिभिर्वर्षशतमेव भवति| जितात्मा जितेन्द्रियः| सम्मतः पूजितः||३४८||
प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति|
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम्||३४९||
तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्|
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम्||३५०||
कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम्|३५१|
किमर्थमन्नपानविधावेतत् परीक्ष्यमित्याह- प्राणा इत्यादि| अभिधावतीति प्रार्थयति| प्रतिभा प्रज्ञा| मेधा धारणावती धीः| लौकिकमिति अपरीक्षकलोके भवम्; अपरीक्षका एव हि वर्तमानमात्रे प्रवर्तन्ते, परीक्षकास्तु जन्मान्तरोपकारिण्येव| कर्म यद्वृत्ताविति वर्तमाने साध्ये यत् कर्म कृष्यादि| स्वर्गताविति स्वर्गगमने| वैदिकमिति यज्ञादि| अपवर्ग इति मोक्षे| एताश्च निमित्तसप्तम्यः| यच्चोक्तमिति मोक्षशास्त्रे सत्यब्रह्मचर्यादि| अन्ने प्रतिष्ठितमिति निरन्नस्य देहस्थित्यभावेन सर्वारम्भाभावात्| यस्मादन्नं सर्वत्र कारणं, ततस्तत्रावधातव्यमिति||३४९-३५०||-
तत्र श्लोकः-
अन्नपानगुणाः साग्र्या वर्गा द्वादश निश्चिताः||३५१||
सगुणान्यनुपानानि गुरुलाघवसङ्ग्रहः|
अन्नपानविधावुक्तं तत् परीक्ष्यं [११०] विशेषतः||३५२||
सङ्ग्रहेऽन्नपानगुणा इति ‘इष्टवर्ण’ इत्यादिनोक्ताः| साग्र्या इति उदकं क्लेदयति इत्यादिना; उदकादयो हि क्लेदनादिषु अग्र्याः श्रेष्ठा इत्यर्थः||३५१-३५२||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यव्याख्यायामायुर्वेददीपिकायामन्नपानचतुष्केऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
१. ‘अन्नपानकथने उपपत्तिमभिधातुं तत्स्वरूपमाह- इष्टवर्णेत्यादि’ इति शिवदाससेनः|
२. ‘प्राणहेतुत्वे हेतुमाह- प्रत्यक्षफलदर्शनादिति| अन्वयव्यतिरेकसहकृतेन प्रत्यक्षेण विधिविहिताहारस्य प्राणरूपफलदर्शनात् प्राणहेतुत्वमित्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
३. ‘विधिमिति तत्तद्विशिष्टकर्मनिबन्धनं प्रकारम्’ इति शिवदाससेनः|
४. ‘जर्जरीकरोतीति मांसादि शिथिलीकरोतीत्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
५. ‘वर्गसंश्रयेण’ इति पा.|
६. ‘शकुनाऽऽहृतः उत्तरकुरुभ्यो हंसैरानीतः, अवन्त्यां वक्रनाम्ना प्रसिद्धः, मगधदेशे तु पाशक इति| वृद्धवैद्यास्तु- “द्वीपान्तरात् समानीतो गरुडेन महात्मना| शकुनाऽऽहृतः स शालिः स्याद्गरुडापरनामकः” इत्याहुः’ इति सुश्रुतटीकायां डल्लणः| अरुणदत्तस्तु अष्टाङ्गहृदयटीकायां “शकुनाहृतो यो मगधेषु बुद्धोत्पादकाले उत्तरकुरुभ्यो हंसैरानीतो मृगारिमात्रा विशाखाख्यया वापितो विस्तारं गतः, अत एव शकुनाहृत इत्यन्वर्थाऽस्य सञ्ज्ञा” इत्याह|
७. ‘चूर्णकः’ इति पा.|
८. ‘तृष्णाघ्नश्च मलापहः’ इति पा.|
९. ‘पांशुबाष्पनैषधकादयः’ इति पा.|
१०. ‘अवन्त्यां’ इति पा.|
११. ‘ननु, शाल्यादीनामुपयोगस्तण्डुलभक्तपेयादिप्रकारेण परं भवति, ते च प्रकाराः पृथगेव गुणतो निर्देष्टव्याः, प्रकृतिगुणसहिता एव विकृतिगुणाः कार्यकराः, यतस्तण्डुलभक्तपेयादयो रक्तशाल्यादिप्रकृतिगुणानुगता एव, नहि रक्तशालिभक्तपेयालाजादयो यथा लघ्वादिगुणास्तथा व्रीहिकृतभक्तपेयादयः, किन्तु प्रकृतिगुणानुगतरक्तशालिकृतभक्ताद्यपेक्षया गुरव एव| तेन यत्र प्रकृतिसमानो विकृतिगुणस्तत्र गुणोत्कर्षः, यत्र प्रकृतिगुणविपरीतो विकृतिगुणस्तत्र गुणापकर्षः| यथा व्रीहेर्गुरोर्लघवो लाजाः,अत्र लाजकरणेनाल्पमेव लघुत्वं क्रियते| यत्र तु प्रकृतिगुणैर्न समानो नापि विपरीतो विकृतेर्गुणः, यथा दध्नोऽम्लत्वं मण्डस्य वा दीपनत्वं, तत्र द्वयोरपि प्रकृतिविकृतिगुणयोः पृथगेव कार्यकारित्वमुत्सर्गतः| क्वचित्तु यद्विकृतेर्बलीयस्त्वेन प्रकृतिगुणाभिभवकत्वं, यथा शुक्तासुतार्द्रककरीरादिषु, तत् ‘तद्वत्तदासुतं’ इति विशेषागमादेव प्रतीयते| तेन तत्र प्रकृतिगुणानां दुर्बलत्वम्| यदपि प्रकृतिगुणोपमर्देन तद्विरुद्धकार्यकर्तृत्वं विकृतेः, यथा कांस्यभाजने दशरात्रस्थितस्य सर्पिषो मारकत्वमित्यादि, तदपवादरूपागमवेद्यमेव| तेन यत्रोत्सर्गभूतशास्त्रार्थापवादस्तत्रोपदेशं करोत्येव शास्त्रकार इति प्रकृतिविकृतिपृथगभिधानं युक्तमेव, अयं च न्याय एवञ्जातीयेषु सर्वत्र मांसादिषु ज्ञेयः’ इति शिवदाससेनः|
१२. ‘गन्धलाः’ इति पा.|
१३. अणुश्चीनः, ‘चिना’ इति लोके| ‘लौहित्याम्भः प्रियङ्गवः’ इति पा.|
१४. ‘झिण्टिरमुखः’ इति पा.|
१५. तीरभुक्तौ विदेहदेशे ‘तिरहुत्’ इति प्रसिद्धे मण्डले|
१६. ‘सकषायश्चेति कषायस्य स्वादुत्वापेक्षया हीनताऽवबोधार्थमुपसर्जनार्थं सहशब्दः प्रयुक्त इति ज्ञेयम्’ इति शिवदाससेनः|
१७. ‘किंवा, सुश्रुते यवो लघुः पठितः| तेन, अत्राप्यकारप्रश्लेषेण ‘अगुरुः’ इति पाठो मन्तव्यः| गुरुत्वप्रतिज्ञानार्थमीषदर्थे नञ् प्रश्लेषयन्ति, अत एव लघुरित्यसन्दिग्धमपि न पठितम्| अन्ये तु गुरुगुणस्यापि यवस्य कटुविपाकित्वं द्रव्यप्रभावादेव समर्थनीयमित्याहुः| सकषाय ईषत्कषायः| बल्यत्वं च स्रोतोविशुद्धिकरत्वेन सम्यग्रससञ्चारेणेष्टं, न तु देहस्योपचयकारकत्वेन रौक्ष्यादिधर्मयोगाद्यवस्य’ इति शिवदाससेनः|
१८. ‘श्लेष्मपित्तप्रशमनो’ इति पा.|
१९. ‘रूक्षश्चैव कषायश्च वातलः श्लेष्मपित्तहा| विष्टम्भी चाप्यवृष्यश्च राजमाषः प्रकीर्तितः’ इति पाठान्तरम्| ‘राजमाषगुणमाह- राजमाष इत्यादि’| सरति जलक्षिप्ततैलवदाशयं व्याप्नोतीति सरः, सरत्वं हि स्थिरविपरीतगुणः, अयं च गुणो जलबहुलस्यैव द्रव्यस्य भवति| तदुक्तं- “शीतस्निग्धमृदुस्तिमितसरपिच्छिलमाप्यम्” इति| तत्स्वादुरिति तयो रसपाकयोः स्वादुः| उक्तं हि सुश्रुते- “कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता| स्वादुर्विपाके मधुरोऽम्लसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च” (सु.सू.अ.४६)| अलसान्द्रो राजमाष इति चक्रादयः| अस्य च विपाके मधुरस्यापि प्रभावादेव बद्धविण्मूत्रवत्त्वं कफहारित्वमवृष्यत्वं चेति गयदासः| अन्ये तु तत्स्वादुरिति माषवत्स्वादुरित्याहुः| ये तु सर इत्यस्य वर्चोभेदार्थत्वं वर्णयन्ति, तन्मते सुश्रुतविरोधोऽपरिहार्यः इति शिवदाससेनः|
२०. ‘अस्य च कषायरूक्षत्वादिना किञ्चिद्वातकोपकत्वं ज्ञेयम्| अत एव वाग्भटेऽपि “मुद्गोऽल्पचलः” (वा. सू. ६) इत्युक्तम्, अल्पचलोऽल्पवात इत्यर्थः, सुश्रुतेऽपि ‘नात्यर्थं वातल’ (सु. सू. ४६) इत्युक्तम्’ इति शिवदाससेनः|
२१. ‘स्निग्ध इत्यादिना तिलगुणाः| मधुर इति रसेन पाकेन च ज्ञेयः| उक्तं हि- “ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः सङ्ग्राहकः पित्तकरस्तथोष्णः| तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणालेपन एव पथ्यः” (सु. सू. ४६) इति| यद्यपि तन्त्रान्तरे “स माधुर्यात्तथैवौष्ण्यात् स्नेहाच्चानिलनाशनः| कषायभावान्माधुर्यातिक्तत्वाच्चापि पित्तनुत्|| औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः” (सु. चि. १) इत्यनेन तिलस्य त्रिदोषहरत्वमेवोक्तं, तथाऽपि व्रणविषयप्रलेपाभिप्रायेण तद्वचनं व्याख्येयम्| अत एव सुश्रुते “व्रणालेपन एव पथ्यः” इत्यत्र एवकारेण व्रणे तिलानामालेपन एव पथ्यत्वम्, अभ्यवहारे पुनः कफपित्तकरत्वेनापथ्यत्वमेवेति बोधयति| अत एव तत्र व्रणविरुद्धवर्गे नवधान्यादौ तिलः पठितः| सेयं स्वभावोपजनितैवाधारशक्तिरस्य| यदुक्तं सुश्रुते- “यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणम्” (सु. सू.४१) इति, धान्याम्लस्य बहिरन्तःप्रयोगे दाहहरणकरणत्ववत्’ इति शिवदाससेनः|
२२. ‘शूकशिम्बीसदृशशिम्बः काकाण्डः शूकरशिम्बीति लोके, उमा अतसी, आत्मगुप्ता शूकशिम्बी, अन्ये तु “फलानि माषवद्विद्यात् काकाडोलात्मगुप्तयोः” (वा. सू. ६) इति वागभटे द्विवचनं दृष्ट्वा काकाण्डोला कटभीति व्याचक्षते’ इति शिवदाससेनः|
२३. ‘काननचटकः’ इति पा.|
२४. ‘मानतुण्डकः’ इति पा.|
२५. ‘गाल्गुहरिणः’ इति पा.|
२६. ‘वारटाश्चेति’ इति पा.|
२७. ‘…धाङ्कोर…’ इति पा.|
२८. ‘यान्यत्रोक्तान्यप्रसिद्धानि’ इति पा.|
२९. ‘बिलशायित्वादानूपोऽनूपसंश्रयात्’ इति पा.|
३०. ‘नातिशीतेत्यादि| अदोषलमिति यद्यपि सुश्रुते “अतिशीतगुरुस्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः| छागलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः” (सु. सू. ४६) इति कथितः, तथाऽप्यव्यपदेश्यपित्तकफजनकत्वाददोषलमित्युक्तम्| यत्तु हारीते “त्रिदोषनुद्देहधातुसामान्याच्छागलं लघु” इत्युक्तं, तदपि ग्राम्यत्वेन कफजननयोग्यस्यापि छागलस्य तदजनकत्वात् समाधेयं, यथा मधुरस्य दाडिमस्य मधुरद्रव्यान्तरवत्कफाजनकत्वेन त्रिदोषहरत्वं,यथा वा सहकारतैलस्य रूक्षत्वं सजातीयापेक्षया तथाविधस्नेहनाकर्तृत्वात्, यथा वा “चतुर्भागावशिष्टं तु तोयं कफहरं स्मृतम्” इत्यत्र कफं प्रतीतरपानीयवदजनकत्वेन कफहरत्वमुच्यते| अन्यत्राप्येवञ्जातीये प्रतुदविष्किरवसामज्जादौ श्लेष्महरत्वादि व्याख्येयम्| शरीरसामान्यादिति मनुष्यमांसस्यापि नातिशीतगुरुस्निग्धत्वादित्यर्थः| अयं च बृंहणत्वे हेतुः| एतेन, यद्यपि मांसान्तरमपि मांसत्वेन शरीरमांसतुल्यं, तथाऽपि तत्र गुणसामान्याभावादजमांसवन्नसर्वरूपेण बृंहणमित्यर्थः| एतेन, भङ्ग्या नृमांसस्यापि गुणा आचार्येणोक्ता इत्यवधेयम्| अन्ये तु, शरीरधातुसामान्यादित्यनभिष्यन्दत्वे हेतुमाहुः| तन्न, अप्रयोजकत्वात्| स्वमते तु ग्राम्यस्य बृंहणस्याप्यजामांसस्यानभिष्यन्दित्वं प्रभावादेव वक्तव्यम्| यदेव हि द्रव्यगुणद्वारा नोपपद्यते, तत्रैव प्रभावकल्पनस्योचितत्वात्’ इति शिवदाससेनः|
३१. ‘योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते’ इति पा.|
३२. ‘कषायमधुराः’ इति पा.|
३३. ‘कपोता वनवासिन इति वनवासिनो पारावता इत्यर्थः| न तु वनवासिपाण्डुकपोताः, तेषां काणकपोतत्वेनापथ्यत्वात्’ इति शिवदाससेनः|
३४. ‘कालाख्यं’ इति पा.|
३५. ‘मानवती इति थानकुनी’ इति च पा.|
३६. ‘कुटिञ्जरं ताम्रमूलकम्’ इति अरुणदत्तः| ‘कठिञ्जरं’ इति पा.|
३७. भिन्नवर्चांस्यलाबूनि’ इति पा.|
३८. ‘सक्षारमित्यादि पक्वकूष्माण्डगुणः, बालमध्ययोः क्षारत्वाभावात्| अत एव तन्त्रान्तरे “पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम्| पक्वं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम्|| सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम्” (सु. सू. ४६)’ इति शिवदाससेनः|
३९. अयं पाठो हस्तलिखितपुस्तके नोपलभ्यते|
४०. ‘वर्तुला’ इति पा.|
४१. ‘शीतलम्’ इति पा.|
४२. ‘तदेव सिद्धं’ इति पा.|
४३. ‘सभार्गकं’ इति पा.|
४४. ‘मद्यविप्लवो मदात्ययः’ इति शिवदाससेनः|
४५. ‘सुगन्धि मधुरं साम्लं विशदं भक्तरोचनम्| गुरु वातप्रशमनं विद्यान्नारिङ्गजं फलम्’ इति पा.|
४६. परूषकमिह पक्वम्, आमस्य पित्तजनकत्वात्| उक्तं च वाग्भटे- “वातघ्नं पित्तजननमामं विद्यात् परूषकम्| तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम्” इति शिवदाससेनः|
४७. ‘नच पित्तनुदिति नातिपित्तलः, किञ्चित्पित्तं करोत्येव,’ इति शिवदाससेनः|
४८. ‘जलादत्यर्थं प्रियत्वाच्च मद्यमाह-’ इति पा.|
४९. ‘…पाचनः’ इति पा.|
५०. ‘बस्तिदोषनुत्’ इति पा.|
५१. ‘आक्षिकी विभीतककृता सुरा’ इति शिवदाससेनः|
५२. ‘जीर्णः’ इति पा.|
५३. ‘मार्द्वीकवत्’ इति पा.|
५४. ‘ननु एकविधत्वे किञ्चिज्जलं सदोषं किञ्चिच्च सगुणमिति यो भेद उपलभ्यते तस्य का गतिरित्याह- तत् पतदित्यादि’ इति शिवदाससेनः|
५५. ‘गुणदोषोत्पादेषु’ इति पा.|
५६. ‘एनमेव देशकालसम्बन्धविशेषं दर्शयति- खात् पतदित्यादि| सोमवाय्वर्कैरित्युपलक्षणं, तेन वायुनीयमानानां गगनगतधूलीनां तथा मेघसहचरितलूतादीनां च ग्रहणं बोध्यम्’ इति शिवदाससेनः|
५७. ‘पर्वतविस्रावे’ इति पा.|
५८. ‘सलिलप्रधानम्’ इति पा.|
५९. ‘…विक्षुब्धविमलोदकाः’ इति पा.|
६०. ‘पर्वतादेकजलधारारूपा’ इति पा.|
६१. ‘पयःक्षीरसञ्ज्ञासामान्यात् पयस इव जीवनीयादिगुणयोगाच्च तोयवर्गानन्तरं क्षीरवर्गः प्रस्तूयते| तत्र श्रेष्ठत्वात् प्रथमं गव्यक्षीरगुणमाह- स्वाद्वित्यादि’ इति शिवदाससेनः|
६२. ‘एकः शफः खुरो यासां ता एकशफाः| अत्राश्वाया इति वक्तव्ये यदैकशफमिति सामान्यशब्दप्रयोगं करोति, तद्वेगसरप्रभृतीनामप्येकशफानां ग्रहणार्थम्| शाखावातहरमित्यत्र केचिच्छाखाशब्देन बाहू सक्थिनी चाहुः, अन्ये तु रक्तादीनाहुः| धान्याम्लस्यैवोभयत्राधारशक्तिप्रभावेण परस्परविरुद्धकार्यद्वयं भवति, तद्यथा- बहिः पित्तहरत्वमन्तःपित्तकरत्वम्| एवं शाखागतवातहरत्वं, कुक्षिगतवातकरत्वं चास्याधारशक्तिप्रभावेण मन्तव्यमित्याहुः’ इति शिवदाससेनः|
६३. ‘… मिव’ इति पा.|
६४. ‘त्रिदोषं मन्दकमिति क्षीरावस्थामतिक्रम्य सम्प्राप्तदध्यवस्थं मन्दकमुच्यते, तत् पुनस्त्रिदोषं दोषकोपकं| जातं वातघ्नमिति यदा तु तदेव मन्दकं मन्दकावस्थामुत्सृज्य कालवशाद् घनतया जातं सन्मधुरमीषदम्लं भवति तदा वातघ्नं विशेषेण भवतीत्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
६५. ‘अत्र घृतस्य स्मृत्यादिकर्तृत्वं तथाऽलक्ष्मीप्रशमकत्वं च गुणपर्यालोचनयाऽनुपपद्यमानं प्रभावादेव ज्ञेयम्, एवमन्यत्रापि गुणद्वाराऽनुपपद्यमानकार्यस्य प्रभावजनकत्वं व्याख्येयम्’ इति शिवदाससेनः|
६६. ‘मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्| किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः’ (वा. सू. ५) इति वाग्भटः|
६७. ‘मलावशेषेण’ इति पा.|
६८. शैत्यमित्युपलक्षणं, तेन मधुरत्वादिकमपि बोध्यम्, उक्तं च सुश्रुते- “यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा| स्नेहगौरवशैत्यानि रस्यत्वं च तथा भवेत्” (सु.सू.अ.४५) इति शिवदाससेनः|
६९. ‘वातलमित्यादि मधुसामान्यस्य गुणः| ननु सुश्रुते मधुनस्त्रिदोषशमनत्वं लघुत्वं चोक्तम्, अत्र च वातलं गुरुत्वं चोच्यत इति विरोधः? सत्यं, सुश्रुते त्रिदोषशमनत्वं यदस्योक्तं तत् प्रभावान्मिलितत्रिदोषारब्धज्वरहरतया ज्ञेयम्, अत्र तु पृथग्वातजनकमुक्तमिति न विरोधः| तथा सुश्रुते- यल्लघुत्वमुक्तं तत् पुराणाभिप्रायेण, अत्र पुराणादिविशेषमनादृत्य गुरुत्वमुक्तं, चक्रस्तु अलघ्विति व्याख्यानेन विरोधं परिहरति’ इति शिवदससेनः|
७०. ‘ग्राही दोषविपाचनः’ इति पा.|
७१. ‘लाजमण्डोऽम्लदाडिमैः’ इति पा.|
७२. ‘धान्यादीनां संस्कारविशेषाहितं गुणमभिधातुं कृतान्नवर्ग उच्यते’ इति शिवदाससेनः|
७३. ‘लोकव्यवहारक्रियमाणव्यवहारत्वाद्बोद्धव्यम्’ इति पा.|
७४. ‘पिण्डोपयोगं निषेधयति’ इति पा.|
७५. ‘क्षीरेक्षुरसपूपका इति क्षीरे इक्षुरसे च भाविताः पूपका इत्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
७६. ‘बल्याः’ इति पा.|
७७. ‘सपिष्टकसञ्ज्ञानाहुः’ इति पा.|
७८. ‘अनुक्तभक्ष्यातिदेशार्थमाह- द्रव्यसंयोगेत्यादि| यस्मिन् भक्ष्ये गुरुद्रव्यसंयोगस्तत्र गुरुत्वमन्यथा लघुत्वम्| तथा यत्राल्पाग्निसंयोगादिसंस्कारस्तत्र गुरुत्वमन्यथा लघुत्वम्| द्रव्यमानमिति यत्र भक्ष्ये लघुगुरुबहुद्रव्यसंयोगस्तत्र कस्य द्रव्यस्य कियन्मानमिति बुद्ध्वा, यस्याधिक्यं तत्कृतं गौरवं लाघवं वा विनिर्दिशेदित्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
७९. ‘संयुक्तद्रव्यादेः’ इति पा.|
८०. ‘नानाद्रव्यसमायुक्तः पक्त्वा वह्निषु भर्जितः’ इति पा.|
८१. ‘कट्वम्लसंयोगात् इति पा.|
८२. अस्याग्रे ‘यथाऽऽह नलः’ इत्यधिकं पठ्यते क्वचित्पुस्तके|
८३. ‘सितारुचकसिद्धार्थैः’ इति पा.|
८४. ‘सूक्ष्ममिति सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारि| व्यवायीति अपक्वमेवाखिलदेहव्यापकम्| त्वच्यमिति अभ्यङ्गात्| यत्तु वाग्भट त्वग्दोषकरत्वमुक्तं तैलस्य, तद्भक्षणाभिप्रायेणेति न विरोधः| अन्ये तु तत्रापि ‘त्वग्दोषहृत्’ इति पठन्ति, तत्तु न टीकाकृद्भिर्व्याख्यातम्| तैलमिति तिलभवस्नेहः’ इति शिवदाससेनः|
८५. ‘कण्डूकोठनिवारणम्’ इति पा.|
८६. ‘ननु तैलपदं तैलत्वप्रवृत्तिनिमित्तं| तच्च न तावत्तिलोद्भवत्वं, सर्षपतैलादावव्याप्तेः| नापि बीजप्रभवत्वं, तद्गतरूपादावतिव्याप्तेः| नापि बीजप्रभवस्नेहत्वं सारतैलादावव्याप्तेः अपि च बीजप्रभवस्नेहत्वं न तावत् स्नेहरूपगुणवृत्ति, तैलं गन्धवदिति प्रत्ययस्य सर्वजनसाधारणस्य भ्रान्तित्वापत्तेः| नापि स्नेहाश्रयद्रव्यवृत्ति, बीजद्रवमात्रस्यैव तैलत्वापत्तेः| इत्यनुपपत्तिं हृदि निधाय सर्षपादिस्नेहेष्वपि तैलशब्दं व्युत्पादयन्नाह- निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि (सु.सू.अ.४५) इति| निष्पत्तेरिति तिले यथा तैलं निष्पद्यते चूर्णीकरणयन्त्रादिना तथा सर्षपादावपि स्नेहापकर्षणात्| भवति च समाननिष्पत्तिकतया तच्छब्दता| यथा- वितुषे धान्ये तण्डुलशब्दो वृत्तः, स वितुषे विडङ्गेऽपि वर्तते, यथा विडङ्गतण्डुला-इति| तद्गुणत्वेन च तच्छब्दता, यथा- गौर्वाहीक इति| तद्गुणत्वं च सुश्रुतेनोक्तं यथा- “यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात् परिकीर्तिताः| सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः” (सु.सू.अ.४५) इति| एतेन ‘तिलस्य विकारस्तैलम्’ इति योगे बाधकाभावात्तिलप्रभवस्नेह एव तैलपदप्रयोगात् स्नेहत्वेऽपि शक्ते तैलपदं योगरूढं, सार्षपादौ तैलपदप्रयोगो भाक्त इति भावः| अन्ये तु गन्धरसविशेषाङ्गं तैलत्वं जातिः, अत एव घृततैलसंशये गन्धविशेषनिश्चयात्तैलत्वनिश्चय इति सार्षपस्नेहादीनामपि तैलत्वमित्याहुः’ इति शिवदाससेनः|
८७. ‘आर्द्रपिप्पलीगुणे श्लेष्मलेति सजातीयद्रव्यान्तरवच्छ्लेष्माणं न शमयतीति कृत्वैव श्लेष्मलत्वमस्या इति केचित्| सा शुष्का कफवातघ्नीत्यनेन पित्ताविरोधित्वमस्या इति बोधयति, अत एव सुश्रुते “पित्तप्रसादनी” (सु. सू. ४६) इत्युक्तम्’ इति शिवदाससेनः|
८८. ‘नात्यर्थमुष्णमित्यादिना शुष्कमरिचगुणः| आर्द्रमरिचं तु कफप्रकोपकम्, उक्तं च सुश्रुते- “स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रकोपि च” (सु. सू. ४६) इति’ शिवदाससेनः|
८९. ‘सैन्धवगुणे समधुरम् ईषन्मधुरम्’ इति शिवदाससेनः|
९०. ‘विडं कृत्रिमं स्वनामख्यातम्| उत्तरदेशभवमुत्कारिकालवणमौद्भिदम्’ इति शिवदाससेनः|
९१. ‘पाकी’ इति पा.|
९२. ‘स्वर्जीक्षारो’ इति पा.|
९३. ‘पूर्यते’ इति पा.|
९४. ‘प्रायशो रूक्षमिति प्रायःशब्दो विशेषार्थः, तेन पुराणं वर्षद्वयातीतमतिशयेन रूक्षं भवतीति तन्न प्रशस्तमित्यर्थः| एवं प्रायेणाभिनवं गुर्वित्यपि व्याख्येयम्’ इति शिवदाससेनः|
९५. ‘यज्जरां याति शीघ्रं तु’ इति पा.|
९६. ‘अगोचरभृतमिति गोचरो देशः, तेन यस्य वराहमहिषादेर्यो देशोऽनूपादिस्तत्र न पुष्टं| किन्तु आनूपं धन्वदेशे पुष्टं, जाङ्गलं वाऽनूपे पुष्टम्’ इति शिवदाससेनः|
९७. सर्वरोगप्रशमनमित्यत्र सर्वशब्दो भूरिवचनः, तेन कुष्ठादौ मांसनिषेधो न विरोधमावहति, यथा “वर्जयेद्वैदलं शूली, कुष्ठी मांसं, क्षयी स्त्रियम्” इति शिवदाससेनः|
९८. ‘हरितानामित्यादि| हरितानां पलाण्डुप्रभृतीनां यथाशाकं निर्देशः, तेन हरिता अपि क्रिमिवाताद्युपहतास्तथा शुष्कजीर्णा अनार्तवाश्च न ग्राह्यः| साधनादृत इति साधनं संस्कारः, तेन हरितानां निःस्नेहसिद्धानामपि तथा अपरिस्रुतानामपि निर्दोषत्वमित्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
९९. ‘आहारमभिधाय तस्यैव सुखपाकार्थमनुपानमुपयुज्यत इत्यनन्तरमनुपानं वाच्यं, तत्र समासेनानुपानमाह- यदाहारेत्यादि’| इति शिवदाससेनः|
१००. ‘सामान्येनानुपानमभिधाय विशेषेणानुपानेऽभिधातव्ये दोषविशेषेऽनुपानमाह- स्निग्धोष्णमित्यादि’ इति शिवदाससेनः|
१०१. ‘अथेत्यादि| तर्पयतीति चक्षुरादिप्रसादं जनयति| प्रीणयतीति मनःप्रसादं जनयति| ऊर्जयतीति उत्साहं जनयति| पर्याप्तिम् अलोलुपताम्, अभिनिर्वर्तयतीति जनयति| भुक्तमवसादयतीति आमाशयादधोभागं नयति| अन्नस्य सङ्घातं काठिन्यम्| व्यवायितां व्यापकत्वम्’ इति शिवदाससेनः|
१०२. ‘गत्वा’ इति पा.|
१०३. ‘आहारस्नेहेन यो वातप्रशमः कर्तव्यस्तं शैत्यप्रकर्षात् पानीयमभिभवतीत्यर्थ इति केचित्| तन्न, यदि हि पानीयस्य शैत्यप्रकर्ष एवाहारस्नेहहनने हेतुस्तदा कण्ठोरसि स्थितमिति विशेषणं व्यर्थं, कण्ठोरस्यनवस्थितस्यापि जलस्य शैत्यप्रकर्षेण स्नेहोपघातकत्वात्| तस्मादयमर्थः- उदकं हि आहारसङ्गतं भूत्वैव स्निग्धत्वादाहारस्नेहं जनयति, तद्यदि कण्ठोरसि स्थितं भवति तदा आहारेण सहासम्बन्धादाहारस्नेहं न जनयतीति कृत्वैव स्नेहोपघातकत्वं जलस्येत्युच्यते| यथा- अवग्रहप्रतिबन्धाया वृष्टेः सम्यगजनकत्वेनैव शस्योपघातकत्वम्’ इति शिवदाससेनः|
१०४. ‘व्याहरन्ति’ इति पा.|
१०५. ‘चर्यत इति चरो देशो भक्ष्यश्च, चर गतिभक्षणयोरित्यतो निष्पन्नत्वात् सामान्येन गृह्यते| कस्मिन् देशेऽयं विहरति धन्वन्यनूपे जले वियति वा, किं पुनरयमाहरति गुरु लघु शीतमुष्णं स्निग्धं रूक्षं वा, एतद्विहारादिगुणभावितशरीरधातोर्मृगस्य पक्षिणो वा तत्तद्गुणमेव मांसमिति प्रतिपत्तव्यमिति भावः| शरीरावयवाः सक्थ्यादयः| स्वभावः तत्तद्द्रव्यप्रतिबद्धः स्वाभाविको धर्मः| धातवः शोणितादयः| क्रियेति क्रिया चेष्टा| लिङ्गं स्त्रीत्वादि| प्रमाणं मानम्| संस्कारो गुणान्तराधानम्| मात्रा चेति चकारेण वह्निरनुक्तोऽपि मात्रायाः कारणभूतः समुच्चीयते| तेन मात्राया भूयस्त्वाल्पीयस्त्वेनाग्निरपि परीक्ष्य इत्यर्थः’ इति शिवदाससेनः|
१०६. ‘सक्थिमांसाद्गुरुतरं स्कन्धक्रोडशिरस्पदाम्’ इति पा.|
१०७. ‘मात्रामपेक्षते द्रव्यं’ इति पा.|
१०८. अस्याग्रे ‘मात्राया द्रव्यापेक्षणीयत्वं मात्रायाश्चाप्युपेक्षितयुक्तत्वमिति’ इत्यधिकः पाठ उपलभ्यते हस्तलिखितपुस्तके|
१०९. ‘दीप्यते शाम्यतेऽन्यथा’ इति पा.|
११०. ‘तत् परीक्ष्य विशेषतः’ इति पा.|
Diacritic Version
||maharṣiṇā punarvasunōpadiṣṭā, tacchiṣyēṇāgnivēśēna praṇītā, carakadr̥ḍhabalābhyāṁ pratisaṁskr̥tā||
Carakasaṁhitā
||śrīcakrapāṇidattaviracitayā āyurvēdadīpikāvyākhyayā sahitā||
sūtrasthānam - 27. annapānavidhyadhyāyaḥ
athātō’nnapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
samprati sāmānyēnōktānāṁ guṇakarmabhyāṁ prativyaktyanuktānāṁ prativyaktiprāya upayōgidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārthamannapānavidhiradhyāyō’bhidhīyatē| atrōtpannasya chapratyayasya luk| atrānnē kāṭhinyasāmānyāt khādyaṁ, pānē ca dravatvasāmānyāllēhyamavaruddhaṁ jñēyam| annapānaṁ vidhīyatē viśiṣṭaguṇakarmayōgitayā pratipādyatē’nēnētyannapānavidhiḥ; dravyāṇāṁ guṇakarmakathanamēva cānnapānavidhiḥ, yatastaddhi jñātvā’nnapānaṁ vidhīyatē||1-2||
iṣṭavarṇagandharasasparśaṁ [1] vidhivihitamannapānaṁ prāṇināṁ prāṇisañjñakānāṁ prāṇamācakṣatē kuśalāḥ, pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hyantaragnēḥ sthitiḥ; tat sattvamūrjayati, taccharīradhātuvyūhabalavarṇēndriyaprasādakaraṁ yathōktamupasēvyamānaṁ, viparītamahitāya sampadyatē||3||
kiṁ tadannapānaṁ karōtītyāha- iṣṭētyādi| iṣṭamiti abhimataṁ hitaṁ ca; kiṁvā iṣṭaṁ priyaṁ, hitaṁ tu vidhivihitaśabdēnaiva prāpyatē| vidhirvakṣyamāṇarasavimānē “tadētadāhāravidhānama” (vi. 1) ityādigranthavācyaḥ, tathēndriyōpakramaṇīyē ca “nāratnapāṇiḥ” (sū. 8) ityādinōktaṁ vidhānaṁ; tēna vidhinā vihitaṁ vidhivihitam| atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapānē prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt| varṇādiṣu yadyat prathamamannapānē guhyatē, tattat pūrvamuktam| rasastu sparśasya paścādgr̥hyamāṇō’pi prādhānyakhyāpanārthaṁ sparśasyāgrē kr̥taḥ| prāṇināmityanēnaiva labdhē’pi “prāṇisañjñakānām” iti vacanaṁ sthāvaraprāṇipratiṣēdhārthaṁ; vr̥kṣādayō hi vanaspatisattvānukārōpadēśācchāstrē prāṇina uktāḥ; natu lōkē prāṇisañjñakāḥ, kintarhi jaṅgamā ēva| iha ca manuṣyasyaivādhikr̥tatvē’pi sāmānyēna sakalaprāṇiprāṇahētutayā”hārakathanaṁ manuṣyavyatiriktē’pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvōpadarśanārtham| prāṇamiti prāṇahētutvāt; yathā- āyurghr̥tam| atha kathaṁ tat prāṇamācakṣata ityāha- pratyakṣaphaladarśanāditi [2] |- pratyakṣēṇaiva hyāhāraṁ vidhinā kurvatāṁ prāṇā anuvartanta iti, tathā nirāhārāṇāṁ prāṇā nahyavatiṣṭhanta iti dr̥śyata ityarthaḥ| pratyakṣaśabdaścēha sphuṭapramāṇē vartatē, yataḥ prāṇānāmannakāryatvamanumānagamyamēva| annakāryatva ēva prāṇānāṁ hētumāha- tadindhanā hītyādinā| yasmādantaragnisthitiścānnapānahētunā, agnisthitiśca prāṇahētuḥ, tatō’nnaṁ prāṇā iti bhāvaḥ; uktaṁ hi- “balamārōgyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ”| kiṁvā, pūrvamannapānasya prāṇahētutvamuktaṁ, tadindhanā hītyādinā’gnihētutvaṁ varṇyatē| sattvamūrjayatīti manōbalaṁ karōti| dhātuvyūhō dhātusaṅghātaḥ| viparītam avidhisēvitam||3||
tasmāddhitāhitāvabōdhanārthamannapānavidhimakhilēnōpadēkṣyāmō’gnivēśa! [3] tat svabhāvādudaktaṁ klēdayati, lavaṇaṁ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu sandadhāti, sarpiḥ snēhayati, kṣīraṁ jīvayati, māṁsaṁ br̥ṁhayati, rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkarōti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavō dīpayati, phāṇitamācinōti, dadhi śōphaṁ janayati, piṇyākaśākaṁ glapayati, prabhūtāntarmalō māṣasūpaḥ, dr̥ṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ ślēṣmalaṁ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagōdhūmāt, prāyastikaṁ vātalamavr̥ṣyaṁ cānyatra vēgāgrāmr̥tāpaṭōlapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṁ vātalamavr̥ṣyaṁ cānyatra pippalīviśvabhēṣajāt||4||
annapānaṁ vidhīyatē yēna taṁ vidhiṁ dravyaguṇakarmarūpaṁ, tathā caraśarīrāvayavādirūpaṁ cākhilēna kārtsnyēnōpadēkṣyāmaḥ| yadyapi cēha dravyaṁ prati prati guṇakarmabhyāṁ na nirdēkṣyati, vakṣyati hi- “annapānaikadēśō’yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ” iti, tathā’pyanuktānāmapi dravyāṇāṁ caraśarīrāvayavādyupadēśēna, tathā pūrvādhyāyōktapārthivādidravyaguṇakarmakathanēna ca tadvidhānamapyuktaṁ bhavatītyata uktam- akhilēnanēti; vakṣyati hi- “yathā nānauṣadhaṁ kiṁ ciddēśajānāṁ vacō yathā| dravyaṁ tu tattathā vācyamanuktamiha yadbhavēt”, tathā “caraḥ śarīravayavāḥ” ityādi; kiṁvā, vidhiśabdō’śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī, tēna cāśitādayaḥ sarva ēvākhilēna vācyaḥ, tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyēkadēśēnōktāni, atō vakṣyati- ‘annapānaikadēśō’yamuktaḥ’ iti| annapānē ca vaktavyē yaddravyaṁ prāya upayujyatē, tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṅgrahēṇa guṇamupadēkṣyati| udakābhidhānaṁ cāgrē kr̥tam, udakasyānnē pānē ca vyāpriyamāṇatvāt| tadityudāharaṇaṁ; kiṁvā sa svabhāvō yasya sa tatsvabhāvaḥ, tasmāt klēdanasvabhāvādityarthaḥ| yadyapi ‘udakamāśvāsakarāṇāṁ, jalaṁ stambhanānām’ (sū. 26) ityuktaṁ, tathā’pīhānuktaklēdanakarmābhidhānārthaṁ punarucyatē| iha jalalavaṇādīnāṁ yat karmōcyatē tattēṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṁ jñēyam, agryādhikārē tu tatkarmakartr̥dravyāntarapraśastatā jñēyā| kṣāraḥ pacantamagniṁ pācayati, tēna pācayatīti hētau ṇic| snēhayatītyādau tu “tatkarōti tadācaṣṭē” iti ṇic| sandadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṁsādīni saṁślēṣayati| rasaḥ māṁsarasaḥ| prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti, natvatibr̥hattvaṁ karōti; tēna māṁsakarmaṇā br̥ṁhaṇēna samaṁ naikyam| jarjarīkarōtīti [4] ślathamāṁsādyupacayaṁ karōti; yaduktaṁ hārītē- “surā jarjarīkarōtyasr̥ṅmēdōbāhulyāt” iti, tathā hyatraivōktaṁ- “surā kr̥śānāṁ puṣṭyartham” iti| avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ, anēkārthatvāddhātūnāṁ; vacanaṁ hi- ‘lēkhanaḥ śītarasikaḥ’ iti, tathā hārītē’pyuktaṁ- “śīdhuravadhamayati vāyvagniprabōdhanāt” iti| ācinōti ‘dōṣān’ iti śēṣaḥ, tantrāntaravacanaṁ hi- “vātapittakaphāṁstasmādācinōti ca phāṇitam” iti| piṇyākaḥ tilakalkaḥ; nighaṇṭukārastvāha- piṇyākō haritaśigruḥ| glapayati harṣakṣayaṁ karōti| prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ; yadyapi ‘māṣō bahumalaḥ’ iti vakṣyati, tathā’pi māṣavikr̥tēḥ sūpasyēha guṇakathanaṁ, tēna na punaruktaṁ; na cāvaśyaṁ prakr̥tidharmō vikr̥timanugacchati, yataḥ saktūnāṁ siddhapiṇḍikā gurvī ēva bhavati, tasmānmāṣavikr̥tāvapi malavr̥ddhidarśanārthamētadabhidhānam| kṣārasya pācanatvaṁ guṇō’bhihitaḥ, iha tu dr̥ṣṭiśukraghnatvaṁ dōṣa iti pr̥thagucyatē| prāyaḥ pittalamiti viśēṣēṇānyēbhyō lavaṇakaṭukēbhyō’mlaṁ pittalam| ēvamanyatrāpi prāyaḥśabdō viśēṣārthō vācyaḥ; kiṁvā prāyaḥśabdō’mlēna sambadhyatē| atra pittamādāvamlajanyatayōktaṁ, dōṣaprādhānyasyāniyatatvāt; uktaṁ hi- “na tē pr̥thak pittakaphānilēbhya” (sū. 19) iti, tathā “samapittānilakaphā” (sū. 7) iti; kiṁvā pittōṣmā vahniḥ, sa cēhānnapānapacanē pradhānaṁ; yaduktaṁ- “yadannaṁ dēhadhātvōjōbalavarṇādipōṣakam| tatrāgnirhēturāhārānnahyapakvādrasādayaḥ” (ci. 15) iti; tēnēha vahnikāraṇapittajanakamēvādāvucyatē; yataśca pittajanakamagrē vaktavyam, atō rasapradhānamapi madhurō nādāvuktaḥ| madhuna iti vicchēdapāṭhēna navānavasya madhunaḥ kaphākartr̥tvaṁ darśayati| iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanamētattrayēṇaiva, anuktānāṁ lavaṇatiktaṣāyāṇāmapi pākadvārā grahaṇāt; yatō lavaṇaḥ pākāt prāyō madhuraḥ, tiktakaṣāyau kaṭukau pākatō bhavataḥ| ‘prāyaḥ sarvaṁ tiktaṁ’ ityādistu granthō hārītīyaḥ, iha kēnāpi pramādāllikhitaḥ||4||
paramatō vargasaṅgrahēṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ [5] ||5||
śūkadhānyaśamīdhānyamāṁsaśākaphalāśrayān|
vargān haritamadyāmbugōrasēkṣuvikārikān||6||
daśa dvau cāparau vargau kr̥tānnāhārayōginām|
rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahē||7||
vargēṇa śūkadhānyādīnāṁ āhāradravyāṇāṁ saṅgrahō vargasaṅgrahaḥ| rasavīryētyādau prabhāvō’lpaviṣayatayā pr̥thakpaṭhitaḥ| rasādinirdēśaśca yathāyōgyatayā jñēyaḥ, tēna na sarvadravyē sarvarasādyabhidhānaṁ bhaviṣyati| atra śūkadhānyamādāvāhārapradhānatvāt; śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni||5-7||
atha śūkadhānyavargaḥ-
raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhr̥taḥ [6] |
tūrṇakō [7] dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau||8||
sugandhakō lōhavālaḥ sārivākhyaḥ pramōdakaḥ|
pataṅgastapanīyaśca yē cānyē śālayaḥ śubhāḥ||9||
śītā rasē vipākē ca madhurāścālpamārutāḥ|
baddhālpavarcasaḥ snigdhā br̥ṁhaṇāḥ śukramūtralāḥ||10||
raktaśālirvarastēṣāṁ tr̥ṣṇāghnastrimalāpahaḥ [8] |
mahāṁstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ parē||11||
yavakā hāyanāḥ pāṁsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ [9] |
śālīnāṁ śālayaḥ kurvantyanukāraṁ guṇāguṇaiḥ||12||
iha ca dravyanāmāni nānādēśaprasiddhāni, tēna nāmajñānē sāmarthyaṁ tathābhūtaṁ nāstyēvānyēṣāmapi ṭīkākr̥tāṁ, tēna dēśāntaribhyō nāma prāyaśō jñēyaṁ, yattu pracarati gauḍē tallēkhiṣyāmō’nyadēśaprasiddhaṁ ca kiñcit| kalamō vēdāgrahārēṣu svanāmaprasiddhaḥ| śakunāhr̥taḥ śrāvastyāṁ [10] vakranāmnā prasiddhaḥ| raktaśāliḥ prasiddha ēva| mahāśālirmagadhē prasiddhaḥ| atra ca śālirhaimantikaṁ dhānyaṁ, ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ, vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā| raktaśālyādīnāṁ madhurapākitvē’pi baddhavarcastvaṁ prabhāvādēva| mahāṁstasyānviti raktaśālēranu, tēna raktaśāliguṇā mahāśālērmanāgalpāḥ; ēvaṁ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam| tasyēti mahāśālēḥ| tataḥ parē iti śakunāhr̥tādayaḥ, uttarōttaramalpaguṇā ityarthaḥ| guṇāguṇairiti śālīnāṁ raktaśālyādīnāṁ yē guṇāstr̥ṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ, tēṣāmaguṇaistadguṇaviparītairdōṣairyavakādayō’nukāraṁ kurvanti, tataśca yavakāstr̥ṣṇātrimalādikarā iti| guṇaśabdaścēha praśaṁsāyām [11] ||8-12||
śītaḥ snigdhō’guruḥ svādustridōṣaghnaḥ sthirātmakaḥ|
ṣaṣṭikaḥ pravarō gauraḥ kr̥ṣṇagaurastatō’nu ca||13||
varakōddālakau cīnaśāradōjjvaladardurāḥ|
gandhanāḥ [12] kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ||14||
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakarō guruḥ|
bahumūtrapurīṣōṣmā tridōṣastvēva pāṭalaḥ||15||
ṣaṣṭikaguṇē’kārapraślēṣādagururiti bōddhavyaṁ, mātrāśitīyē (sū. 5) ṣaṣṭikō laghuḥ paṭhitaḥ| tatō’nu cēti gauraṣaṣṭikādalpāntaraguṇaḥ| varakōddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśēṣāḥ; kēcit kudhānyāni varakādīni vadanti| vrīhiriti śāradāśudhānyasya sañjñā| pāṭalō vrīhiviśēṣaḥ| tantrāntarē’pi paṭhyatē- “tridōṣastvēva pāṭalaḥ” iti, suśrutē pāṭalaśabdēnaitadvyatiriktō dhānyaviśēṣō jñēyaḥ, tēna tadguṇakathanēna nēha virōdhaḥ||13-15||
sakōradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhurō laghuḥ|
vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhiśōṣaṇaḥ||16||
hastiśyāmākanīvāratōyaparṇīgavēdhukāḥ|
praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ [13] ||17||
mukundō jhiṇṭigarmūṭī [14] varukā varakāstathā|
śibirōtkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadr̥śā guṇaiḥ||18||
kōradūṣādayaḥ kudhānyaviśēṣāḥ| kōradūṣaḥ kōdravaḥ, kōradūṣasya kēvalasya ślēṣmapittaghnatvaṁ, tēna yaduktaṁ raktapittanidānē- “yadā janturyavakōddālakakōradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅktē” (ni. 2) ityādinā pittakartr̥tvaṁ kōradūṣasya, tattatraivōktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṁyōgamahimnā bōddhavyam| śyāmākādayō’pi tr̥ṇadhānyaviśēṣāḥ| hastiśyāmākaḥ śyāmākabhēda ēva; nīvāra uḍikā; gavēdhukō ghuluñcaḥ, sa grāmyāraṇyabhēdēna dvividhaḥ| praśātikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā; ambhaḥśyāmākā jalajā ōḍikā lōkē ‘ḍē’ ityucyatē; priyaṅguḥ ‘kāṅganī’ iti prasiddhā| mukundō ‘vākasatr̥ṇa’ iti; varukaḥ śaṇabījaṁ; varakaḥ śyāmabījaṁ; śivirastīrabhuktau [15] ‘siddha(ktā)ka’ ityucyatē; jūrṇāhvō ‘jōnāra’ iti khyātaḥ||16-18||
rūkṣaḥ śītō’guruḥ svādurbahuvātaśakr̥dyavaḥ|
sthairyakr̥t sakaṣāyaśca [16] balyaḥ ślēṣmavikāranut||19||
rūkṣaḥ kaṣāyānurasō madhuraḥ kaphapittahā|
mēdaḥkrimiviṣaghnaśca balyō vēṇuyavō mataḥ||20||
yavasya gurōrapi bahuvātatvaṁ rūkṣatvāt; kiṁvā [17] suśrutē yavō laghuḥ paṭhitaḥ, tēnātrāpyagururiti mantavyaṁ; balyaśca srōtaḥ- śuddhikaratvāt prabhāvādvā| asya ca śītamadhurakaṣāyatvēnānuktamapi pittahantr̥tvaṁ labhyata ēva, tēna suśrutē “kaphapittahantā” (su. sū. 46) ityuktamupapannam||19-20||
sandhānakr̥dvātaharō gōdhūmaḥ svāduśītalaḥ|
jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakarō guruḥ||21||
nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītalē|
ityayaṁ śūkadhānyānāṁ pūrvō vargaḥ samāpyatē||22||
iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ|
gōdhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇōpayōgācchlēṣmakartr̥tvaṁ bhavatyēva, ata ēva suśrutē “ślēṣmakara” (su. sū. 46) ityuktam| yattu vasantē kaphapradhānē “yavagōdhūmabhōjanaḥ” (sū. 6) ityuktaṁ tat purāṇagōdhūmābhiprāyēṇa; purāṇaśca gōdhūmaḥ kaphaṁ na karōtītyuktamēva ‘prāyaḥ ślēṣmalaṁ madhuram’ ityādinā granthēnātraivādhyāyē| nandīmukhī yavikā, madhūlī gōdhūmabhēdaḥ| ityayamatra ‘iti’ prakārārthaḥ| samāpta iti vaktavyē samāpyata iti yat karōti, tēna jñāpayati- yat- bahudravyatvānnāyaṁ samāptō gaṇaḥ, kintu yathākathañcit prasiddhaguṇakathanēna samāpyatē| ēvamanyatrāpi ṣaṣṭhō vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyēyam||21-22||
atha śamīdhānyavargaḥ-
kaṣāyamadhurō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ|
viśadaḥ [18] ślēṣmapittaghnō mudgaḥ sūpyōttamō mataḥ||23||
vr̥ṣyaḥ paraṁ vātaharaḥ snigdhōṣṇō madhurō guruḥ|
balyō bahumalaḥ puṁstvaṁ māṣaḥ śīghraṁ dadāti ca||24||
rājamāṣaḥ [19] sarō rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut|
tatsvādurvātalō rūkṣaḥ kaṣāyō viśadō guruḥ||25||
uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pākē’mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ|
kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṁ hitāḥ||26||
madhurā madhurāḥ pākē grāhiṇō rūkṣaśītalāḥ|
makuṣṭhakāḥ praśasyantē raktapittajvarādiṣu||27||
caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ saharēṇavaḥ|
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||28||
pittaślēṣmaṇi śasyantē sūpēṣvālēpanēṣu ca|
tēṣāṁ masūraḥ saṅgrāhī kalāyō vātalaḥ param||29||
snigdhōṣṇō madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ|
tvacyaḥ kēśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakr̥t||30||
madhurāḥ śītalā gurvyō balaghnyō rūkṣaṇātmikāḥ|
sasnēhā balibhirbhōjyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||31||
śimbī rūkṣā kaṣāyā ca kōṣṭhē vātaprakōpinī|
na ca vr̥ṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyatē||32||
āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut|
avalgujaḥ saiḍagajō, niṣpāvā vātapittalāḥ||33||
kākāṇḍōmā(lā)tmaguptānāṁ māṣavat phalamādiśēt|
dvitīyō’yaṁ śamīdhānyavargaḥ prōktō maharṣiṇā||34||
iti śamīdhānyavargō dvitīyaḥ|
dhānyatvēna śamīdhānyavargē’bhidhātavyē pradhānatvānmudgō nirucyatē| sūpyaṁ sūpayōgyaṁ śamīdhānyaṁ, tatrōttamaḥ sūpyōttamaḥ [20] | vr̥ṣya ityādimāṣaguṇē srigdhōṣṇamadhuratvādiguṇayōgādēva vātaharatvē labdhē punastadabhidhānaṁ viśēṣavātahantr̥tvapratipādanārtham, ēvamanyatrāpyēvañjātīyē vyākhyēyam| puṁstvaṁ śukram| śīghramitivacanēna śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vr̥ṣyatvaṁ māṣasya darśayati, śukrasrutikaraṁ ca vr̥ṣyaśabdēnōcyata ēva, vacanaṁ hi- “śukrasrutikaraṁ kiñcit kiñcit śukravivardhanam| srutivr̥ddhikaraṁ kiñcittrividhaṁ vr̥ṣyamucyatē” iti; tadēvaṁ sampūrṇavr̥ṣyatvaṁ māṣē bōddhavyam| rājamāṣaguṇakathanē tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ; kiṁvā rūkṣaścētyādi pāṭhāntaram| uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ, kulatthaśca śuklakr̥ṣṇacitralōhitabhēdēna caturvidhō bhavati, tathā grāmyavanyabhēdēna ca dvividhō’pi; ata ēva tantrāntarē “vanyaḥ kulatthastadvacca viśēṣānnētrarōganut” ityuktam| makuṣṭakō ‘mōṭha’ iti khyātaḥ| caṇakaḥ prasiddhaḥ| khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ, harēṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyō vātala iti tripuṭakalāyaḥ| tilaguṇō yadyapi viśēṣēṇa nōktaḥ, tathā’pi pradhānē kr̥ṣṇatilē jñēyaḥ; uktaṁ hi suśrutē- “tilēṣu sarvēṣvasitaḥ pradhānō, madhyaḥ sitō, hīnatarāstatō’nyē” (su. 46) iti [21] | vividhāḥ śimbījātaya iti kr̥ṣṇapītaraktaśvētakuśimbībhēdā ityarthaḥ| ‘śimbī rūkṣā’ ityādi kēcit paṭhanti| āḍhakī tuvarī vātalēti cchēdaḥ| kaphavātanudityavalgujaiḍagajayōrbījasya guṇaḥ| niṣpāvō vallaḥ| kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ [22] , umā atasī, ūrṇāpāṭhapakṣē tasyaivōrṇā| śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ, tadantargataṁ dhānyam||23-34||
atha māṁsavargaḥ-
gōkharāśvatarōṣṭrāśvadvīpisiṁharkṣavānarāḥ|
vr̥kō vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ||35||
lōpākō jambukaḥ śyēnō vāntādaścāṣavāyasau|
śaśaghnī madhuhā bhāsō gr̥dhrōlūkakuliṅgakāḥ||36||
dhūmikā kuraraścēti prasahā mr̥gapakṣiṇaḥ|37|
sūpyānantaraṁ māṁsasya vyañjanatvēna prādhānyānmāṁsavargābhidhānam| kharaḥ gardabhaḥ; aśvataraḥ vēgasaraḥ, sa cāśvāyāṁ kharājjātaḥ; dvīpiḥ citravyāghraḥ; r̥kṣaḥ bhallūkaḥ| vr̥kaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ; tarakṣuḥ vyāghrabhēdaḥ ‘taraccha’ iti khyātaḥ; babhruḥ atilōmaśaḥ kukkuraḥ parvatōpakaṇṭhē bhavati, kēcidbr̥hannakulamāhuḥ| lōpākaḥ svalpaśr̥gālō mahālāṅgūlaḥ| śyēnaḥ pakṣī prasiddhaḥ| vāntādaḥ kukkuraḥ| cāsaḥ(ṣaḥ) ‘kanakavāyasa [23] ’ iti khyātaḥ| śaśaghnī ‘pāñjiḥ’ iti khyātā| bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavargē| kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ||35-36||-
śvētaḥ śyāmaścitrapr̥ṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmr̥gaḥ||37||
kūrcikā cillaṭō bhēkō gōdhā śallakagaṇḍakau|
kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smr̥tāḥ||38||
kākulīmr̥gaḥ ‘māluyāsarpa’ iti khyātaḥ, tasya śvēta ityādayaścatvārō bhēdāḥ| kūrcikā saṅkucaḥ| cillaṭaḥ ciyāraḥ| śallakaḥ mahāśakalī, ‘śalaka’ iti khyātaḥ; gaṇḍakaḥ gōdhābhēdaḥ| kadalī ‘kadalīhaṭṭa’ iti khyātaḥ| śvāvit ‘sējjaka’ iti khyātaḥ| bhūmiśayā bilēśayāḥ||37-38||
sr̥maraścamaraḥ khaṅgō mahiṣō gavayō gajaḥ|
nyaṅkurvarāhaścānūpā mr̥gāḥ sarvē rurustathā||39||
sr̥maraḥ mahāśūkaraḥ| camaraḥ kēśamr̥tyuḥ| khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ| gavayaḥ gavākāraḥ| nyaṅkuḥ nyaṅkuśō hariṇaḥ| ruruḥ bahuśr̥ṅgō hariṇaḥ||39||
kūrmaḥ karkaṭakō matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ|
śuktiśaṅkhōdrakummīraculukīmakarādayaḥ||40||
iti vāriśayāḥ prōktā…|41|
śiśumāraḥ gōtuṇḍanakraḥ| timiṅgilaḥ sāmudrō mahāmatsyaḥ| śuktiḥ muktāprabhavō jantuḥ, ūdraḥ jalabiḍālaḥ, kumbhīraḥ ghaṭikāvān, culukī ‘śuśu’ iti khyātaḥ| śiśumārādīnāṁ matsyagrahaṇēna grahaṇē prāptē viśēṣavyavahārārthaṁ punarabhidhānam||40||-
…vakṣyantē vāricāriṇaḥ|
haṁsaḥ krauñcō balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ||41||
śarāriḥ puṣkarāhvaśca kēśarī maṇituṇḍakaḥ [24] |
mr̥ṇālakaṇṭhō madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ||42||
utkrōśaḥ puṇḍarīkākṣō mēgharāvō’mbakukkuṭī|
ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ||43||
rōhiṇī kāmakālī ca sārasō raktaśīrṣakaḥ|
cakravākastathā’nyē ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ||44||
haṁsaścaturvidhō’pi rājahaṁsādirgrāhyaḥ| krauñcaḥ ‘kōñca’ iti khyātaḥ| bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ| balākā śuklā| kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ| plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasēvagalaḥ| śarāriḥ ‘śarālī’ iti lōkē| madguḥ pānīyakākaḥ| kādambaḥ kalahaṁsaḥ| kākatuṇḍakaḥ śvētakāraṇḍavaḥ| utkrōśaḥ ‘kurala’ iti khyātaḥ| puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ| mēgharāvaḥ mēghanādaḥ; mēgharāvaścātaka ityanyē, tanna tasya vāricaratvābhāvāt| ambukukkuṭī jalakukkuṭī| ārā svanāmakhyātā| nandīmukhī patrāṭī| sārasaḥ prasiddhaḥ| raktaśīrṣakaḥ sārasabhēdō lōhitaśirāḥ| ambucāriṇa iti jalē plavanta ityarthaḥ||41-44||
pr̥ṣataḥ śarabhō rāmaḥ śvadaṁṣṭrō mr̥gamātr̥kā|
śaśōraṇau kuraṅgaśca gōkarṇaḥ kōṭṭakārakaḥ||45||
cāruṣkō hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ|
r̥ṣyaśca varapōtaśca vijñēyā jāṅgalā mr̥gāḥ||46||
pr̥ṣataḥ citrahariṇaḥ| śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇō mahāśr̥ṅgaḥ pr̥ṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīrē prasiddhaḥ| rāmaḥ himālayē mahāmr̥gaḥ| śvadaṁṣṭraḥ caturdaṁṣṭraḥ kārtikapurē prasiddhaḥ| mr̥gamātr̥kā svalpā pr̥thūdarā hariṇajātiḥ| kuraṅgaḥ hariṇabhēdaḥ| gōkarṇaḥ gōmukhahariṇaviśēṣaḥ [25] | hariṇaḥ tāmravarṇaḥ, ēṇaḥ kr̥ṣṇasāraḥ| r̥ṣyaḥ nīlāṇḍō hariṇaḥ| cāruṣkādayō’pi hariṇabhēdā ēva| śaśastu suśrutē bilēśayēṣu paṭhitaḥ, tadadūrāntarārtham||45-46||
lāvō vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ|
cakōraścōpacakraśca kukkubhō raktavartmakaḥ||47||
lāvādyā viṣkirāstvētē vakṣyantē vartakādayaḥ|
vartakō vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau||48||
kaṅkaśārapadēndrābhagōnardagirivartakāḥ|
krakarō’vakaraścaiva vāraḍaścēti [26] viṣkirāḥ||49||
lāvaḥ prasiddhaḥ| vartīraḥ kapiñjalabhēdaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| vārtīkaḥ caṭakabhēdaḥ saṅghātacārī| upacakraḥ cakōrabhēdaḥ| kukkubhaḥ prasiddhaḥ; raktavartmaka iti kukkubhaviśēṣaṇaṁ, tēna sthūlakukkubhō gr̥hyatē| vartakaḥ ‘vaṭṭahī’ iti khyātaḥ| vārtikā svalpapramāṇā jātyantaramēva, kēcittu vartakastriyaṁ vartikāṁ vadanti; asyāśca grahaṇaṁ strīliṅgabhēdē’pi viśēṣalāghavapratiṣēdhārtham, anyathā strītvēna vartikādvartikāyā lāghavaṁ syāt| barhī mayūraḥ| śārapadēndrābhaḥ mallakaṅkaḥ| gōnardō ‘ghōḍākaṅka’ iti khyātaḥ| krakaraḥ prasiddhaḥ| lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṁ guṇabhēdakathanārtham||47-49||
śatapatrō bhr̥ṅgarājaḥ kōyaṣṭirjīvajīvakaḥ|
kairātaḥ kōkilō’tyūhō gōpāputraḥ priyātmajaḥ||50||
laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣakō babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ|
jaṭī dundubhipākkāralōhapr̥ṣṭhakuliṅgakāḥ [27] ||51||
kapōtaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ|
sārikā kalaviṅkaśca caṭakō’ṅgāracūḍakaḥ||52||
pārāvataḥ pāṇḍa(na)vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53|
śatapatraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ| bhr̥ṅgarājaḥ prasiddhō bhramaravarṇaḥ| kōyaṣṭiḥ ‘kōḍā’ iti khyātaḥ| jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamr̥tyuḥ| atyūhaḥ ḍāhukaḥ, ‘dātyūha’ iti vā pāṭhaḥ, sa ca prasiddhaḥ| laṭṭā phēñcākō raktapucchādhōbhāgaḥ, laṭūṣakō’pi tadbhēdaḥ| ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavadutkaṭadhvaniḥ| kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ ‘vāai’ iti lōkē| kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ| caṭakastu dēvakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ| yānyatrānuktānyaprasiddhāni [28] tāni tadvidbhyō dēśāntaribhyaśca jñēyāni||50-52||-
prasahya bhakṣayantīti prasahāstēna sañjñitāḥ||53||
bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṁśrayāt [29] |
jalē nivāsājjalajā jalēcaryājjalēcarāḥ||54||
sthalajā jāṅgalāḥ prōktā mr̥gā jāṅgalacāriṇaḥ|
vikīrya viṣkirāścēti pratudya pratudāḥ smr̥tāḥ||55||
yōniraṣṭavidhā tvēṣā māṁsānāṁ parikīrtitā|56|
prasahādisañjñāniruktyā lakṣaṇamāha| prasahyēti haṭhāt| ānūpānūpasaṁśrayāditi pūrvatrāsiddhavidhēranityatvēnānūpā ityatra yalōpasya siddhatvēnaiva saṁhitā jñēyā| jalēcaryāditi jalavāsināmēva haṁsādīnāṁ jalē caraṇamātratvaṁ bōddhavyam| ‘sthalajā’ ityuktē gajādiṣvapi sthalajātēṣu prasaktiḥ syādityāha- jāṅgalacāriṇa iti| vikīryētyatra ‘bhakṣayanti’ iti śēṣaḥ; ēvaṁ pratudyētyatrāpi, pratudyēti bahudhā’bhihatya||53-55||-
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ||56||
gurūṣṇasnigdhamadhurā balōpacayavardhanāḥ|
vr̥ṣyāḥ paraṁ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ||57||
hitā vyāyāmanityēbhyō narā dīptāgnayaśca yē|
prasahānāṁ viśēṣēṇa māṁsaṁ māṁsāśināṁ bhiṣak||58||
jīrṇārśōgrahaṇīdōṣaśōṣārtānāṁ prayōjayēt|
lāvādyō vaiṣkirō vargaḥ pratudā jāṅgalā mr̥gāḥ||59||
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nr̥ṇām|
pittōttarē vātamadhyē sannipātē kaphānugē||60||
viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ|61|
prasahā dvividhā māṁsādā vyāghraśyēnādayaḥ, tathā amāṁsādāśca gavādayaḥ; tēna māṁsādānāṁ viśēṣamāha- prasahānāmityādi| jīrṇatvēnārśaḥprabhr̥tīnāṁ cirānubandhaṁ darśayati| pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakārō luptanirdiṣṭaḥ| kaphānugē iti cchēdaḥ||56-60||-
nātiśītagurusnigdhaṁ [30] māṁsamājamadōṣalam||61||
śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi br̥ṁhaṇam|
māṁsaṁ madhuraśītatvādguru br̥ṁhaṇamāvikam||62||
yōnāvajāvikē [31] miśragōcaratvādaniścitē|63|
śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṁsasamānatvāt| ētēna śītagurusnigdhatvēna yuktamapyājamāṁsaṁ śarīradhātusāmyāt kaphaṁ na karōtītyuktaṁ bhavati| āvikaṁ māṁsaṁ madhuraśītatvēna pittaharamapi bōddhavyam, ata ēva śaradvidhāvapyuktam- “urabhraśarabhān” (sū. 6) iti| raktapittanidānē (ni. 2) tu varāhamahiṣētyādinā dravyāntarasaṁyuktasyaivāvikamāṁsasya raktapittakartr̥tvaṁ jñēyam| yōnāviti prasahādyaṣṭavidhajātau| miśragōcaratvāditi kadācidanūpasēvanāt, kadāciddhanvasēvanāt, kadācidubhayasēvanādajāvyōraniścitayōnitvamityarthaḥ| atra, ‘aniścitē’ iti yōniviśēṣaṇaṁ, kiṁvā ajā ca avī ca ētē aniścitē| nanu yadyēvaṁ tadā tittirirapi dhanvānūpasēvanānna viṣkiragaṇē paṭhanīyaḥ| naivaṁ, tittirijātiviśēṣasya dhanvānūpayōrniyamēna niṣēvaṇādguṇaniyamaḥ pāryatē kartum; avyajayōstu niyamō’yaṁ nāsti, yataḥ kēcidajāvī dhanvamātracarē, kēciccānūpamātracarē, kēciccōbhayāmātracarē; tēna tayōrniyamacarakr̥tō yōnibhēdaḥ kartuṁ na pāryatē||61-62||-
sāmānyēnōpadiṣṭānāṁ māṁsānāṁ svaguṇaiḥ pr̥thak||63||
kēṣāñcidguṇavaiśēṣyādviśēṣa upadēkṣyatē|
darśanaśrōtramēdhāgnivayōvarṇasvarāyuṣām||64||
barhī hitatamō balyō vātaghnō māṁsaśukralaḥ|
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ||65||
br̥ṁhaṇāḥ śukralāścōktā haṁsā mārutanāśanāḥ|
snigdhāścōṣṇāśca vr̥ṣyāśca br̥ṁhaṇāḥ svarabōdhanāḥ||66||
balyāḥ paraṁ vātaharāḥ svēdanāścaraṇāyudhāḥ|
gurūṣṇō madhurō nātidhanvānūpaniṣēvaṇāt||67||
tittiriḥ sañjayēcchīghraṁ trīn dōṣānanilōlbaṇān|
pittaślēṣmavikārēṣu saraktēṣu kapiñjalāḥ||68||
mandavātēṣu śasyantē śaityamādhuryalāghavāt|
lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavō’gnivivardhanāḥ||69||
sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ|
gōdhā vipākē madhurā kaṣāyakaṭukā rasē||70||
vātapittapraśamanī br̥ṁhaṇī balavardhanī|
śallakō madhurāmlaśca vipākē kaṭukaḥ smr̥taḥ||71||
vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā|
kaṣāyaviśadāḥ [32] śītā raktapittanibarhaṇāḥ||72||
vipākē madhurāścaiva kapōtā gr̥havāsinaḥ|
tēbhyō laghutarāḥ kiñcit kapōtā vanavāsinaḥ [33] ||73||
śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca tē|
śukamāṁsaṁ kaṣāyāmlaṁ vipākē rūkṣaśītalam||74||
śōṣakāsakṣayahitaṁ saṅgrāhi laghu dīpanam|
caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ||75||
sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca|
kaṣāyō viśadō rūkṣaḥ śītaḥ pākē kaṭurlaghuḥ||76||
śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipātē’nilāvarē|
madhurā madhurāḥ pākē tridōṣaśamanāḥ śivāḥ||77||
laghavō baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ|
snēhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ śramaghnamanilāpaham||78||
varāhapiśitaṁ balyaṁ rōcanaṁ svēdanaṁ guru|
gavyaṁ kēvalavātēṣu pīnasē viṣamajvarē||79||
śuṣkakāsaśramātyagnimāṁsakṣayahitaṁ ca tat|
snigdhōṣṇaṁ madhuraṁ vr̥ṣyaṁ māhiṣaṁ guru tarpaṇam||80||
dārḍhyaṁ br̥hattvamutsāhaṁ svapnaṁ ca janayatyapi|
gurūṣṇā madhurā balyā br̥ṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ||81||
matsyāḥ snigdhāśca vr̥ṣyāśca bahudōṣāḥ prakīrtitāḥ|
śaivālaśaṣpabhōjitvātsvapnasya ca vivarjanāt||82||
rōhitō dīpanīyaśca laghupākō mahābalaḥ|
varṇyō vātaharō vr̥ṣyaścakṣuṣyō balavardhanaḥ||83||
mēdhāsmr̥tikaraḥ pathyaḥ śōṣaghnaḥ kūrma ucyatē|
khaṅgamāṁsamabhiṣyandi balakr̥nmadhuraṁ smr̥tam||84||
snēhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ varṇyaṁ śramaghnamanilāpaham|
dhārtarāṣṭracakōrāṇāṁ dakṣāṇāṁ śikhināmapi||85||
caṭakānāṁ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca|
kṣīṇarētaḥsu kāsēṣu hr̥drōgēṣu kṣatēṣu ca||86||
madhurāṇyavidāhīni sadyōbalakarāṇi ca|
śarīrabr̥ṁhaṇē nānyat khādyaṁ māṁsādviśiṣyatē||87||
iti vargastr̥tīyō’yaṁ māṁsānāṁ parikīrtitaḥ|
iti māṁsavargastr̥tīyaḥ|
kēṣāñciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām| guṇavaiśēṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt| mayūrasya gurutvasnigdhatvaṁ vartakādigaṇapaṭhitatvēnaiva labdhaṁ sat punarucyatē viśēṣārtham| ēvamanyatrāpi gaṇōktaguṇakathanēna labdhasya punaḥ kathanē vyākhyēyam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| dhanvānūpaniṣēvaṇāditi hētukathanēna ya ēva dhanvānūpaniṣēvī tittiriḥ sa ēva yathōktaguṇa iti jñēyam| ēvamanyē’pi yē gavādayō dhanvānūpaniṣēviṇastē’pi tittirisamānaguṇā bhavanti, tittiristu viśēṣēṇēti tittiriḥ sākṣāduktaḥ| kiṁvā, tittirērēva ēvaṅguṇatvē dhanvānūpaniṣēvaṇaṁ hētuḥ, nānyatra gavādēranūpadēśādēriti jñēyam| kapōtā gr̥havāsina iti pārāvatāḥ| caṭakā madhurā ityādi kēcit paṭhantyēva, yē tu na paṭhanti tēṣāṁ matē caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṁ vr̥ṣyatvaṁ “tr̥ptiṁ caṭakamāṁsānāṁ gatvā yō’nupibēt payaḥ” (ci. 2) ityādivr̥ṣyaprayōgādēva labhyatē| mayūrādīnāṁ tu bahavō guṇā gaṇōktaguṇādhikā iti pr̥thak pāṭhaḥ kr̥taḥ| “māṁsaṁ br̥ṁhaṇānām” (sū. 25) ityanēnaivāgryādhikāravacanēna māṁsasya br̥ṁhaṇatvē labdhē ‘śarīrabr̥ṁhaṇē nānyat’ ityādivacanaṁ prakaraṇaprāptatvēna tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṁ ca jñēyam||63-87||-
atha śākavargaḥ-
pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṁ vāstukaṁ suniṣaṇṇākam||88||
vidyādgrāhi tridōṣaghnaṁ bhinnavarcastu vāstukam|
tridōṣaśamanī vr̥ṣyā kākamācī rasāyanī||89||
nātyuṣṇaśītavīryā ca bhēdinī kuṣṭhanāśinī|
rājakṣavakaśākaṁ tu tridōṣaśamanaṁ laghu||90||
grāhi śastaṁ viśēṣēṇa grahaṇyarśōvikāriṇām|
kālaśākaṁ tu kaṭukaṁ dīpanaṁ garaśōphajit||91||
laghūṣṇaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kālāyaṁ [34] śākamucyatē|
dīpanī cōṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārutē||92||
praśasyatē’mlacāṅgērī grahaṇyarśōhitā ca sā|
madhurā madhurā pākē bhēdinī ślēṣmavardhanī||93||
vr̥ṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupōdikā|
rūkṣō madaviṣaghnaśca praśastō raktapittinām||94||
madhurō madhuraḥ pākē śītalastaṇḍulīyakaḥ|
maṇḍūkaparṇī vētrāgraṁ kucēlā vanatiktakam||95||
karkōṭakāvalgujakau paṭōlaṁ śakulādanī|
vr̥ṣapuṣpāṇi śārṅgēṣṭā kēmbūkaṁ sakaṭhillakam||96||
nāḍī kalāyaṁ gōjihvā vārtākaṁ tilaparṇikā|
kaulakaṁ kārkaśaṁ naimbaṁ śākaṁ pārpaṭakaṁ ca yat||97||
kaphapittaharaṁ tiktaṁ śītaṁ kaṭu vipacyatē|98|
śākānāmapi vyañjanatvēnānantaramupadēśaḥ| śuṣā kāsamardaḥ| śaṭī svanāmaprasiddhā| vāstukaṁ ṭaṅkavāstukam| nātyuṣṇaśītavīryēti nōṣṇatvaṁ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvamityarthaḥ| yattu suśrutē “tiktā kākamācī vātaṁ śamayati, uṣṇavīryatvāt” (su. sū. 40) ityuktaṁ tadvīryavādimatēna, ata ēva dravyaguṇē suśrutē’pi “nātyuṣṇaśītā” (su. sū. 46) ityēvamēva paṭhitam| rājakṣavakaḥ dugdhikā| kālaśākaṁ ‘kāliyā’ iti khyātaṁ, kālākhyamiti kālaśākamēvōcyatē punaḥ; anyē tu ‘kālāyaṁ’ iti paṭhanti| maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti [35] khyātā| kucēlā akarṇaviddhakābhēdaḥ| vanatiktakaṁ pathyasundaram| avalgujō vālgujī| śakulādanī kaṭurōhiṇī| śārṅgēṣṭā kākatiktā| kaṭhillakaḥ punarnavā| nāḍī nāḍīcaḥ| kalāyō vartulakalāyaḥ| tilaparṇikā hulahulikā| gōjihvā dārvipatrikā| kulakaḥ kāravēllakaḥ, kēcittu kulakaṁ paṭōlabhēdamāhuḥ| karkaśaḥ svalpakarkōṭakaḥ||88-97||-
sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ||98||
ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram [36] |
śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99||
niṣpāvaḥ kōvidāraśca patturaścuccuparṇikā|
kumārajīvō lōṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100||
kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavr̥kadhūmakau|
lakṣmaṇā ca prapunnāḍō nalinīkā kuṭhērakaḥ||101||
lōṇikā yavaśākaṁ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam|
yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102||
śākaṁ guru ca rūkṣaṁ ca prāyō viṣṭabhya jīryati|
madhuraṁ śītavīryaṁ ca purīṣasya ca bhēdanam||103||
svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ tat praśasyatē|
śaṇasya kōvidārasya karbudārasya śālmalēḥ||104||
puṣpaṁ grāhi praśastaṁ ca raktapittē viśēṣataḥ|
nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105||
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām|
vāyuṁ vatsādanī hanyāt kaphaṁ gaṇḍīracitrakau||106||
śrēyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṁ tu vātanut|
bhaṇḍī śatāvarīśākaṁ balā jīvantikaṁ ca yat||107||
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ smr̥tam|
laghu bhinnaśakr̥ttiktaṁ lāṅgalakyurubūkayōḥ||108||
tilavētasaśākaṁ ca śākaṁ pañcāṅgulasya ca|
vātalaṁ kaṭutiktāmlamadhōmārgapravartanam||109||
rūkṣāmlamuṣṇaṁ kausumbhaṁ kaphaghnaṁ pittavardhanam|
trapusairvārukaṁ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110||
mukhapriyaṁ ca rūkṣaṁ ca mūtralaṁ trapusaṁ tvati|
ērvārukaṁ ca sampakvaṁ dāhatr̥ṣṇāklamārtinut||111||
varcōbhēdīnyalābūni [37] rūkṣaśītagurūṇi ca|
cirbhaṭairvārukē tadvadvarcōbhēdahitē tu tē||112||
sakṣāraṁ [38] pakvakūṣmāṇḍaṁ madhurāmlaṁ tathā laghu|
sr̥ṣṭamūtrapurīṣaṁ ca sarvadōṣanibarhaṇam||113||
sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni| phañjī brāhmaṇayaṣṭikā| cillī gauḍavāstukaḥ| kutumbakaḥ drōṇapuṣpikā| ālukāni piṇḍālukādīni| karbudāraḥ kāñcanaḥ| suvarcalā sūryabhaktikā, kēcit phappukamāhuḥ| pattūraḥ śāliñcaḥ| cuccuparṇikā nāḍīcabhēdaḥ| kumārajīvaḥ jīvaśākam| lōṭṭākaḥ lōṭṭāmāriṣaḥ| nālikā gōnāḍīcaḥ| āsurī rājikā maṇḍakō vā| vr̥kadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ| lakṣmaṇā svanāmakhyātā| nalinī padmamr̥ṇālaṁ, nīlinītipāṭhapakṣē buhnā| yavaśākaṁ kṣētravāstukam| kūṣmāṇḍaḥ sarpacchatram| avalgujamiti avalgujabhēdaḥ| yātukaḥ śuklā śālaparṇī| śālakalyāṇī śāliñcabhēdaḥ| triparṇī haṁsapādikā| pīluparṇī mōraṭakaḥ| gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ| bilvaparṇī bilvārjakam| bhaṇḍī svanāmakhyātā| parvaṇī parvaśākam| parvapuṣpī kukkuṭī| pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ| ērvārukaṁ rājakarkaṭī| kūṣmāṇḍakaṁ suśrutē bālyādyavasthābhēdēna paṭhitaṁ tadapyaviruddhabhēva, yatō bālamadhyayōstatra pittaharatvaṁ kaphakaratvaṁ cōktaṁ, tadapīha pittōttarē kaphōttarē sannipātē bōddhavyam||98-113||
kēlūṭaṁ ca kadambaṁ ca nadīmāṣakamaindukam|
viśadaṁ guru śītaṁ ca samabhiṣyandi cōcyatē||114||
utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca|
tathā tālapralambaṁ syāduraḥkṣatarujāpaham||115||
kharjūraṁ tālaśasyaṁ ca raktapittakṣayāpaham|
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśērukam||116||
śr̥ṅgāṭakāṅkalōḍyaṁ ca guru viṣṭambhi śītalam|
kumudōtpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smr̥tāḥ||117||
śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakōpanāḥ|
kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṁ smr̥tam||118||
pauṣkaraṁ tu bhavēdbījaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ|
balyaḥ śītō guruḥ snigdhastarpaṇō br̥ṁhaṇātmakaḥ||119||
vātapittaharaḥ svādurvr̥ṣyō muñjātakaḥ param|
jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śastō rasāyanē||120||
vidārikandō balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|
amlikāyāḥ smr̥taḥ kandō grahaṇyarśōhitō laghuḥ||121||
nātyuṣṇaḥ kaphavātaghnō grāhī śastō madātyayē|
tridōṣaṁ baddhaviṇmūtraṁ sārṣapaṁ śākamucyatē||122||
(tadvat [39] syādraktanālasya rūkṣamamlaṁ viśēṣataḥ|) tadvat piṇḍālukaṁ vidyāt kandatvācca mukhapriyam|
sarpacchatrakavarjyāstu bahvyō’nyāśchatrajātayaḥ||123||
śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya ēva ca|
caturthaḥ śākavargō’yaṁ patrakandaphalāśrayaḥ||124||
iti śākavargaścaturthaḥ|
kēluṭē hārītavacanaṁ- “kēluṭaṁ svādu viṭapaṁ tatkandaḥ svāduśītalaḥ” iti| kadambaṁ kadambikāṁ vadanti, kēcittu svalpakadambakamāhuḥ| nadīmāṣakaḥ ‘udīmānaka’ iti khyātaḥ| aindukaṁ nikṣāraḥ| tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ| śasyaśabdēnēha mastakamajjā gr̥hyatē| taruṭaḥ kahlārakandaḥ| krauñcādanaṁ dhiñculikā| kaśērukaśabdēna ciñcōḍakā rājakaśērukaśca gr̥hyatē| aṅkālōḍyaṁ hrasvōtpalakandaḥ| muñjātaka auttarāpathikakandaḥ| amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ kāmarūpādau bhavati| sarpacchatraṁ sarpaphaṇākāraṁ chatrakam| anyāśchatrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā [40] jñēyāḥ| patrakandaphalāśraya iti prādhānyēna, tēna puṣpādyāśrayatvamapi śākavargasya jñēyam||114-124||
atha phalavargaḥ-
tr̥ṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān|
vātapittamudāvartaṁ svarabhēdaṁ madātyayam||125||
tiktāsyatāmāsyaśōṣaṁ kāsaṁ cāśu vyapōhati|
mr̥dvīkā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā madhurā snigdhaśītalā||126||
madhuraṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ kharjūraṁ guru śītalam|
kṣayē’bhighātē dāhē ca vātapittē ca taddhitam||127||
tarpaṇaṁ br̥ṁhaṇaṁ phalgu guru viṣṭambhi śītalam|
parūṣakaṁ madhūkaṁ ca vātapittē ca śasyatē||128||
madhuraṁ br̥ṁhaṇaṁ balyamāmrātaṁ tarpaṇaṁ guru|
sasnēhaṁ ślēṣmalaṁ śītaṁ vr̥ṣyaṁ viṣṭabhya jīryati||129||
tālaśasyāni siddhāni nārikēlaphalāni ca|
br̥ṁhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||130||
madhurāmlakaṣāyaṁ ca viṣṭambhi guru śītalam|
pittaślēṣmakaraṁ bhavyaṁ grāhi vakraviśōdhanam||131||
amlaṁ parūṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca|
pittaślēṣmaprakōpīṇi karkandhunikucānyapi||132||
nātyuṣṇaṁ guru sampakvaṁ svāduprāyaṁ mukhapriyam|
br̥ṁhaṇaṁ jīryati kṣipraṁ nātidōṣalamārukam||133||
dvividhaṁ śītamuṣṇaṁ ca madhuraṁ cāmlamēva ca|
guru pārāvataṁ jñēyamarucyatyagnināśanam||134||
bhavyādalpāntaraguṇaṁ kāśmaryaphalamucyatē|
tathaivālpāntaraguṇaṁ tūdamamlaṁ parūṣakāt||135||
kaṣāyamadhuraṁ ṭaṅkaṁ vātalaṁ guru śītalam|
kapitthamāmaṁ kaṇṭhaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi vātalam [41] ||136||
madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam|
paripakvaṁ [42] ca dōṣaghnaṁ viṣaghnaṁ grāhi gurvapi||137||
bilvaṁ tu durjaraṁ pakvaṁ dōṣalaṁ pūtimārutam|
snigdhōṣṇatīkṣṇaṁ tadbālaṁ dīpanaṁ kaphavātajit||138||
raktapittakaraṁ bālamāpūrṇaṁ pittavardhanam|
pakvamāmraṁ jayēdvāyuṁ māṁsaśukrabalapradam||139||
kaṣāyamadhuraprāyaṁ guru viṣṭambhi śītalam|
jāmbavaṁ kaphapittaghnaṁ grāhi vātakaraṁ param||140||
badaraṁ madhuraṁ snigdhaṁ bhēdanaṁ vātapittajit|
tacchuṣkaṁ kaphavātaghnaṁ pittē na ca virudhyatē||141||
kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi simbi(ñci)tikāphalam|
gāṅgērukī karīraṁ ca bimbī tōdanadhanvanam||142||
madhuraṁ sakaṣāyaṁ ca śītaṁ pittakaphāpaham|
sampakvaṁ panasaṁ mōcaṁ rājādanaphalāni ca||143||
svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca|
kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam||144||
avadaṁśakṣamaṁ hr̥dyaṁ vātalaṁ lavalīphalam|
nīpaṁ śatāhvakaṁ [43] pīlu tr̥ṇaśūnyaṁ vikaṅkatam||145||
prācīnāmalakaṁ caiva dōṣaghnaṁ garahāri ca|
aiṅgudaṁ tiktamadhuraṁ snigdhōṣṇaṁ kaphavātajit||146||
tindukaṁ kaphapittaghnaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ laghu|
vidyādāmalakē sarvān rasāṁllavaṇavarjitān||147||
rūkṣaṁ svādu kaṣāyāmlaṁ kaphapittaharaṁ param|
rasāsr̥ṅmāṁsamēdōjāndōṣān hanti bibhītakam||148||
svarabhēdakaphōtklēdapittarōgavināśanam|
amlaṁ kaṣāyamadhuraṁ vātaghnaṁ grāhi dīpanam||149||
snigdhōṣṇaṁ dāḍimaṁ hr̥dyaṁ kaphapittāvirōdhi ca|
rūkṣāmlaṁ dāḍimaṁ yattu tat pittānilakōpanam||150||
madhuraṁ pittanuttēṣāṁ pūrvaṁ dāḍimamuttamam|
vr̥kṣāmlaṁ grāhi rūkṣōṣṇaṁ vātaślēṣmaṇi śasyatē||151||
amlikāyāḥ phalaṁ pakvaṁ tasmādalpāntaraṁ guṇaiḥ|
guṇaistairēva saṁyuktaṁ bhēdanaṁ tvamlavētasam||152||
śūlē’rucau vibandhē ca mandē’gnau madyaviplavē [44] |
hikkāśvāsē ca kāsē ca vamyāṁ varcōgadēṣu ca||153||
vātaślēṣmasamutthēṣu sarvēṣvēvōpadiśyatē|
kēsaraṁ mātuluṅgasya laghu śēṣamatō’nyathā||154||
rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ|
karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṁ hitaḥ||155||
madhuraṁ kiñcidamlaṁ ca hr̥dyaṁ bhaktaprarōcanam|
durjaraṁ vātaśamanaṁ nāgaraṅgaphalaṁ guru [45] ||156||
vātāmābhiṣukākṣōṭamukūlakanikōcakāḥ|
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sōrumāṇā balapradāḥ||157||
vātaghnā br̥ṁhaṇā vr̥ṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ|
priyālamēṣāṁ sadr̥śaṁ vidyādauṣṇyaṁ vinā guṇaiḥ||158||
ślēṣmalaṁ madhuraṁ śītaṁ ślēṣmātakaphalaṁ guru|
ślēṣmalaṁ guru viṣṭambhi cāṅkōṭaphalamagnijit||159||
gurūṣṇaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ kēśaghnaṁ ca śamīphalam|
viṣṭambhayati kārañjaṁ vātaślēṣmāvirōdhi ca||160||
āmrātakaṁ dantaśaṭhamamlaṁ sakaramardakam|
raktapittakaraṁ vidyādairāvatakamēva ca||161||
vātaghnaṁ dīpanaṁ caiva vārtākaṁ kaṭu tiktakam|
vātalaṁ kaphapittaghnaṁ vidyāt parpaṭakīphalam||162||
pittaślēṣmaghnamamlaṁ ca vātalaṁ cākṣikīphalam|
madhurāṇyamlapākīni pittaślēṣmaharāṇi ca||163||
aśvatthōdumbaraplakṣanyagrōdhānāṁ phalāni ca|
kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca||164||
bhallātakāsthyagnisamaṁ tanmāṁsaṁ svādu śītalam|
pañcamaḥ phalavargō’yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ||165||
iti phalavargaḥ|
phalānāmapi kēṣāñcicchākavadupayōgāt phalavargamāha| mr̥dvīkā’grē’bhidhīyatē śrēṣṭhaguṇatvāt| phalgu audumbaram| madhūkaśabdēna samānaguṇatvāt phalaṁ kusumaṁ ca jñēyam| parūṣakaṁ [46] cēha madhuraparūṣakaṁ jñēyam| āmrātam ‘āmaḍā’ iti khyātamāmraphalasadr̥śamiti candrikā; ētacca dvividhaṁ madhuramamlaṁ ca; atra madhurasyaiva guṇaḥ, amlasya vakṣyamāṇatvāt| tālaśasyānīti tālaphalāni, yathā “harītakīnāṁ śasyāni” (ci. 1) ityatra phalamēva śasyamucyatē| siddhāni pakvāni; tēna pakvatālasya grahaṇam| bhavyaṁ karmaraṅgaphalaṁ; kēcittvaksaṁhatimātraphalaṁ vadanti| ārukaṁ kārtikēyapurē prasiddham| karkandhūḥ śr̥gālabadarī, karkandhūnikucayōrvicchidya pāṭhēna nityaṁ pittaślēṣmakartr̥tvaṁ tayōrdarśayati| parūṣakādīnāṁ tu madhurāmlabhēdēna dvirūpāṇāṁ ya ēva parūṣakādayō’mlāsta ēva pittaślēṣmakarā iti| pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ| atra yō madhuraḥ sa śītaḥ, yaścāmlaḥ sa uṣṇa iti jñēyam| ēvaṁ rasanirdēśēnaiva vīryē labdhē’pi punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanādbōddhavyam| ṭaṅkaṁ kāśmīraprasiddham| siddhamiti kālavaśāt pakvam| kapitthabilvāmrāṇāmavasthābhēdēna guṇakathanaṁ sarvāvasthāsu tēṣāmupayōjyatvāt| badaraṁ madhyapramāṇaṁ; taddhi madhuramēva bhavati| gāṅgērukaṁ nāgabalāphalam| karīrō marujō drumaḥ| tōdanaṁ dhanvanabhēdaḥ| rājādanaṁ kṣīrī| avadaṁśakṣamamiti lavalīphalaṁ prāśya dravyāntarē rucirbhavati| nīpaṁ kadambakam| śatāhvakaphalaṁ ‘sēha’ iti khyātam| pīlu auttarāpathikam| tr̥ṇaśūnyaṁ kētakīphalam| prācīnāmalakaṁ pānīyāmalakam| tindukaṁ kēnduḥ| dāḍimaguṇē kaphapittāvirōdhīti amladāḍimaṁ pittāvirōdhi, madhuraṁ tu kaphāvirōdhi, ēvaṁ ca tridōṣaharatvamasyōpapannaṁ; yaduktaṁ suśrutē- “dvividhaṁ tattu vijñēyaṁ madhuraṁ cāmlamēva ca| tridōṣaghnaṁ tu madhuramamlaṁ vātakaphāpaham” (su. sū. 46) iti| vr̥kṣāmlaṁ mahārdrakam| amlikā tintiḍī| śēṣamiti tvaṅmāṁsam, atō’nyathēti guru; kiṁvā, śūlē’rucāvityādyuktakēśaraguṇaviparītam| vātāmādaya auttarāpathikāḥ| priyālō’yaṁ magadhaprasiddhaḥ| dantaśaṭhaḥ jambīraḥ; kēcidamlōṭaṁ vadanti| ihāmrātakamamlaṁ grāhyaṁ, pūrvaṁ tu madhuramāmrātakamuktam| karamardaṁ dvividhaṁ grāmajaṁ vanajaṁ ca| airāvatam amlātakaṁ; kiṁvā nāgaraṅgam| vārtākaṁ dakṣiṇāpathē phalavat khādyatē yadgōṣṭhavārtākasañjñakaṁ, tasyēha guṇaḥ; kiṁvā phalavadasiddhasyaiva vārtākasyōpayōjyasyāyaṁ guṇaḥ| ākṣikī latā tasyāḥ phalamākṣikam| anupāki ‘anuyā’ iti khyātā| agnisamamiti sphōṭādijanakatvāt||125-165||
atha haritavargaḥ-
rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyamārdrakaṁ viśvabhēṣajam|
vātaślēṣmavibandhēṣu rasastasyōpadiśyatē||166||
rōcanō dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśōdhanaḥ|
jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighnō bhaktapācanaḥ||167||
bālaṁ dōṣaharaṁ, vr̥ddhaṁ tridōṣaṁ, mārutāpaham|
snigdhasiddhaṁ, viśuṣkaṁ tu mūlakaṁ kaphavātajit||168||
hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ|
pittakr̥t kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā||169||
yavānī cārjakaścaiva śigruśālēyamr̥ṣṭakam|
hr̥dyānyāsvādanīyāni pittamutklēśayanti ca||170||
gaṇḍīrō jalapippalyastumbaruḥ śr̥ṅgavērikā|
tīkṣṇōṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca||171||
puṁstvaghnaḥ kaṭurūkṣōṣṇō bhūstr̥ṇō vakraśōdhanaḥ|
kharāhvā kaphavātaghnī bastirōgarujāpahā||171||
dhānyakaṁ cājagandhā ca sumukhaścēti rōcanāḥ|
sugandhā nātikaṭukā dōṣānutklēśayanti ca||173||
grāhī gr̥ñjanakastīkṣṇō vātaślēṣmārśasāṁ hitaḥ|
svēdanē’bhyavahārē ca yōjayēttamapittinām||174||
ślēṣmalō mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut [47] |
āhārayōgī balyaśca gururvr̥ṣyō’tha rōcanaḥ||175||
krimikuṣṭhakilāsaghnō vātaghnō gulmanāśanaḥ|
snigdhaścōṣṇaśca vr̥ṣyaśca laśunaḥ kaṭukō guruḥ||176||
śuṣkāṇi kaphavātaghnānyētānyēṣāṁ phalāni ca|
haritānāmayaṁ caiṣa ṣaṣṭhō vargaḥ samāpyatē||177||
iti haritavargaḥ|
haritānāmapyārdrakādīnāṁ phalavadagnipākamantarēṇa bhōjanasya prāk paścāccōpayōgāt phalamanu haritakathanaṁ, phalēbhyastu paścādabhidhānaṁ haritasya tr̥ptyanādhāyakatvāt| ārdrakamiti viśēṣaṇaṁ śuṇṭhīvyavr̥ttyarthaṁ, śuṇṭhīguṇaścāhārasaṁyōgivargē bhaviṣyati| jambīraḥ parṇāsabhēdaḥ, jambīraphalaṁ sugandhi| bālaṁ dōṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṁ tridōṣaharam| tantrāntaravacanaṁ hi- “yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni navaprarūḍhāni ca mūlakāni| bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaślēṣmaharāṇi caiva”| vr̥ddhaṁ tridōṣamiti tadēva pravr̥ddham, ēnāmēva mūlakāvasthāmabhiprētya cōktaṁ- “mūlakaṁ kandānāmapathyatvē prakr̥ṣṭatamam” (sū. 25) iti| mārutāpahaṁ snigdhasiddhamiti sāmānyēna bālaṁ vr̥ddhaṁ ca| ‘śuṣkāṇi kaphavātaghnānyētāni’ iti vakṣyamāṇagranthēnaiva śuṣkamūlakasya kaphavātahantr̥tvē labdhē punarvacanaṁ prakarṣaprāptyartham| pūtigandhahēti śarīrasya tathā vyañjanārthaṁ māṁsasya ca pūtigandhatāṁ hanti| arjakaḥ śvētaparṇāsaḥ| śigruḥ viṭapaśōbhāñjanaḥ; śālēyaścāṇakyamūlaṁ marau prasiddhaṁ, kiṁvā śālēyamiti mistēyaṁ pāṭakaprasiddhaṁ, vacanaṁ hi- “cāṇakyamūlamistēyē śālēyābhikhyayā jaguḥ” iti; mr̥ṣṭakaṁ rājikā| gaṇḍīrō dvividhō raktaḥ śuklaśca; tatra yō raktaḥ sa hi kaṭutvēna haritavargē paṭhyatē, yastu śuklō jalajaḥ sa śākavargē paṭhita iti naikasya vargadvayē pāṭhaḥ| jalapippalī jalē pippalyākārā bhavati| śr̥ṅgavērī gōjihvikā, kiṁvā ārdrakākr̥tiḥ śr̥ṅgavērī; yaduktaṁ- “śr̥ṅgavēravadākr̥tyā śr̥ṅgavērīti bhāṣitā| kustumburusamākr̥tyā tumburūṇi vadanti ca” iti| bhūstr̥ṇō gandhatr̥ṇaḥ| kharāhvā kr̥ṣṇajīrakam| ajagandhā vanayavānī| sumukhaḥ parṇāsabhēdaḥ| ayaṁ ca dhānyakādīnāmārdrāṇāṁ guṇaḥ, śuṣkāṇāṁ tvāhārayōgigaṇē “kāravī kuñcikā” ityādinā guṇaṁ nirdēkṣyati| gr̥ñjanakaḥ svalpanālapatraḥ palāṇḍurēva| ētānīti haritavargōktāni| śuṣkāṇītyādinā yadyapi śuṣkāṇāmapi śuṇṭhīprabhr̥tīnāṁ guṇa uktō bhavati, tathā’pi viśēṣaguṇāntarakathanārthaṁ punastadabhidhānamāhārasaṁyōgivargē bhaviṣyatīti na paunaruktyam||166-177||
atha madyavargaḥ-
prakr̥tyā madyamamlōṣṇamamlaṁ cōktaṁ vipākataḥ|
sarvaṁ sāmānyatastasya viśēṣa upadēkṣyatē||178||
annamabhidhāya pānaṁ vaktavyaṁ, tatrāpi pānapradhānamapi pānīyamullaṅghya harṣādikartr̥tvājjanānāṁ [48] mukhyapēyatvācca madyamāha| prakr̥tyēti svabhāvāt| yadyapi ca madyē pīyamānē nāmlarasatā pratīyatē vyaktā, tathā’pi dantaharṣamukhasrāvādyamlakāryakartr̥tvādamlamēva| vacanaṁ hi- “madhurāṇi madhuraprabhāvāṇi madhurāṇyēva kr̥tvōpadēkṣyāmaḥ, tathētarāṇyapi” (vi. 8) iti| tēna, amlaprabhāvasya madyasyāmlarasatvamēva; ata ēvōktaṁ- “sarvēṣāṁ madyamamlānāmuparyupari vartatē” (ci. 24) iti| vipākata iti tr̥tīyāyāṁ tasiḥ||178||
kr̥śānāṁ saktamūtrāṇāṁ grahaṇyarśōvikāriṇām|
surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayēṣu ca||179||
hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcōgrahārucau|
vamyānāhavibandhēṣu vātaghnī madirā hitā||180||
śūlapravāhikāṭōpakaphavātārśasāṁ hitaḥ|
jagalō grāhirūkṣōṣṇaḥ śōphaghnō bhaktapācanaḥ||181||
śōṣārśōgrahaṇīdōṣapāṇḍurōgārucijvarān|
hantyariṣṭaḥ kaphakr̥tān rōgānrōcanadīpanaḥ [49] ||182||
mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastirōganut [50] |
jaraṇīyaḥ pariṇatō hr̥dyō varṇyaśca śārkaraḥ||183||
rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ śōṣaśōphārśasāṁ hitaḥ|
snēhaślēṣmavikāraghnō varṇyaḥ pakvarasō mataḥ||184||
jaraṇīyō vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśōdhanaḥ|
lēkhanaḥ śītarasikō hitaḥ śōphōdarārśasām||185||
sr̥ṣṭabhinnaśakr̥dvātō gauḍastarpaṇadīpanaḥ|
pāṇḍurōgavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā [51] ||186||
surāsavastīvramadō vātaghnō vadanapriyaḥ|
chēdī madhvāsavastīkṣṇō mairēyō madhurō guruḥ||187||
dhātakyā’bhiṣutō hr̥dyō [52] rūkṣō rōcanadīpanaḥ|
mādhvīkavanna [53] cātyuṣṇō mr̥dvīkēkṣurasāsavaḥ||188||
rōcanaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ balyaṁ pittāvirōdhi ca|
vibandhaghnaṁ kaphaghnaṁ ca madhu laghvalpamārutam||189||
surā samaṇḍā rūkṣōṣṇā yavānāṁ vātapittalā|
gurvī jīryati viṣṭabhya ślēṣmalā tu madhūlikā||190||
dīpanaṁ jaraṇīyaṁ ca hr̥tpāṇḍukrimirōganut|
grahaṇyarśōhita bhēdi sauvīrakatuṣōdakam||191||
dāhajvarāpahaṁ sparśāt pānādvātakaphāpaham|
vibandhaghnamavasraṁsi dīpanaṁ cāmlakāñjikam||192||
prāyaśō’bhinavaṁ madyaṁ gurudōṣasamīraṇam|
srōtasāṁ śōdhanaṁ jīrṇaṁ dīpanaṁ laghu rōcanam||193||
harṣaṇaṁ prīṇanaṁ madyaṁ bhayaśōkaśramāpaham|
prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam||194||
sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṁ syādamr̥taṁ yathā|
vargō’yaṁ saptamō madyamadhikr̥tya prakīrtitaḥ||195||
iti madyavargaḥ saptamaḥ|
surā anuddhr̥tamaṇḍā| madirā tu surāmaṇḍaḥ| jagalaḥ bhaktakiṇvakr̥tā surā| ariṣṭa auṣadhakvāthamadhvādisampāditō vakṣyamāṇō dantyabhayāriṣṭādiḥ| śārkaraḥ śarkarāprakr̥tika āsavaḥ| pakvarasaḥ yaḥ kvathitēnēkṣurasēna kriyatē| śītarasikastu śītēkṣurasakr̥taḥ| gauḍaḥ guḍaprakr̥tikaḥ| surāsavaḥ yatra surayaiva tōyakāryaṁ kriyatē| madhūkapuṣpakr̥tō madhvāsavaḥ| mairēyalakṣaṇaṁ yathā- “āsavasya surāyāśca dvayōrēkatra bhājanē| sandhānaṁ tadvijānīyānmairēyamubhayāśrayam” iti| dhātakyā’bhiṣutō dhātakīphalāsavaḥ| mādhvīkaṁ madhupradhānaṁ ‘rōcanaṁ dīpanaṁ’ ityādinā vakṣyamāṇaṁ; tadvanmr̥dvīkēkṣurasābhyāṁ militābhyāṁ kr̥ta āsavō jñēyaḥ| madhviti madhupradhāna āsavaḥ| surā samaṇḍēti yavataṇḍulakr̥tā bōddhavyā| viṣṭabhyēti vicchēdaḥ| madhūlakaḥ gōdhūmabhēdaḥ, tatkr̥taṁ madyaṁ madhūlakam; anyē tu mēdakamāhuḥ| dīpanamityādi sauvīratuṣōdakaguṇaḥ| amlakāñjikamiti kāñjikamēvāmlaguṇam||179-195||
atha jalavargaḥ-
jalamēkavidhaṁ sarvaṁ patatyaindraṁ nabhastalāt|196|
samprati pānapradhānasya jalasya guṇamāha- jalamityādi| sarvamiti suśrutapratipāditadhārakārahaimatauṣāramapi| ēkavidhamiti “śivāḥ khalvāpaḥ” (sū. 26) ityādinōktaguṇaṁ, tathā ‘śītaṁ śuci’ ityādivakṣyamāṇaguṇam| aindramiti prāṇyadr̥ṣṭavaśēnēndraprēritam|196|-
tat [54] patat patitaṁ caiva dēśakālāvapēkṣatē||196||
ēkavidhatvē’pi tasya bhēdahētumāha- tat patadityādi| patad dēśamākāśagatabhūtarūpaṁ, kālaṁ ca śītōṣṇādirūpaṁ; tathapatitaṁ ca bhūmiviśēṣarūpaṁ dēśaṁ, kālaṁ ca tathaivāpēkṣatē; ‘guṇadōṣā sambandhē [55] ’ iti śēṣaḥ||196||
khāt [56] patat sōmavāyvarkaiḥ spr̥ṣṭaṁ kālānuvartibhiḥ|
śītōṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṁ mahīguṇaiḥ||197||
ēnamēva dēśakālasambandhamāha- khādityādi| sōmagrahaṇēna saumyatvāt pr̥thivyā api gaganagatadhūlīrūpāyāstathā mēghasahacaritalūtādiviṣādirūpāyāśca grahaṇaṁ vaktavyaṁ; kiṁvā vāyugrahaṇādēva vāyunā nīyamānāyāḥ pr̥thivyā grahaṇam| spr̥ṣṭaṁ ‘bhavati’ itiśēṣaḥ| kālānuvartibhiriti kālaparādhīnaiḥ; ētēna kālakr̥ta ēva sōmādisambandhaviśēṣō jalē viśēṣaṁ karōti, tēna na kālasyākiñcitkaratā| patitajalasya dēśakālasambandhamāha- śītōṣṇētyādi| yathāsannamiti yasmin kālē yasyāṁ mahyāṁ yē guṇāḥ śītādaya udriktā bhavanti, taiḥ spr̥ṣṭaṁ jalaṁ bhavati| ētēna suśrutē pratipāditagāṅgasāmudrabhēdō guṇadōṣasambandhamātrakr̥ta ēva divyajalasyēti darśayati| tēna, yadviṣādijuṣṭaṁ tat sāmudrasamānaguṇatvāt sāmudraṁ, yaddhūlyādinā viṣādinā ca rahitaṁ tattadguṇatvādgāṅgamityuktaṁ suśrutē| āśvinē tu māsi divyajalasya dhūlīviṣādisambandhō na bhavatyēva, kālamahimnā bhavannapi vā na jalaṁ tathā dūṣayati; ata uktaṁ sūśrutē- “sāmudraṁ tanna pātavyaṁ māsādāśvayujādvinā” (su. sū. 45) iti| atra hārītavacanāt kārtikāgrahāyaṇayōrapyāntarīkṣaṁ jalaṁ grāhyamēva bhavati; yadāha- “pravr̥ttāyāṁ śaradyasmāt paścādvātē pravāti ca| hēmantē cāpi gr̥hnīyāttajjalaṁ mr̥nmayairghaṭaiḥ” iti| tēna ‘āśvayujādvinā’ iti vacanaṁ āśvayujāt prabhr̥ti jalōpādēyatōpadarśanārthaṁ, na tvāśvina ēvōpādēyatōpadarśanaparam| anyē tvāhuḥ- āśvina ēva paramāntarīkṣaṁ grāhyamiti| jatūkarṇavacanaṁ hi- “varṣāsu caranti ghanaiḥ sahōragā viyati kīṭalūtāśca| tadviṣajuṣṭamapēyaṁ khajalamagastyōdayāt pūrvam” iti||197||
śītaṁ śuci śivaṁ mr̥ṣṭaṁ vimalaṁ laghu ṣaḍguṇam|
prakr̥tyā divyamudakaṁ,…|198|
divyajalasya prākr̥taguṇamāha- śītamityādi| śivamiti kalyāṇakaratvēna| mr̥ṣṭamiti vadanapriyatvēna|198|-
…bhraṣṭaṁ pātramapēkṣatē||198||
śvētē kaṣāyaṁ bhavati pāṇḍarē syāttu tiktakam|
kapilē kṣārasaṁsr̥ṣṭamūṣarē lavaṇānvitam||199||
kaṭu parvatavistārē [57] madhuraṁ kr̥ṣṇamr̥ttikē|
ētat ṣāḍguṇyamākhyātaṁ mahīsthasya jalasya hi|
tathā’vyaktarasaṁ vidyādaindraṁ kāraṁ himaṁ ca yat||200||
yadantarīkṣāt patatīndrasr̥ṣṭaṁ cōktaiśca pātraiḥ parigr̥hyatē’mbhaḥ|
tadaindramityēva vadanti dhīrā narēndrapēyaṁ salilaṁ pradhānam [58] ||201||
īṣatkaṣāyamadhuraṁ susūkṣmaṁ viśadaṁ laghu|
arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṁ pānīyamuttamam||202||
gurvabhiṣyandi pānīyaṁ vārṣikaṁ madhuraṁ navam|
tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati||203||
tattu yē sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhōjanāḥ|
tēṣāṁ bhōjyē ca bhakṣyē ca lēhyē pēyē ca śasyatē||204||
hēmantē salilaṁ snigdhaṁ vr̥ṣyaṁ balahitaṁ guru|
kiñcittatō laghutaraṁ śiśirē kaphavātajit||205||
kaṣāyamadhuraṁ rūkṣaṁ vidyādvāsantikaṁ jalam|
graiṣmikaṁ tvanabhiṣyandi jalamityēva niścayaḥ|
r̥tāvr̥tāvihākhyātāḥ sarva ēvāmbhasō guṇāḥ||206||
vibhrāntēṣu tu kālēṣu yat prayacchanti tōyadāḥ|
salilaṁ tattu dōṣāya yujyatē nātra saṁśayaḥ||207||
rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ|
sugr̥hītāḥ śaradyāpaḥ prayōktavyā viśēṣataḥ||208||
vakṣyamāṇaguṇaviśēṣahētumāha- bhraṣṭamityādi| pātramapēkṣata iti nadyādipātraviśēṣasambandhamapēkṣya guṇaviśēṣavadbhavati| ētacca yadyāpi ‘dēśakālāvapēkṣata’ ityanēna pūrvamēvōktaṁ, tathā’pi kālāpēkṣayā dēśaviśēṣasya prakarṣēṇa guṇaviśēṣē hētutāpradarśanārthaṁ punaruktam| kēcittu “śvētē kaṣāyaṁ bhavati” ityādigranthaṁ paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ||198-208||
nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatōdakāḥ [59] |
himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā dēvarṣisēvitāḥ||209||
nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyō vimalōdakāḥ|
malayaprabhavā yāśca jalaṁ tāsvamr̥tōpamam||210||
paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalōdakāḥ|
prāyō mr̥duvahā gurvyō yāśca pūrvasamudragāḥ||211||
pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ|
śirōhr̥drōgakuṣṭhānāṁ tā hētuḥ ślīpadasya ca||212||
ādhāraviśēṣē guṇaviśēṣamāha- nadya ityādi| pāṣāṇairvicchinnaṁ vikṣubdhamabhihataṁ cōdakaṁ yāsāṁ tāstathā; ētēna, adhityakāprabhavā ēva himālayē nadyaḥ pathyā uktā bhavanti nōpatyakāprabhavāḥ, yatō’dhityakāprabhavāsvēva pāṣāṇavicchinnatvādi; ataśca suśrutē yaduktaṁ- “himavatprabhavā hr̥drōgādīn janayanti” (su. sū. 45) iti, tadupatyakāprabhavābhiprāyēṇēti na virōdhaḥ| yattu tatrōktaṁ “malayaprabhavāḥ krimīñjanayanti” (su. sū. 45) tadapāṣāṇasikatāvāhinadyabhiprāyēṇa, iha pāṣāṇasikatāvāhinadīṣvamr̥tōpamiti na virōdhaḥ| yattu, pāriyātrabhavānāṁ śirōrōgādikartr̥tvaṁ, tat pāriyātradarībhavanadījalābhiprāyēṇa, suśrutē tu pāriyātrataḍāgabhavanadījalābhiprāyēṇōktaṁ- “pāriyātrabhavāḥ pathyāḥ” (su. sū. 45) iti| taduktaṁ viśvāmitrēṇa- “taḍāgajaṁ darījaṁ ca taḍāgādyat sarijjalam| balārōgyakaraṁ tat syāddarījaṁ dōṣalaṁ matam” iti| prāyōgrahaṇāt pūrvasamudragamanē’pi gāṅgaṁ pathyaṁ bhavati; kiṁvā yathōktalakṣaṇahimālayabhavatvādēva gāṅgaṁ jalaṁ pathyam| pāriyātrādayaḥ parvatāḥ svanāmaprasiddhāḥ||209-212||
vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitōdakāḥ|
varṣājalavahā nadyaḥ sarvadōṣasamīraṇāḥ||213||
vāpīkūpataḍāgōtsasaraḥprasravaṇādiṣu|
ānūpaśailadhanvānāṁ guṇadōṣairvibhāvayēt||214||
picchilaṁ krimilaṁ klinnaṁ parṇaśaivālakardamaiḥ|
vivarṇaṁ virasaṁ sāndraṁ durgandhaṁ na hitaṁ jalam||215||
visraṁ tridōṣaṁ lavaṇamambu yadvaruṇālayam|
ityambuvargaḥ prōktō’yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ||216||
iti jalavargō’ṣṭamaḥ|
varṣāsu jalaṁ vahantīti varṣājalavahāḥ; yaduktamagryādhikārē “varṣānādēyamudakānām” (sū. 25) iti, tasyēhāpathyatvē upapattivarṇanamiti na paunaruktyam| prasravaṇādiṣvityatra ‘jalaṁ’ iti śēṣaḥ| vāpyādayō’nūpadēśē dhanvani himāliyādiparvatēṣu ca bhavēyuḥ, tataścānūpādijalaguṇairēva tadguṇanirdēśaḥ kartavyaḥ; paścimābhimukhanadījalapūrvābhimukhanadījalānūpajalakhadhanvajalaparvatajalaguṇāścōktā ēva, tēna tadguṇātidēśō vāpyādiṣu bōddhavyaḥ| uktaṁ ca hārītēna- “anūpadēśē yadvāri guru tacchlēṣmavardhanam| viparītamatō mukhyaṁ jāṅgalaṁ laghu cōcyatē” iti| suśrutē’pi vāpyādīnāṁ pr̥thagēva guṇa uktaḥ; sa cēha kūpādīnāṁ sakṣāratvādiḥ [60] pratyakṣadr̥ṣṭō granthavistarabhayānnōkta iti mantavyam| vāpī iṣṭakādibaddhatīrthā dīrghikā; kūpaḥ prasiddhaḥ; taṭādāgō gatiryasya sa taḍāgaḥ, sa punaruccadēśādāgacchajjalabandhanādbhavati, anyē tu puṣkarīṇīṁ taḍāgamāhuḥ; utsā nimnāduttiṣṭhajjalasthānaṁ; sarō divyakhātaṁ puruṣavyāpāraṁ vinā, tatpunaḥ pampādi; prasravaṇaḥ nirjharaḥ| anyē tu ‘hradadhārājalādiṣu’ iti paṭhanti; tatra hradaḥ nadīsthajalapradēśō gambhīrō jalāśayaḥ, dhārā tu parvatādēva jaladhārārūpā patantī; ādigrahaṇāt kēdāracuṇḍādīnāṁ grahaṇam| klinnaṁ parṇādibhiryutaṁ sadityarthaḥ| varuṇālayē samudrē| visram āmagandhi| suviniścita iti sarvajalaguṇakathanāt||213-216||
atha gōrasavargaḥ-
svādu śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ ślakṣṇapicchilam|
guru mandaṁ prasannaṁ ca gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ||217||
tadēvaṅguṇamēvaujaḥ sāmānyādabhivardhayēt|
pravaraṁ jīvanīyānāṁ kṣīramuktaṁ rasāyanam||218||
mahiṣīṇāṁ gurutaraṁ gavyācchītataraṁ payaḥ|
snēhānyūnamanidrāya hitamatyagnayē ca tat||219||
rūkṣōṣṇaṁ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṁ laghu|
śastaṁ vātakaphānāhakrimiśōphōdarārśasām||220||
balyaṁ sthairyakaraṁ sarvamuṣṇaṁ caikaśaphaṁ payaḥ|
sāmlaṁ salavaṇaṁ rūkṣaṁ śākhāvātaharaṁ laghu||221||
chāgaṁ kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ grāhi payō laghu|
raktapittātisāraghnaṁ kṣayakāsajvarāpaham||222||
hikkāśvāsakaraṁ tūṣṇaṁ pittaślēṣmalamāvikam|
hastinīnāṁ payō balyaṁ guru sthairyakaraṁ param||223||
jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ sātmyaṁ snēhanaṁ mānuṣaṁ payaḥ|
nāvanaṁ raktapittē ca tarpaṇaṁ cākṣiśūlinām||224||
jīvanīyasāmānyājjalamanu kṣīramucyatē [61] , kṣīrajatvāddadhyādayaścōcyantē| prasannamiti nirdōṣaṁ, nirdōṣatā tu praśastatvēna guṇa ityucyatē; kiṁvā guṇānāmasaṅkhyēyatvēna prasannatvaṁ gurvādyapaṭhitamapi guṇa ēvēti jñēyam| ēvaṅguṇamēvēti svādvādidaśaguṇam| sāmānyāditi samānatvāt| mahiṣīkṣīraguṇē snēhādūnamiti mahiṣīkṣīraṁ gavyakṣīrāt snēhōnaṁ, gauravaśaityābhyāṁ tu tadadhikamiti kēcidbruvatē; tanna, pratyakṣamēva hi mahiṣīkṣīrādadhikamēva ghr̥taṁ dr̥śyatē; tathā jatūkarṇē’pyuktaṁ- “guru śītaṁ snigdhataraṁ māhiṣamatibalyaṁ br̥ṁhaṇaṁ cāgryam” iti, suśrutē’pyuktaṁ- “gavyāt snigdhataraṁ” (sū. 45) iti; tasmāt ‘snēhānyūnaṁ’ iti pāṭhaḥ; tēna snēhādadhikamityarthaḥ; kiṁvā snēhānyūnamiti snēhapūrṇamityarthaḥ| uṣṭrīkṣīrādīnāṁ salavaṇatvādi madhurānurasatvēna bōddhavyaṁ; madhurastu rasaḥ pradhāna ēva, dīrghañjīvitīyē ‘prāyaśō madhuraṁ’ (sū. 1) ityuktaṁ, na tu sarvathā madhuramēva| aikaśaphamiti vaḍavāyāḥ [62] | kēcittu sarvaśabdēna kharavēgasarayōrapi kṣīrasyāyaṁ guṇa iti vadanti| uṣṇamiti kṣīrāntarāpēkṣayā, tēna sāmānyaguṇē śītatvamuktamaviruddhaṁ bhavati, yatō laghūttamāttiktarasādgururapi kaṭu laghurēvōcyatē madhurādyapēkṣayā, ēvaṁ śītatamāditarakṣīrāduṣṇamapi vaḍavāyāḥ kṣīraṁ śītamēva mūtramadhvādyapēkṣayā bhavati; ēvaṁ rūkṣamityētadapi vyākhyēyam| yadyapi ca hastinīkṣīrādīni śāstrē prayōgēṣu nōktāni, tathā’pi kathitaguṇaṁ buddhvā tatra tatra prayōjyāni||217-224||
rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ snēhanaṁ balavardhanam|
pākē’mlamuṣṇaṁ vātaghnaṁ maṅgalyaṁ br̥ṁhaṇaṁ dadhi||225||
pīnasē cātisārē ca śītakē viṣamajvarē|
arucau mūtrakr̥cchrē ca kārśyē ca dadhi śasyatē||226||
śaradgrīṣmavasantēṣu prāyaśō dadhi garhitam|
raktapittakaphōtthēṣu vikārēṣvahitaṁ ca tat||227||
dadhiguṇamāha- rōcanamityādi| atra rōcanamityuktvā’pi arucāviti vacanamarucirōgaharatvēna, rōcanatā tūpayōgakāla ēva dravyāntararucikaratvēnōktā| br̥ṁhaṇamiti rōgādikr̥śasya br̥ṁhaṇaṁ, kārśyē cēti sahajē kārśyē śasyata iti bōddhavyaṁ; tēna na paunaruktyam| pīnasē caturvidhē’pi prabhāvāddhitaṁ; kiṁvā pīnasapācakatvāt sarvatra hitam| yacca vr̥ṣyaśītakahitatvādi dadhiguṇaparyālōcanayā’nupapadyamānamiha [63] dr̥śyatē, tat prabhāvādbōddhavyam| yacca guṇāntarādēvāmlatvōṣṇatvasnigdhatvāllabhyamānamapi vātaghnatvaṁ punarucyatē tat prakarṣārthaṁ, tathā amlatvādiyuktasyāpi vātahantr̥tādivyabhicāradarśanāditi bōddhavyam| vyabhicārōdāharaṇāni ca mandakamandajātamadyādīnyanusartavyāni| nyāyaścāyaṁ sarvānnapānaguṇakathanē yathāsambhavaṁ varṇanīyaḥ, granthapracurataratābhītyā sarvaṁ vastu vayamatra nōdbhāvayāmaḥ| prāyaśa iti vacanāt kālāntarē’pi garhitatvaṁ śaradādāvapi ca prakr̥tyādivaśāddhitatvaṁ darśayati||225-227||
tridōṣaṁ [64] mandakaṁ, jātaṁ vātaghnaṁ dadhi, śukralaḥ|
saraḥ, ślēṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srōtōviśōdhanaḥ||228||
mandakaṁ yadā kṣīraṁ vikriyāmāpannaṁ ghanatvaṁ na yāti tadā tanmandakam| jātaṁ vātaghnamiti yadā tu mandakāvasthāmutsr̥jya ghanatayā jātaṁ sanmadhuramīṣadamlaṁ ca bhavati, tadā vātaghnaṁ viśēṣēṇa bhavatītyarthaḥ| pūrvē tu dadhiguṇāḥ sujātasya vyaktāmlasya bōddhavyāḥ| śukralaḥ sara iti cchēdaḥ| sarō dadhyuparisnēhaḥ, śukralaḥ śukrasrutivr̥ddhikaraḥ; ata ēva suśrutē saraguṇē “vr̥ṣyaḥ śukravivardhanaḥ” (su. sū. 45) iti padadvayōpādānaṁ kr̥tam| maṇḍa iti prakaraṇāddadhimaṇḍō mastvityarthaḥ||228||
śōphārśōgrahaṇīdōṣamūtragrahōdarārucau|
snēhavyāpadi pāṇḍutvē takraṁ dadyādgarēṣu ca||229||
śōphētyādinā takraguṇaḥ| mūtragrahō mūtrakr̥cchrādi| garō’tra kr̥trimaviṣam||229||
saṅgrāhi dīpanaṁ hr̥dyaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam|
grahaṇyarśōvikāraghnamarditārucināśanam||230||
saṅgrāhītyādi navanītaguṇaḥ| navōddhr̥taṁ sadyaskaṁ; navōddhr̥tamiti vacanādabhinavasyaiva navanītasya yathōktaguṇāḥ prakarṣavantō bhavanti, purāṇasya tu naitē balavantō guṇā bhavantīti||230||
smr̥tibuddhyagniśukraujaḥkaphamēdōvivardhanam|
vātapittaviṣōnmādaśōṣālakṣmījvarāpaham [65] ||231||
sarvasnēhōttamaṁ śītaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ|
sahasravīryaṁ vidhibhirghr̥taṁ karmasahasrakr̥t||232||
madāpasmāramūrcchāyaśōṣōnmādagarajvarān|
yōnikarṇaśiraḥśūlaṁ ghr̥taṁ jīrṇamapōhati||233||
sarpīṁṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśēt|234|
utpādakramāgatasya ghr̥tasya guṇamāha- smr̥tītyādi| sahasravīryamiti bhūriśaktikam| kathaṁ sahasravīryamityāha- vidhivaditi| vidhivad vidhiyuktaṁ sadityarthaḥ, vidhiśca nānākarmakāribhirdravyaiḥ saṁskāraḥ saṁyōgaśca, ata ēvōktaṁ- “nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē” (ni. 1) iti, tathā tantrāntarē “ghr̥taṁ yōgavāhi” iti; tasmāt sahasravīryataḥ karmasahasrakr̥diti yōjyam| yattu suśrutaṭīkākr̥taḥ suśrutōktaghr̥taguṇēṣu “tridōṣāpakarṣaṇaṁ” iti paṭhanti, tat saṁskārēṇa kaphaharaṇāditi jñēyam| madētyādi| jīrṇaṁ tu daśavarṣātītaṁ; vacanaṁ hi- “purāṇaṁ daśavarṣaṁ syāt prapurāṇamataḥ param” iti| yathā yathā ca jīrṇatvaprakarṣastathā tathā guṇōtkarṣō jñēyaḥ| uktaṁ hi hārītē- “yathā yathā jarāṁ yāti guṇavat syāttathā tathā” iti| anuktasarpirguṇānatidiśati- sarpīṁṣītyādi| sarpīṁṣi svānīti sambandhaḥ; tēna, ajākṣīravadajāsarpirnirdiśēditi| ēvaṁ śēṣayōrapi vācyam| anēna ca nyāyēna hastinyādisarpirapi bōddhavyaṁ, hastinyādisarpirvyavahārābhāvāt sākṣānnōktam||231-233||-
pīyūṣō mōraṭaṁ caiva kilāṭā vividhāśca yē||234||
dīptāgnīnāmanidrāṇāṁ sarva ēva sukhapradāḥ|
guravastarpaṇā vr̥ṣyā br̥ṁhaṇāḥ pavanāpahāḥ||235||
viśadā guravō rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ|
gōrasānāmayaṁ vargō navamaḥ parikīrtitaḥ||236||
iti gōrasavargō navamaḥ|
pīyūṣaḥ sadyaḥprasūtāyāḥ kṣīram| tadēva yāvanna parataḥ prasannatāṁ yāti tāvat ‘mōraṭa’ ityucyatē| kilāṭō naṣṭakṣīrabhāgaḥ, yaṁ lōkāḥ kṣīrasāmityāhuḥ| viśada ityādistakrapiṇḍakaguṇaḥ, takrapiṇḍaḥ takrakūrcikāyā ēva srutadravō ghanō bhāgaḥ| gōrasānāmityatra ādiśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna mahiṣīkṣīrādīnāmapi grahaṇaṁ; kiṁvā prādhānyādgōrasanirdēśaḥ; gōrasabhāṣayā gōrasaniṣpannāḥ sarva ēva kṣīradadhitakrādayō gr̥hyantē; lōkē hi sarvēṣvēvaiṣu gōrasasañjñā||234-236||
athēkṣuvargaḥ-
vr̥ṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdhō br̥ṁhaṇō madhurō rasaḥ|
ślēṣmalō bhakṣitasyēkṣōryāntrikastu [66] vidahyatē||237||
śaityāt prasādānmādhuryāt pauṇḍrakādvaṁśakō varaḥ|238|
mādhuryasāmānyādikṣuvikr̥tiprāyō varga ucyatē| bhakṣitasyēti dantapīḍitasya| yāntrika iti yantrapīḍitaḥ| vidāhaścāsya prāyaśastvaggranthiyuktasya yantrēṇa pīḍanāt, tathā kālāntarāvasthānācca| vacanaṁ hi- “mūlatvaggranthisaṁyōgādyāntrikastu vidahyatē”; uktaṁ ca hārītē- “vyāpitvāt sukumārō hi rasō yantranipīḍitaḥ| saukṣmyāt spr̥ṣṭō’nilārkābhyāṁ bhr̥śaṁ kāyē vidahyatē” iti| atra vyāpitvāditi tvagādiyuktēkṣukāṇḍabhavatvāt| yaducyatē- vidāhitvē yāntrikasya raktapittahantr̥tvamuktaṁ virudhyatē, yathā “madhūdakasyēkṣurasasya caiva pānācchamaṁ gacchati raktapittam” (ci.a.4) iti; tanna, yatō dantaniṣpīḍitasyaivāvidāhinō raktapittē grahaṇaṁ bhaviṣyati, kiṁvā yāntrikē’pi vidāhakārakatvagādisaṁyōgasya tathā kālāntarāvasthānasya ca tyāgaṁ kr̥tvōpayōgaḥ kartavyaḥ; ‘yāntrikastu vidahyatē’ iti vacanaṁ prāyōvādamāśritya bōdhyam| anyē tvētaddōṣabhayādvidahyata iti śīghraṁ pacyata iti vyākhyānayanti||237||-
prabhūtakrimimajjāsr̥ṅmēdōmāṁsakarō guḍaḥ||238||
kṣudrō guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśēṣitaḥ|
rasō gururyathāpūrvaṁ dhautaḥ svalpamalō guḍaḥ||239||
tatō matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param|
yathā yathaiṣāṁ vaimalyaṁ bhavēcchaityaṁ tathā tathā||240||
vr̥ṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnēhā guḍaśarkarā|
kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā||241||
rūkṣā vamyatisāraghnī cchēdanī madhuśarkarā|
tr̥ṣṇāsr̥kpittadāhēṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ||242||
prabhūtakrimyādikāraṇatvāt prabhūtakrimyādikarō guḍa ucyatē| kṣudraguḍastathā caturbhāgatribhāgārdhāvaśēṣitō rasa ityatra cakāralōpō draṣṭavyaḥ; tēna kṣudraguḍaścaturbhāgāvaśēṣitādrasādguruḥ, tathā tribhāgāccaturbhāgāvaśēṣitō gururityādi jñēyam| kṣudraguḍō’sitaguḍa ityucyatē| phāṇitaṁ ca tantulībhāvādbhavati| dhautaḥ svalpamala iti malāvasēkēna [67] dhautō’lpamalō bhavati, tēnālpakrimyādirbhavatīti bhāvaḥ| tata iti dhautaguḍāt| matsyaṇḍikā khaṇḍamadhyē pākādghanībhūtā matsyāṇḍanibhā bhavati| vimalāḥ paramityuttarōttaraṁ vimalāḥ| bhavēcchaityaṁ [68] tathā tathēti matsyaṇḍikāyāśca khaṇḍaḥ śītataraḥ, tataśca śarkarā śītatamētyarthaḥ| guḍaśarkarēti yāsamadhuśarkarayōrvyavacchēdārtham| yāsaśarkarā durālabhākvāthakr̥tā śarkarā| madhuśarkarā tu madhubhāṇḍēṣu śarkarākārā bhavati||238-242||
mākṣikaṁ bhrāmaraṁ kṣaudraṁ pauttikaṁ madhujātayaḥ|
mākṣikaṁ pravaraṁ tēṣāṁ viśēṣādbhrāmaraṁ guru||243||
mākṣikaṁ tailavarṇaṁ syādghr̥tavarṇaṁ tu pauttikam|
kṣaudraṁ kapilavarṇaṁ syācchvētaṁ bhrāmaramucyatē||244||
vātalaṁ guru śītaṁ ca raktapittakaphāpaham|
sandhātr̥ cchēdanaṁ rūkṣaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ madhu [69] ||245||
hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt|
gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṁ hitaṁ madhu||246||
madhuśarkarāprasaṅgēna madhvabhidhānam| makṣikāḥ piṅgalāḥ, tadbhavaṁ mākṣikam| bhramaraḥ prasiddhaḥ| kṣudramakṣikābhavaṁ kṣaudram| piṅgalā makṣikā mahatyaḥ puttikāḥ, tadbhavaṁ pauttikam| chatrādayaścāparē catvārō madhubhēdāḥ suśrutōktāḥ sāmānyamadhuguṇā ēva jñēyāḥ; kiṁvā apraśastatvādiha nōktāḥ| kēcit ‘mākṣikaṁ tailavarṇaṁ syāt’ ityādiślōkaṁ paṭhanti| uṣṇārtamathavēti bhāṣayā, yathā uṣṇaṁ madhu hanyānna tathā uṣṇārtamiti sūcayati| tatraiva hētumāha- saviṣānvayāditi|- saviṣāṇi nānāpuṣpāṇi, kiṁvā saviṣā ēva makṣikādayaḥ, anvayā utpattisthānāni yasya tat saviṣānvayaṁ madhu; tēna viṣānugatasyōṣṇavirōdhitvasyaiva madhunō’nugamō bhavati, na tu saviṣatvasya; tathā satyuṣṇamapi mārakaṁ syāt; kiṁvā athavēti saviṣānvayādityanēna sambadhyatē, tēna saviṣānvayādanyataśca śaityāt saukumāryāccōṣṇēna madhu virudhyata ityarthō bhavati| uktaṁ hi hārītē- “nānāpuṣpaprakārāṇāṁ rasasārātmakaṁ madhu| tacchaityāt saukumāryācca sarvairuṣṇairvirudhyatē” iti; suśrutē’pyuktaṁ- “tat saukumāryācca tathaiva śaityāt” (su. sū. 45) ityādi| alpasya madhunō hitatvē hētumāha- gurvityādi| gurutvānmadhvāmakārakaṁ bhavati, rūkṣaṁ kaṣāyaśītaṁ tu mahātyayavātakaramiti bhāvaḥ||243-246||
nātaḥ kaṣṭatamaṁ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam|
upakramavirōdhitvāt sadyō hanyādyathā viṣam||247||
āmē sōṣṇā kriyā kāryā sā madhvāmē virudhyatē|
madhvāmaṁ dāruṇaṁ tasmāt sadyō hanyādyathā viṣam||248||
madhvāmasya mahātyayatāmāha- nāta ityādi| upakramavirōdhitvaṁ madhvāmē yathā- āmē tūṣṇaṁ pathyaṁ, tanmadhuni viruddhaṁ; yattu madhuhitaṁ śītaṁ, tadāmē viruddham||247-248||
nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu|
itīkṣuvikr̥tiprāyō vargō’yaṁ daśamō mataḥ||249||
itīkṣuvargō daśamaḥ|
madhunō yōgavāhitvamāha- nānētyādi| yasmānnānārasavīryādibhyaḥ puṣpēbhya utpannaṁ tanmadhu, tēnānabhivyaktanānāśaktikamēva| tataśca yēna dravyēṇa vāmanīyēna vā”sthāpanīyēna vā vr̥ṣyēṇa kāryāntarakārakēṇa vā yujyatē tasyaiva karma karōti, samānānukāridravyaprabōdhitaśaktitvāditi bhāvaḥ| cakārō’tra hētvantarasamuccayē, tēna prabhāvāccēti bōddhavyam| tēna satyapi nānauṣadhisambhavatvē prabhāvānna kṣīramadyādayō yōgavāhinaḥ; tathā, anānātmakā api śilājatutailādayō yōgavāhinō bhavanti| yōgavāhitvē’pi madhu snēhanē na prayujyatē vātē, rūkṣādiguṇayuktatvāt| nānādravyātmakatvē’pi madhu rūkṣakaṣāyatvābhyāmēvāvirbhūtaṁ bhavati, prāyēṇa rūkṣakaṣāyaguṇādhikē ēva puṣpē madhumakṣikāṇāṁ caraṇāditi bōddhavyam| anēna ca nyāyēna nānādravyātmakatvēna sarvaguṇatāprasaṅgō madhunō nirastō bhavati| suśrutē’pyēvamēva yōgavāhitvaṁ “tacca nānā” (su.sū.a.45) ityādinā granthēna madhuna uktam| ikṣuvikr̥tiprāya iti ikṣuvikr̥tipradhānaḥ, tēna yāsaśarkarādikathanamapyatrāviruddhamiti bhāvaḥ||249||
atha kr̥tānnavargaḥ-
kṣuttr̥ṣṇāglānidaurbalyakukṣirōgajvarāpahā|
svēdāgnijananī pēyā vātavarcōnulōmanī||250||
tarpaṇī grāhiṇī laghvī hr̥dyā cāpi vilēpikā|
maṇḍastu dīpayatyagniṁ vātaṁ cāpyanulōmayēt||251||
mr̥dūkarōti srōtāṁsi svēdaṁ sañjanayatyapi|
laṅghitānāṁ viriktānāṁ jīrṇē snēhē ca tr̥ṣyatām||252||
dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ|
lājapēyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dēhinaḥ||253||
tr̥ṣṇātīsāraśamanō dhātusāmyakaraḥ śivaḥ|
lājamaṇḍō’gnijananō dāhamūrcchānivāraṇaḥ [70] ||254||
mandāgniviṣamāgnīnāṁ bālasthavirayōṣitām|
dēyaśca sukumārāṇāṁ lājamaṇḍaḥ susaṁskr̥taḥ||255||
kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṁ ca malāpahaḥ|
śr̥taḥ pippaliśuṇṭhībhyāṁ yuktō [71] lājāmladāḍimaiḥ||256||
kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavō lājasaktavaḥ|257|
samprati śūkadhānyādivargauryathāsambhavaṁ sampāditasya kr̥tānnasya pēyādērguṇān vaktuṁ kr̥tānnavarga ucyatē [72] | tē ca pēyādīnāṁ guṇāḥ kēcit saṁskārasaṁyōgādijāḥ, kēcit prākr̥tā api jñēyāḥ| na ca vācyaṁ- pēyādīnāmēva guṇēna bādhitatvācchūkadhānyādīnāṁ pr̥thagguṇō na vācya iti; yataḥ pēyādayō hi prakr̥tiguṇānuvidhāyinaḥ santaḥ svaguṇamāvahanti, tēna kr̥tānnasya yō guṇa ucyatē sa yadi raktaśālyādiprakr̥tāvapi bhavati tadā balavān bhavati, atha prakr̥tau viparītō guṇō bhavati tadā kr̥tānnaguṇasyālpatvaṁ bhavatīti mantavyam| atra svasthāturahitatvēnādau pēyōcyatē; pēyā bahudravā yavāgūḥ, vilēpī viraladravā yavāgūḥ| pēyādikramēṇānnē vaktavyē annāt prathamōtpadyamānatvēna maṇḍaguṇakathanam| dīpanalaghutvābhyāmagniṁ yasmāt karōti, tasmāllaṅghitādīnāṁ prāṇadhāraṇa iti jñēyam| susaṁskr̥ta iti dhānyakapippalyādisusaṁskr̥taḥ| śuddhānāṁ malāpaha iti samyakśuddhānāmapi kōṣṭhōpalēpakadōṣāpaharatvēna; yaducyatē- śuddhānāmiti īṣacchuddhānāṁ; tēna, īṣacchuddhyā śēṣadōṣasambandhānmalāpaha ityupapannaṁ, suśrutē’pi (su.sū.a.46) “lājamaṇḍō’viśuddhānāṁ” ityakārapraślēṣādīṣadviśuddhānāmiti bōdhyam| tanna sat, īṣadviśuddhē pēyā niṣiddhaiva, vacanaṁ hi- “kaphapittē viśuddhē’lpē madyapē vātapaittikē| tarpaṇādikramaḥ kāryaḥ pēyā’bhiṣyandayēddhi tān” (si.a.6) iti||250-256||-
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudanō laghuḥ||257||
bhr̥ṣṭataṇḍulamicchanti garaślēṣmāmayēṣvapi|
adhautō’prasrutō’svinnaḥ śītaścāpyōdanō guruḥ||258||
māṁsaśākavasātailaghr̥tamajjaphalaudanāḥ|
balyāḥ santarpaṇā hr̥dyā guravō br̥ṁhayanti ca||259||
tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṁyōgasādhitāḥ|260|
svinna ityutsvinnadhānyataṇḍulakr̥taḥ, kiṁvā samyaksvinnatvēna mr̥dubhūtaḥ| santapta iti sahajēnōṣmaṇā, na tu punastāpanēna; vacanaṁ hi- “vivarjayēt sthiraṁ śītamannamuṣṇīkr̥taṁ punaḥ” iti| bhr̥ṣṭataṇḍulakr̥ta ōdanō bhr̥ṣṭataṇḍulaḥ| adhātaḥ adhautataṇḍulakr̥taḥ| atra sudhautatvādiguṇaviśiṣṭasyādanasya laghutvaṁvacanēna tadviparītānāmadhautādīnāṁ gurutvamarthataḥ siddhamapi yat punarucyatē tat spaṣṭārtham| santarpaṇā iti tadātvē’pi balakarāḥ| māṁsādisaṁyōgasādhitāścaudanā ēva bōddhavyāḥ| atra rūkṣābhyāṁ śākamudgābhyāmapi saṁyuktasyaudanasya balyatvādi saṁyōgamahimnā tathā ghr̥tādisaṁskārācca lōkavyavahārakriyamāṇatvādbōddhavyam [73] ||257-259||-
kulmāṣā guravō rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ||260||
svinnabhakṣyāstu yē kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ|
bhiṣak tēṣāṁ yathādravyamādiśēdgurulāghavam||261||
yavapiṣṭamuṣṇōdakasiktamīṣatsvinnamapūpīkr̥taṁ kulmāṣamāhuḥ| svinnabhakṣyā ityutsvēdanamātrakr̥tā haṇḍarikādayaḥ| yathādravyamiti vadatā nātra prakr̥tiguṇōpamardēna lājādāviva guṇāntarōdaya iti darśayati||260-261||
akr̥taṁ kr̥tayūṣaṁ ca tanuṁ sāṁskārikaṁ rasam|
sūpamamlamanamlaṁ ca guruṁ vidyādyathōttaram||262||
akr̥takr̥tayūṣalakṣaṇam- “asnēhalavaṇaṁ sarvamakr̥taṁ kaṭukairvinā| vijñēyaṁ lavaṇasnēhakaṭukaiḥ saṁskr̥taṁ kr̥tam” (su. sū. 46) iti| tanumiti svalpamāṁsatvēnāghanaṁ, sāṁskārikamiti bahumāṁsasnēhādisaṁskr̥tatvādghanam||262||
saktavō vātalā rūkṣā bahuvarcōnulōminaḥ|
tarpayanti naraṁ sadyaḥ pītāḥ sadyōbalāśca tē||263||
madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ|
grāhiṇō raktapittaghnāstr̥ṣṇācchardijvarāpahāḥ||264||
saktūnāṁ rūkṣatvē’pi vātalatvābhidhānaṁ takrasya rūkṣasyāpi vātahāritvadarśanāt| pītā ityanēna saktūnāṁ piṇḍōpayōgē niṣēdhaṁ [74] darśayati| tarpayanti tr̥ptiṁ janayanti| sadyōbalāḥ tadātvēnaiva vājīkaraṇavadbalakarāḥ; ētēna pariṇāmē balāpahatvamapyuktaṁ bhavati||263-264||
hanyādvyādhīn yavāpūpō yāvakō vāṭya ēva ca|
udāvartapratiśyāyakāsamēhagalagrahān||265||
dhānāsañjñāstu yē bhakṣyāḥ prāyastē lēkhanātmakāḥ|
śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ||266||
virūḍhadhānā śaṣkulyō madhukrōḍāḥ sapiṇḍakāḥ|
pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ param||267||
yavakr̥tō vāṭyō yāvakō vāṭyaḥ, vāṭyaśca bhr̥ṣṭayavaudanaḥ| dhānā bhr̥ṣṭayavāḥ| aṅkuritasya yavasya dhānā virūḍhadhānāḥ| śaṣkulyaḥ śālipiṣṭaiḥ satilaistailapakvāḥ kriyantē| madhukrōḍāḥ pākaghanībhūtamadhugarbhāḥ| sapiṇḍakā iti madhukrōḍā ēva sapiṣṭakapiṇḍāḥ; nalastvāha- “vimardya samitācūrṇaṁ mr̥dupākaṁ guḍānvitam| ghr̥tāvagāhē guḍikāṁ vr̥ttāṁ pakvāṁ sakēśarām|| saugandhikādhivāsāṁ ca kuryāt pūpalikāṁ budhaḥ| sa ēva khaṇḍasaṁyāvaḥ sitāmrātakapūritaḥ|| mātuluṅgatvacā caiva vēṣṭitō madhuśīrṣakaḥ” iti| madhuśīrṣaka ēva madhukrōḍaḥ| pūpāḥ piṣṭikāḥ| pūpalikā cāpaḍikēti khyātā||265-267||
phalamāṁsavasāśākapalalakṣaudrasaṁskr̥tāḥ|
bhakṣyā vr̥ṣyāśca balyāśca guravō br̥ṁhaṇātmakāḥ||268||
vēśavārō guruḥ snigdhō balōpacayavardhanaḥ|
guravastarpaṇā vr̥ṣyāḥ kṣīrēkṣurasapūpakāḥ [75] ||269||
saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ|
bhakṣyā vr̥ṣyāśca balyāśca paraṁ tu guravaḥ smr̥tāḥ||270||
palalaṁ tilacūrṇam| vēśavāraḥ sūdaśāstrē- “māṁsaṁ nirasthi susvinnaṁ punardr̥ṣadi pēṣitam| pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam|| aikadhyaṁ vipacēt samyagvēśavāra iti smr̥taḥ”| kṣīrapradhānāḥ pūpāḥ kṣīrapūpāḥ| saguḍā ityādau ‘sakṣīrāḥ’ iti kṣīrayōgamātraṁ, na kṣīrapradhānatēti na paunaruktyam||268-270||
sasnēhāḥ snēhasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ|
guravastarpaṇā vr̥ṣyā hr̥dyā gaudhūmikā matāḥ||271||
saṁskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ|
dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśēttathā||272||
sasnēhā iti piṣṭāvasthāyāmēva snēhayōgāt| gurutvēnōktānāmapi bhūryagnisaṁyōgādinā saṁskārāllāghavaṁ bhavatītyāha- saṁskārāllaghava ityādi| buddhvā nirdiśēditi saṁskāraguṇaṁ tathā prakr̥tiguṇaṁ ca buddhvā yathōcitaṁ guṇaṁ nirdiśēt||271-272||
pr̥thukā guravō bhr̥ṣṭān [76] bhakṣayēdalpaśastu tān|
yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ||273||
pr̥thukāḥ cipiṭāḥ| yāvā iti yavacipiṭāḥ, anyē tu gāndhāradēśaprasiddhān sampiṣṭasañjñānāhuḥ [77] | sarasā abhr̥ṣṭāḥ||273||
sūpyānnavikr̥tā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ|
sakaṭusnēhalavaṇānalpaśō bhakṣayēttu tān||274||
sūpyavikr̥tā iti mudramāṣādivikārāḥ||274||
mr̥dupākāśca yē bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca yē|
guravastē vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ||275||
mr̥dupākāḥ stōkāgnisaṁyōgasādhyāḥ| vyatikrāntapākā iti cirēṇa jarāṁ gacchanti||275||
dravyasaṁyōgasaṁskāraṁ dravyamānaṁ pr̥thak tathā|
bhakṣyāṇāmādiśēdbuddhvā yathāsvaṁ gurulāghavam||276||
anuktabhakṣyaguṇātidēśārthamāha- dravyasaṁyōgētyādi [78] | dravyamānaṁ pr̥thagiti bhakṣyakaraṇē saṁyuktānāṁ dravyāṇāṁ madhyē [79] kasya kiyanmānamiti buddhvā| yathāsvamiti yasya dravyasya gauravaṁ lāghavaṁ vā balavadbhavati taṁ nirdiśēt||276||
(nānādravyaiḥ [80] samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ|
vimardakō gururhr̥dyō vr̥ṣyō balavatāṁ hitaḥ)||277||
rasālā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā snigdhā balyā rucipradā|
snēhanaṁ tarpaṇaṁ hr̥dyaṁ vātaghnaṁ saguḍaṁ dadhi||278||
rasālālakṣaṇaṁ- “sacaturjātakājāji sasitārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī saṅghr̥ṣṭaṁ sasaraṁ dadhi” iti| rasālāprasaṅgēna saguḍadadhiguṇamāha- snēhanamityādi||277-278||
drākṣākharjūrakōlānāṁ guru viṣṭambhi pānakam|
parūṣakāṇāṁ kṣaudrasya yaccēkṣuvikr̥tiṁ prati||279||
tēṣāṁ kaṭvamlasaṁyōgān [81] pānakānāṁ pr̥thak pr̥thak|
dravyaṁ mānaṁ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśēt||280||
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavō rāgaṣāḍavāḥ|
mukhapriyāśca hr̥dyāśca dīpanā bhaktarōcanāḥ||281||
āmrāmalakalēhāśca br̥ṁhaṇā balavardhanāḥ|
rōcanāstarpaṇāścōktāḥ snēhamādhuryagauravāt||282||
buddhvā saṁyōgasaṁskāraṁ dravyamānaṁ ca tacchritam|
guṇakarmāṇi lēhānāṁ tēṣāṁ tēṣāṁ tathā vadēt||283||
pānakānāmapi kr̥tānnabhēdatvāttadguṇamāha- drākṣētyādi| yaccēkṣuvikr̥tiṁ prati pānakamiti sambandhaḥ| rāgaṣāḍavaṁ kēcidēvaṁ vadanti- “kvathitaṁ tu guḍōpētaṁ sahakāraphalaṁ navam| tailanāgarasaṁyuktaṁ vijñēyō rāgaṣāḍavaḥ” iti; kiṁvā [82] , “sitārucakasindhūtthaiḥ [83] savr̥kṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyuktō rāgō rājikayā’nvitaḥ” iti| ṣāḍavastu madhurāmladravyakr̥taḥ| āmrāmalakalēhāstu tayōḥ pr̥thakkvāthēna saśarkarēṇa ghanāḥ kriyantē| anuktapānakaguṇātidēśārthamāha- buddhvētyādi| asya dravyasaṁyōgētyādivadvyākhyānam||279-283||
raktapittakaphōtklēdi śuktaṁ vātānulōmanam|
kandamūlaphalādyaṁ ca tadvadvidyāttadāsutam||284||
śiṇḍākī cāsutaṁ cānyat kālāmlaṁ rōcanaṁ laghu|
vidyādvargaṁ kr̥tānnānāmēkādaśatamaṁ bhiṣak||285||
iti kr̥tānnavarga ēkādaśaḥ|
śuktalakṣaṇaṁ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍē saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṁ śukraṁ cukraṁ taducyatē” iti| tadāsutamiti śuktamadhyasthitaṁ mūlakakūṣmāṇḍādi| śiṇḍākī svanāmaprasiddhā tīrabhuktau| āsutaṁ cānyaditi sandhānāntaram| kālāmlamiti cirakālāvasthānādamlaṁ, natvamladravyasaṁyōgāt| kr̥tānnānāmiti karaṇaniṣpāditamaṇḍapēyādīnām||284-285||
kaṣāyānurasaṁ [84] svādu sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca|
pittalaṁ baddhaviṇmūtraṁ na ca ślēṣmābhivardhanam||286||
vātaghnēṣūttamaṁ balyaṁ tvacyaṁ mēdhāgnivardhanam|
tailaṁ saṁyōgasaṁskārāt sarvarōgāpahaṁ matam||287||
tailaprayōgādajarā nirvikārā jitaśramāḥ|
āsannatibalāḥ saṅkhyē daityādhipatayaḥ purā||288||
airaṇḍatailaṁ madhuraṁ guru ślēṣmābhivardhanam|
vātāsr̥ggulmahr̥drōgajīrṇajvaraharaṁ param||289||
kaṭūṣṇaṁ sārṣapaṁ tailaṁ raktapittapradūṣaṇam|
kaphaśukrānilaharaṁ kaṇḍūkōṭhavināśanam [85] ||290||
priyālatailaṁ madhuraṁ guru ślēṣmābhivardhanam|
hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṁyōgē vātapittayōḥ||291||
ātasyaṁ madhurāmlaṁ tu vipākē kaṭukaṁ tathā|
uṣṇavīryaṁ hitaṁ vātē raktapittaprakōpaṇam||292||
kusumbhatailamuṣṇaṁ ca vipākē kaṭukaṁ guru|
vidāhi ca viśēṣēṇa sarvadōṣaprakōpaṇam||293||
phalānāṁ yāni cānyāni tailānyāhārasaṁvidhau [86] |
yujyantē guṇakarmabhyāṁ tāni brūyādyathāphalam||294||
āhāramabhidhāya tadyōgidravyaṁ brūtē| tatra sarpiṣa uktatvāttailamēvānnasaṁskārakapradhānatvādāha- kaṣāyētyādi| saṁyōgācca saṁskārāccēti saṁyōgasaṁskārāt; saṁskārastailasya bhēṣajaiḥ pākaḥ, saṁyōgastvavacāraṇāyāṁ jñēyaḥ| saṅkhyē yuddhē| ātasyam umātailam| anuktatailaguṇanirdēśārthamāha- phalānāmityādi| phalānāmityupalakṣaṇaṁ; tēna sārasnēhā api suśrutōktā bōddhavyāḥ| yathāphalamiti yādr̥śaguṇaṁ phalaṁ tādr̥śa ēva tatsnēhō’pītyarthaḥ||286-294||
madhurō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyō balyō majjā tathā vasā|
yathāsattvaṁ tu śaityōṣṇē vasāmajjñōrvinirdiśēt||295||
yathāsattvamiti yaḥ prāṇī ānūpādiruṣṇastasyōṣṇaḥ, yastu prāṇī jāṅgalādiḥ śītastasya śīta ityarthaḥ| sāmānyatastu vasāmajjñōranuṣṇāśītatvaṁ yathā bhavati tathā snēhādhyāyē ēva prōktam||295||
sasnēhaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyamuṣṇaṁ vātakaphāpaham|
vipākē madhuraṁ hr̥dyaṁ rōcanaṁ viśvabhēṣajam||296||
ślēṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī|
sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vr̥ṣyasammatā [87] ||297||
nātyarthamuṣṇaṁ maricamavr̥ṣyaṁ laghu rōcanam|
chēditvācchōṣaṇatvācca dīpanaṁ kaphavātajit [88] ||298||
vātaślēṣmavibandhaghnaṁ kaṭūṣṇaṁ dīpanaṁ laghu|
hiṅgu śūlapraśamanaṁ vidyāt pācanarōcanam||299||
rōcanaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ cakṣuṣyamavidāhi ca|
tridōṣaghnaṁ samadhuraṁ [89] saindhavaṁ lavaṇōttamam||300||
saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam|
sauvarcalaṁ vibandhaghnaṁ hr̥dyamudgāraśōdhi ca||301||
taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṁ śūlanāśanam|
ūrdhvaṁ cādhaśca vātānāmānulōmyakaraṁ biḍam||302||
satiktakaṭu sakṣāraṁ tīkṣṇamutklēdi caudbhidam|
na kālalavaṇē gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca tē||303||
sāmudrakaṁ samadhuraṁ, satiktaṁ kaṭu pāṁśujam|
rōcanaṁ lavaṇaṁ sarvaṁ pāki sraṁsyanilāpaham||304||
saukṣmyādityādinā sauvarcalaguṇaḥ| taikṣṇyādityādinā biḍaguṇaḥ| audbhidam utkārikālavaṇam [90] | kālalavaṇaṁ sauvarcalamēvāgandham| dakṣiṇasamudrasamīpē bhavatīti sāmudraṁ karakacam| pāṁśujaṁ pūrvasamudrajam||296-304||
hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgaplīhānāhagalagrahān|
kāsaṁ kaphajamarśāṁsi yāvaśūkō vyapōhati||305||
tīkṣṇōṣṇō laghurūkṣaśca klēdī paktā [91] vidāraṇaḥ|
dāhanō dīpanaśchēttā sarvaḥ kṣārō’gnisannibhaḥ [92] ||306||
kṣārāṇāmapi lavaṇasattvāt kṣāraguṇamāha- hr̥dityādi| yavakṣāraguṇaḥ| sarvaḥ kṣāra iti svarjikākṣāraṭaṅkanakṣārādiḥ||305-306||
kāravī kuñcikā’jājī yavānī dhānyatumburu|
rōcanaṁ dīpanaṁ vātakaphadaurgandhyanāśanam||307||
kāravī kr̥ṣṇajīrakam| kuñcikā sthūlajīrakam| ajājī jīrakam||307||
āhārayōgināṁ bhaktiniścayō na tu vidyatē|
samāptō [93] dvādaśaścāyaṁ varga āhārayōginām||308||
ityāhārayōgivargō dvādaśaḥ|
uktāttailādēranyadapyāhārasaṁskārakatvēnāhārayōgi bhavatītyāha- āhārētyādi| bhaktiḥ vibhāga iyattēti yāvat; kiṁvā bhaktiḥ icchā; tēna puruṣēcchānāmaniyamāduktamapi kiñcit prāya āhārayōgi na bhavati, tathā anuktamapi rasōnāmrapēṣikādyāhārasaṁyōgi bhavatītyuktaṁ bhavati||308||
śūkadhānyaṁ śamīdhānyaṁ samātītaṁ praśasyatē|
purāṇaṁ prāyaśō rūkṣaṁ prāyēṇābhinavaṁ guru [94] ||309||
yadyadāgacchati [95] kṣipraṁ tattallaghutaraṁ smr̥tam|
nistuṣaṁ yuktibhr̥ṣṭaṁ ca sūpyaṁ laghu vipacyatē||310||
sampratyuktānāṁ śūkadhānyādīnāṁ yadanuktaguṇaṁ tadvaktumāha- śūkadhānyamityādi| samātītamiti ēkavarṣātītam| praśasyata iti lāghavāt; hēmantē navadhānyavidhānaṁ tvapavādaḥ| āgacchati kṣipramiti uptaṁ sacchīghraṁ bhavati; tēna ṣaṣṭikāḥ sarvadhānyēṣu laghavaḥ, tē hi ṣaṣṭirātrēṇa bhavanti| asmiṁśca vyākhyānē, vrīhēḥ śāradasya ca haimantaṁ śāliṁ pratyalpakālatvēna laghutvaṁ prāpnōti, tasmāt sajātīya ēva śīghragamanaṁ lāghavahēturiti vācyam| kiṁvā, āgacchati kṣipramiti bhuktaṁ sat kṣipraṁ pacyatē| yuktibhr̥ṣṭam īṣadbhr̥ṣṭamiti yāvat| sūpyaṁ sūpāya yōgyaṁ mudgamāṣādi||309-310||
mr̥taṁ kr̥śaṁ cātimēdyaṁ vr̥ddhaṁ bālaṁ viṣairhatam|
agōcarabhr̥taṁ vyālasūditaṁ māṁsamutsr̥jēt||311||
atō’nyathā hitaṁ māṁsaṁ br̥ṁhaṇaṁ balavardhanam|312|
mr̥tamiti svayaṁ mr̥tam| mēdyaṁ mēduram| kr̥śagrahaṇēna śuṣkamapi grāhyam| agōcarabhr̥taṁ [96] yathā- ānūpaṁ dhanvadēśē puṣṭam| vyālā vyāghrādayaḥ; kiṁvā vyālaḥ sarpaḥ| viṣahataṁ tu viṣadigdhaśastraviddham||311||-
prīṇanaḥ sarvabhūtānāṁ hr̥dyō māṁsarasaḥ param||312||
śuṣyatāṁ vyādhimuktānāṁ kr̥śānāṁ kṣīṇarētasām|
balavarṇārthināṁ caiva rasaṁ vidyādyathāmr̥tam||313||
sarvarōgapraśamanaṁ yathāsvaṁ vihitaṁ rasam|
vidyāt svaryaṁ balakaraṁ vayōbuddhīndriyāyuṣām||314||
vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca yē narāḥ|
nityaṁ māṁsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ||315||
māṁsarasaguṇāḥ- prīṇana ityādi| sarvarōgapraśamanamiti [97] sarvaśabdō bhūrivacanaḥ; ētēna unmādādau māṁsaniṣēdhō na virōdhavān bhavati; uktaṁ hi unmādē- “nivr̥ttāmiṣamadyō yaḥ” (ci. 9) ityādi| yathāsvamiti yasya vyādhēryō vihitaḥ, tādr̥śaṁ rasam||312-315||
krimivātātapahataṁ śuṣkaṁ jīrṇamanārtavam|
śākaṁ niḥsnēhasiddhaṁ ca varjyaṁ yaccāparisrutam||316||
purāṇamāmaṁ saṅkliṣṭaṁ krimivyālahimātapaiḥ|
adēśakālajaṁ klinnaṁ yatsyātphalamasādhu tat||317||
haritānāṁ [98] yathāśākaṁ nirdēśaḥ sādhanādr̥tē|
madyāmbugōrasādīnāṁ svē svē vargē viniścayaḥ||318||
snēhēna vinā siddhaṁ niḥsnēhasiddham| āmamiti apakvam; ētacca bilvādīn vihāya bōddhavyam| adēśajamiti anucitadēśabhavam| akālajam anārtavam| sādhanādr̥ta iti haritānāmārdrakapalāṇḍuprabhr̥tīnāṁ niḥsnēhasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdōṣatvamityarthaḥ| viniścayaḥ ‘kr̥ta’ iti śēṣaḥ; tathāca madyānāṁ ‘prāyaśō’bhinavam’ ityādinā guṇadōṣakathanaṁ kr̥tamēva, ēvaṁ jalē’pi ‘picchilaṁ krimilam’ ityādinā, gōrasakr̥tānnāhārayōgivargēṣu tu yathōktakartr̥guṇavadviparītē viparītaguṇamanumēyamiti bhāvaḥ||316-318||
yadāhāraguṇaiḥ [99] pānaṁ viparītaṁ tadiṣyatē|
annānupānaṁ dhātūnāṁ dr̥ṣṭaṁ yanna virōdhi ca||319||
āsavānāṁ samuddiṣṭāmaśītiṁ caturuttarām|
jalaṁ pēyamapēyaṁ ca parīkṣyānupibēddhitam||320||
snigdhōṣṇaṁ [100] mārutē śastaṁ pittē madhuraśītalam|
kaphē’nupānaṁ rūkṣōṣṇaṁ kṣayē māṁsarasaḥ param||321||
upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ|
klāntānāmanupānārthaṁ payaḥ pathyaṁ yathā’mr̥tam||322||
surā kr̥śānāṁ puṣṭyarthamanupānaṁ vidhīyatē|
kārśyārthaṁ sthūladēhānāmanu śastaṁ madhūdakam||323||
alpāgnīnāmanidrāṇāṁ tandrāśōkabhayaklamaiḥ|
madyamāṁsōcitānāṁ ca madyamēvānuśasyatē||324||
samprati yēṣāṁ yadanupānaṁ kartavyaṁ tadēvāha- yadityādi| āhāraguṇairiti śītasnēhamadhurādibhiḥ; viparītamiti viparītaguṇamanupēyam| ēvaṁ ca dadhnō’mlasya madhuraṁ kṣīraṁ tathā pāyasasya kāñjikānupānaṁ syādityāha- dhātūnāṁ yanna virōdhi cēti| ēvaṁ cāmlē payō’nupīyamānaṁ viruddhatvāddhātuvirōdhēna pratyuktaṁ bhavati, ēvamanyadapi viruddhaṁ bōddhavyam| samuddiṣṭamiti yajjaḥpuruṣīyē (sū. 25)| pēyamapēyaṁ cēti sahajaguṇadōṣavattvāt tathōpayuktabhōjanāpēkṣayā| snigdhōṣṇamityādinā dōṣabhēdēnāpyanupānamāha| anuśastamiti anupānaṁ śastam||319-324||
athānupānakarmaguṇān [101] pravakṣyāmaḥ- anupānaṁ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, br̥ṁhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṁ bhinatti, mārdavamāpādayati, klēdayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṁ cāhārasyōpajanayatīti||325||
bhavati cātra-
anupānaṁ hitaṁ yuktaṁ tarpayatyāśu mānavam|
sukhaṁ pacati cāhāramāyuṣē ca balāya ca||326||
anupānaguṇānāha- athētyādi| paryāptiḥ tr̥ptiḥ| ||325-326||
nōrdhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ|
na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā nōrasi kṣatāḥ||327||
pibēyurudakaṁ bhuktvā taddhi kaṇṭhōrasi sthitam|
snēhamāhārajaṁ hatvā [102] bhūyō dōṣāya kalpatē||328||
yairanupānaṁ na kartavyaṁ tānāha- nōrdhvāṅgētyādi| kaṇṭhōrasi sthitamiti anēnōrdhvāṅgamārutādīnāmanupānaṁ kaṇṭhōrasi sthitamēva bhavati, nādhō yātīti darśayati| snēhamāhārajaṁ hatvēti āhārajātaṁ snēhamabhibhūya bhūyō dōṣāya kalpatē, vātalakṣaṇaṁ dōṣaṁ karōtītyarthaḥ| āhārasnēhēna yō vātapraśamaḥ kartavyastaṁ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyarthaḥ| ētēna yaducyatē- apāṁ snigdhatvēna snēhanamupapannamiti, tanna bhavati| yē tu bruvatē- ‘hana’ hiṁsāgatyōriti vacanāt snēhaṁ hatvēti snēhaṁ gatvētyarthaḥ; tadapi na bhavati, yataḥ snēhayuktatvēnōrdhvāṅgamārutādihananamēva yuktaṁ, na tu karaṇam| kiṁvā snēhamiti sāraṁ, yathā- “dēhaḥ snēhaparikṣayāt” (ci. 8) iti dēhasāraparikṣayādityarthaḥ, sārahananaṁ ca jalēnāhārasnēhaṁ gr̥hītvā kaṇṭhōrasyavasthānādapākāt kriyatē [103] ||327-328||
annapānaikadēśō’yamuktaḥ prāyōpayōgikaḥ|
dravyāṇi na hi nirdēṣṭuṁ śakyaṁ kārtsnyēna nāmabhiḥ||329||
yathā nānauṣadhaṁ kiñciddēśajānāṁ vacō yathā|
dravyaṁ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavēt||330||
annapānadravyaikadēśakathanaṁ sahētukamāha- annētyādi| annapānaikadēśaḥ prāyōpayōgika iti bāhulyēna yadupayujyatē; ētēna yadbāhulyēnōpayujyatē tasya śr̥ṅgagrāhikayā kathanaṁ, prāyō’nupayujyamānānāṁ śr̥ṅgagrāhikayā’kathanamalpadōṣamiti darśayati; tathā alpadōṣasyāpi parihārārthaṁ tadapi kimiti nōcyata ityāha- dravyāṇītyādi| dravyāṇi kārtsnyēnēti sākalyēna nirdēṣṭuṁ; nāmabhiriti nāmabhirapi na śakyaṁ, ‘kēnacit’ iti śēṣaḥ; hiśabdō yasmādarthē, ētēna yasmāt sarvāṇi dravyāṇi nāmamātrēṇāpi vaktuṁ kaścinna pārayatyatibahutvāt, tat kā kathā aśēṣānnapānadravyasya śr̥ṅgagrāhikayā guṇakathanaṁ pratīti bhāvaḥ| kiṁvā, nāmabhirnirdiṣṭāni kārtsnyēna nirdēṣṭumiti guṇataḥ kathayituṁ na śakyaṁ kēnaciditi yōjanā| atha kathaṁ hyatrākīrtitānnapānasya tarhi guṇā nirdēṣṭavyā ityāha- yathētyādi| yathā yēna prakārēṇa “nānauṣadhaṁ kiñcit” (sū. 26) iti pūrvādhyāyē prōktaṁ tathā tēna prakārēṇānuktaṁ dravyaṁ vācyaṁ; ‘guṇataḥ’ iti śēṣaḥ| pūrvādhyāyē hi “tatra dravyāṇi gurukhara” (sū. 26) ityādinā granthēna pārthivādibhēdēna viśiṣṭēna ca karmaṇā prōktāni dravyāṇi, tataścānuktaṁ dravyaṁ tēnaiva gurukharādinā guṇēna pārthivatvādi pratipādya yathōktōpacayādikarmakartr̥katayā vyapadēṣṭavyamityarthaḥ| tadēvānirdiṣṭadravyasya gurukharatvādi kathaṁ jñēyamityāha- dēśajānāṁ vacō yathēti; dēśajā dēśāntarīyāḥ, taddēśīyavacanāttē tē gurukharatvādayō jñēyā ityarthaḥ; kiṁvā, dēśajā yathā tattaddravyaṁ vyavaharanti [104] ‘idaṁ madhuram, idamamlam’ ityādi, tat pratipādya madhuratvāmlatvādipratipannapr̥thivyādyasya kāraṇamiti pr̥thivyādīnāṁ gurvādiguṇagaṇēna karmaṇā ca rasōktēna tadvaktavyamityarthaḥ||329-330||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvō dhātavaḥ kriyā|
liṅgaṁ pramāṇaṁ saṁskārō mātrā cāsmin parīkṣyatē||331||
aparamapyanuktānnapānaguṇajñānakāraṇamāha- cara ityādi| caryata [105] iti carō dēśaḥ bhakṣyaśca sāmānyēna gr̥hyatē| kriyā vyāpāraḥ| pramāṇaṁ mānam| atrēti annapānaguṇādhikaraṇē||331||
carō’nūpajalākāśadhanvādyō bhakṣyasaṁvidhiḥ|
jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca yē||332||
gurubhakṣyāśca yē sattvāḥ sarvē tē guravaḥ smr̥tāḥ|
laghubhakṣyāstu laghavō dhanvajā dhanvacāriṇaḥ||333||
caraṁ vivr̥ṇōti- carō’nūpētyādi| bhakṣyasya saṁvidhiḥ bhakṣyabhakṣaṇam| tatrānūpajalākāśadhanvādya ityanēna gatirūpaścara ucyatē, bhakṣyasaṁvidhivacanēna ca bhakṣyarūpaścara ucyatē| atraivōdāharaṇamāha- jalajētyādi| atra jalajatvēnānūpajatvēna ca jalē vā’nūpē vā gatirēva dr̥śyatē, na hi jalādau yē jātāstē prāyō’nyatrāvatiṣṭhantē; yē tvanyatra jātā apyanyatra tiṣṭhantē prāyaḥ kākamadguprabhr̥tayastadgrahaṇārthamāha- jalānūpacarāśca yē iti| ētēna sāmānyēna jalē prāyō’vasthānādiha jalacaratvam; ēvamanūpacaratvādyapi jñēyam| bhakṣyarūpacarakr̥taṁ guṇamāha- gurubhakṣyā ityādi| dhanvajā dhanvacāriṇa ityatra cakārō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ; tēna, ākāśacāriṇāmapi śyēnādīnāmanuktamapi lāghavaṁ svajātiprasahāntarāpēkṣayā bōddhavyam, ākāśasya laghutvāt| yē tu bruvatē- ākāśacāriṇāṁ gauravalāghavāniyamādakathanamiti; tanna, tathā satyākāśasyāprayōjakatvēna ‘carō’nūpajalākāśadhanvādyaḥ’ ityatrākāśakathanaṁ niṣprayōjanaṁ syāt||332-333||
śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā|
sakthimāṁsādguruḥ [106] skandhastataḥ krōḍastataḥ śiraḥ||334||
vr̥ṣaṇau carma mēḍhraṁ ca śrōṇī vr̥kkau yakr̥dgudam|
māṁsādgurutaraṁ vidyādyathāsvaṁ madhyamasthi ca||335||
māṁsādgurutaraṁ vidyāditi gurutvēna pratipāditasakthyādimāṁsādvr̥ṣaṇādi gurutaraṁ vidyāditi| yathāsvamiti ēkaśarīrasakthyādīnāmēvaitadgauravādi, natvanyaśarīrāpēkṣayā| madhyamiti antarādhiḥ| asthi iti asthisthitaṁ māṁsam| anyē tu madhyamiti asthimadhyagataṁ majjānaṁ bruvatē; tannātisundaraṁ, tasyōttarōttaradhātugauravakathanēnaiva labdhatvāt||334-335||
svabhāvāllaghavō mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ|
svabhāvādguravō māṣā varāhamahiṣāstathā||336||
dhātūnāṁ śōṇitādīnāṁ guruṁ vidyādyathōttaram|
alasēbhyō viśiṣyantē prāṇinō yē bahukriyāḥ||337||
svabhāvāditi prakr̥tyā| kriyōdāharaṇam- alasēbhya ityādi; alasēbhya iti alpakriyēbhyaḥ| viśiṣyanta iti viśiṣṭā bhavanti, laghavō bhavantītyarthaḥ||336-337||
gauravaṁ liṅgasāmānyē puṁsāṁ strīṇāṁ tu lāghavam|
mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavō’nyathā||338||
liṅgyantē jñāyantē gavādayō’nēnēti liṅgaṁ jātiḥ, tēna liṅgasāmānyē jātisāmānyē; ētacca catuṣpādābhiprāyēṇa bōddhavyaṁ, pakṣiṣu viparyayaḥ; yadāha hārītaḥ- “catuṣpādēṣu laghvī strī vihagēṣu laghuḥ pumān” iti, atrāpyuktaṁ- “striyaścatuṣpātsu pumān vihagēṣu laghuḥ” iti| puṁsāṁ ca gauravē atyarthagurōḥ śukrasyārambhakasya bhūyastvaṁ hētuṁ bruvatē; kintu svabhāvastatra hēturapavāda iti paśyāmaḥ, vihaṅgēṣu viparyayadarśanāditi||338||
gurūṇāṁ lāghavaṁ vidyāt saṁskārāt saviparyayam|
vrīhērlājā yathā ca syuḥ saktūnāṁ siddhapiṇḍikāḥ||339||
saviparyayamiti saṁskārāllaghūnāmapi gauravaṁ vidyādityarthaḥ| tadēva saṁskārajanyaṁ lāghavaṁ gauravaṁ cāha- vrīhērityādi| gurōrapi vrīhēḥ saṁskārāllājā laghava ityarthaḥ| saktūnāṁ ca laghūnāṁ siddhapiṇḍikā gurvyaḥ, siddhapiṇḍikā agnipācitāḥ piṇḍāḥ||339||
alpādānē gurūṇāṁ ca laghūnāṁ cātisēvanē|
mātrā kāraṇamuddiṣṭaṁ dravyāṇāṁ gurulāghavē||340||
gurūṇāmalpamādēyaṁ laghūnāṁ tr̥ptiriṣyatē|
mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē [107] mātrā cāgnimapēkṣatē||341||
alpādāna ityādi| gurūṇāṁ dravyāṇāmalpasya stōkamātrasyādānē yallāghavaṁ, tasmin lāghavē mātrā kāraṇaṁ; na dravyaṁ, tasya gurutvāt| ēvaṁ laghūnāmatisēvanē gauravaṁ mātrākr̥tam| uddiṣṭamiti mātrāśitīyē (sū. 5), asmābhirapi ca tatraivaitat saprapañcaṁ vyākhyātam; prakaraṇāgatatvēna abhyarhitatvācca punaruktam [108] | dravyāṇi mātrāmapēkṣantē iti yathōcitamātrāvanti sukhaṁ pacyanta ityarthaḥ| mātrā cāgnimapēkṣata iti pratipuruṣaṁ pratidinaṁ cāgnibhēdamapēkṣya mātrā mahatī svalpā vā bhavati, na pratiniyatā mātrā vidyata iti bhāvaḥ||340-341||
balamārōgyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ|
annapānēndhanaiścāgnirjvalati vyēti cānyathā [109] ||342||
kutaḥ punaragnyapēkṣā mātrā kriyata ityāha- balamityādi| agnimapēkṣya mātrayā prayuktayā’gnyanāśādvalādayō bhavantīti bhāvaḥ| agnau pratiṣṭhitā iti agnyadhīnāḥ; yathā- rājāśritāḥ prajā iti| prāṇā iti vāyavaḥ; kiṁvā, prāṇāśrayāḥ śaṅkhādayō daśa prāṇāḥ| indhanaṁ kāṣṭham, indhanamivēndhanaṁ, taiḥ; kiṁvā agnidāhyamindhanamucyatē| anyathēti anindhanam||342||
gurulāghavacintēyaṁ prāyēṇālpabalān prati|
mandakriyānanārōgyān sukumārānsukhōcitān||343||
iyaṁ carādikr̥tā gurulāghavacintā’lpāgniṁ prati prāya iti darśayannāha- gurvityādi| atrāpyabalatvēna mandakādyairapi vahnimāndyamēva lakṣaṇīyam||343||
dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahōdarāḥ|
yē narāḥ prati tāṁścintyaṁ nāvaśyaṁ gurulāghavam||344||
kharāhārā iti kaṭhināhārasātmyāḥ| mahōdaratvēnāpi mēdōvarōdhānmahāgnitvaṁ darśayati| nāvaśyaṁ cintyamiti anēna dīptāgnīnāmapi prati stōkaprayōjanā gurulāghavacintā vidyata ēvēti darśayati| yatō dīptāgnyādīnāmapi gurudravyamagnēḥ pratipakṣamāvahatyēva, svabhāvatō’gniviruddhatvāt||344||
hitābhirjuhuyānnityamantaragniṁ samāhitaḥ|
annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan||345||
āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhōti yaḥ|
divasē divasē brahma japatyatha dadāti ca||346||
naraṁ niḥśrēyasē yuktaṁ sātmyajñaṁ pānabhōjanē|
bhajantē nāmayāḥ kēcidbhāvinō’pyantarādr̥tē||347||
annaṁ samidha iva samidhaḥ| āhitāgniriti sātmyēna vyavasthāpitāgniḥ; kiṁvā āhitāgnirivāhitāgniḥ; tēna āhitāgniryathā prātaḥ sāyaṁ juhōti, tathā’yamapi prātaḥ sāyaṁ ca pathyānyantaragnau juhōti| brahma japatīti praṇavādimantramāvartayati| dadāti cēti yathāśakti dānamācarati| taṁ naraṁ niḥśrēyasē kalyāṇē yuktamāmayā na bhajantē| bhāvinō’pīti janmāntarē’pi; iha janmani pathyāśitvānna bhavanti gadāḥ, janmāntarē’pi brahmajapadānābhyāmarjitadharmaprabhāvādēva na bhavanti| ata ēvāha- antarādr̥ta iti; antarāditi kāraṇāt, r̥tē vinā; apathyasya tathā adharmasya rōgakaraṇasyābhāvādgadā na bhavantīti bhāvaḥ||345-347||
ṣaḍtriṁśataṁ sahasrāṇi rātrīṇāṁ hitabhōjanaḥ|
jīvatyanāturō janturjitātmā sammataḥ satām||348||
varṣaśatāyuṣṭvamapi hitādbhōjanādbhavatītyāha- ṣaṭtriṁśatamityādi| ētāvatībhī rātribhirvarṣaśatamēva bhavati| jitātmā jitēndriyaḥ| sammataḥ pūjitaḥ||348||
prāṇāḥ prāṇabhr̥tāmannamannaṁ lōkō’bhidhāvati|
varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṁ jīvitaṁ pratibhā sukham||349||
tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṁ mēdhā sarvamannē pratiṣṭhitam|
laukikaṁ karma yadvr̥ttau svargatau yacca vaidikam||350||
karmāpavargē yaccōktaṁ taccāpyannē pratiṣṭhitam|351|
kimarthamannapānavidhāvētat parīkṣyamityāha- prāṇā ityādi| abhidhāvatīti prārthayati| pratibhā prajñā| mēdhā dhāraṇāvatī dhīḥ| laukikamiti aparīkṣakalōkē bhavam; aparīkṣakā ēva hi vartamānamātrē pravartantē, parīkṣakāstu janmāntarōpakāriṇyēva| karma yadvr̥ttāviti vartamānē sādhyē yat karma kr̥ṣyādi| svargatāviti svargagamanē| vaidikamiti yajñādi| apavarga iti mōkṣē| ētāśca nimittasaptamyaḥ| yaccōktamiti mōkṣaśāstrē satyabrahmacaryādi| annē pratiṣṭhitamiti nirannasya dēhasthityabhāvēna sarvārambhābhāvāt| yasmādannaṁ sarvatra kāraṇaṁ, tatastatrāvadhātavyamiti||349-350||-
tatra ślōkaḥ-
annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ||351||
saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ|
annapānavidhāvuktaṁ tat parīkṣyaṁ [110] viśēṣataḥ||352||
saṅgrahē’nnapānaguṇā iti ‘iṣṭavarṇa’ ityādinōktāḥ| sāgryā iti udakaṁ klēdayati ityādinā; udakādayō hi klēdanādiṣu agryāḥ śrēṣṭhā ityarthaḥ||351-352||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē’nnapānavidhirnāma saptaviṁśō’dhyāyaḥ||27||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvēdadīpikāyāmannapānacatuṣkē’nnapānavidhirnāma saptaviṁśō’dhyāyaḥ||27||
1. ‘annapānakathanē upapattimabhidhātuṁ tatsvarūpamāha- iṣṭavarṇētyādi’ iti śivadāsasēnaḥ|
2. ‘prāṇahētutvē hētumāha- pratyakṣaphaladarśanāditi| anvayavyatirēkasahakr̥tēna pratyakṣēṇa vidhivihitāhārasya prāṇarūpaphaladarśanāt prāṇahētutvamityarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
3. ‘vidhimiti tattadviśiṣṭakarmanibandhanaṁ prakāram’ iti śivadāsasēnaḥ|
4. ‘jarjarīkarōtīti māṁsādi śithilīkarōtītyarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
5. ‘vargasaṁśrayēṇa’ iti pā.|
6. ‘śakunā”hr̥taḥ uttarakurubhyō haṁsairānītaḥ, avantyāṁ vakranāmnā prasiddhaḥ, magadhadēśē tu pāśaka iti| vr̥ddhavaidyāstu- “dvīpāntarāt samānītō garuḍēna mahātmanā| śakunā”hr̥taḥ sa śāliḥ syādgaruḍāparanāmakaḥ” ityāhuḥ’ iti suśrutaṭīkāyāṁ ḍallaṇaḥ| aruṇadattastu aṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ “śakunāhr̥tō yō magadhēṣu buddhōtpādakālē uttarakurubhyō haṁsairānītō mr̥gārimātrā viśākhākhyayā vāpitō vistāraṁ gataḥ, ata ēva śakunāhr̥ta ityanvarthā’sya sañjñā” ityāha|
7. ‘cūrṇakaḥ’ iti pā.|
8. ‘tr̥ṣṇāghnaśca malāpahaḥ’ iti pā.|
9. ‘pāṁśubāṣpanaiṣadhakādayaḥ’ iti pā.|
10. ‘avantyāṁ’ iti pā.|
11. ‘nanu, śālyādīnāmupayōgastaṇḍulabhaktapēyādiprakārēṇa paraṁ bhavati, tē ca prakārāḥ pr̥thagēva guṇatō nirdēṣṭavyāḥ, prakr̥tiguṇasahitā ēva vikr̥tiguṇāḥ kāryakarāḥ, yatastaṇḍulabhaktapēyādayō raktaśālyādiprakr̥tiguṇānugatā ēva, nahi raktaśālibhaktapēyālājādayō yathā laghvādiguṇāstathā vrīhikr̥tabhaktapēyādayaḥ, kintu prakr̥tiguṇānugataraktaśālikr̥tabhaktādyapēkṣayā gurava ēva| tēna yatra prakr̥tisamānō vikr̥tiguṇastatra guṇōtkarṣaḥ, yatra prakr̥tiguṇaviparītō vikr̥tiguṇastatra guṇāpakarṣaḥ| yathā vrīhērgurōrlaghavō lājāḥ,atra lājakaraṇēnālpamēva laghutvaṁ kriyatē| yatra tu prakr̥tiguṇairna samānō nāpi viparītō vikr̥tērguṇaḥ, yathā dadhnō’mlatvaṁ maṇḍasya vā dīpanatvaṁ, tatra dvayōrapi prakr̥tivikr̥tiguṇayōḥ pr̥thagēva kāryakāritvamutsargataḥ| kvacittu yadvikr̥tērbalīyastvēna prakr̥tiguṇābhibhavakatvaṁ, yathā śuktāsutārdrakakarīrādiṣu, tat ‘tadvattadāsutaṁ’ iti viśēṣāgamādēva pratīyatē| tēna tatra prakr̥tiguṇānāṁ durbalatvam| yadapi prakr̥tiguṇōpamardēna tadviruddhakāryakartr̥tvaṁ vikr̥tēḥ, yathā kāṁsyabhājanē daśarātrasthitasya sarpiṣō mārakatvamityādi, tadapavādarūpāgamavēdyamēva| tēna yatrōtsargabhūtaśāstrārthāpavādastatrōpadēśaṁ karōtyēva śāstrakāra iti prakr̥tivikr̥tipr̥thagabhidhānaṁ yuktamēva, ayaṁ ca nyāya ēvañjātīyēṣu sarvatra māṁsādiṣu jñēyaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
12. ‘gandhalāḥ’ iti pā.|
13. aṇuścīnaḥ, ‘cinā’ iti lōkē| ‘lauhityāmbhaḥ priyaṅgavaḥ’ iti pā.|
14. ‘jhiṇṭiramukhaḥ’ iti pā.|
15. tīrabhuktau vidēhadēśē ‘tirahut’ iti prasiddhē maṇḍalē|
16. ‘sakaṣāyaścēti kaṣāyasya svādutvāpēkṣayā hīnatā’vabōdhārthamupasarjanārthaṁ sahaśabdaḥ prayukta iti jñēyam’ iti śivadāsasēnaḥ|
17. ‘kiṁvā, suśrutē yavō laghuḥ paṭhitaḥ| tēna, atrāpyakārapraślēṣēṇa ‘aguruḥ’ iti pāṭhō mantavyaḥ| gurutvapratijñānārthamīṣadarthē nañ praślēṣayanti, ata ēva laghurityasandigdhamapi na paṭhitam| anyē tu guruguṇasyāpi yavasya kaṭuvipākitvaṁ dravyaprabhāvādēva samarthanīyamityāhuḥ| sakaṣāya īṣatkaṣāyaḥ| balyatvaṁ ca srōtōviśuddhikaratvēna samyagrasasañcārēṇēṣṭaṁ, na tu dēhasyōpacayakārakatvēna raukṣyādidharmayōgādyavasya’ iti śivadāsasēnaḥ|
18. ‘ślēṣmapittapraśamanō’ iti pā.|
19. ‘rūkṣaścaiva kaṣāyaśca vātalaḥ ślēṣmapittahā| viṣṭambhī cāpyavr̥ṣyaśca rājamāṣaḥ prakīrtitaḥ’ iti pāṭhāntaram| ‘rājamāṣaguṇamāha- rājamāṣa ityādi’| sarati jalakṣiptatailavadāśayaṁ vyāpnōtīti saraḥ, saratvaṁ hi sthiraviparītaguṇaḥ, ayaṁ ca guṇō jalabahulasyaiva dravyasya bhavati| taduktaṁ- “śītasnigdhamr̥dustimitasarapicchilamāpyam” iti| tatsvāduriti tayō rasapākayōḥ svāduḥ| uktaṁ hi suśrutē- “kaṣāyabhāvānna purīṣabhēdī na mūtralō naiva kaphasya kartā| svādurvipākē madhurō’mlasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca” (su.sū.a.46)| alasāndrō rājamāṣa iti cakrādayaḥ| asya ca vipākē madhurasyāpi prabhāvādēva baddhaviṇmūtravattvaṁ kaphahāritvamavr̥ṣyatvaṁ cēti gayadāsaḥ| anyē tu tatsvāduriti māṣavatsvādurityāhuḥ| yē tu sara ityasya varcōbhēdārthatvaṁ varṇayanti, tanmatē suśrutavirōdhō’parihāryaḥ iti śivadāsasēnaḥ|
20. ‘asya ca kaṣāyarūkṣatvādinā kiñcidvātakōpakatvaṁ jñēyam| ata ēva vāgbhaṭē’pi “mudgō’lpacalaḥ” (vā. sū. 6) ityuktam, alpacalō’lpavāta ityarthaḥ, suśrutē’pi ‘nātyarthaṁ vātala’ (su. sū. 46) ityuktam’ iti śivadāsasēnaḥ|
21. ‘snigdha ityādinā tilaguṇāḥ| madhura iti rasēna pākēna ca jñēyaḥ| uktaṁ hi- “īṣatkaṣāyō madhuraḥ satiktaḥ saṅgrāhakaḥ pittakarastathōṣṇaḥ| tilō vipākē madhurō baliṣṭhaḥ snigdhō vraṇālēpana ēva pathyaḥ” (su. sū. 46) iti| yadyapi tantrāntarē “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snēhāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryātiktatvāccāpi pittanut|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphē hitaḥ” (su. ci. 1) ityanēna tilasya tridōṣaharatvamēvōktaṁ, tathā’pi vraṇaviṣayapralēpābhiprāyēṇa tadvacanaṁ vyākhyēyam| ata ēva suśrutē “vraṇālēpana ēva pathyaḥ” ityatra ēvakārēṇa vraṇē tilānāmālēpana ēva pathyatvam, abhyavahārē punaḥ kaphapittakaratvēnāpathyatvamēvēti bōdhayati| ata ēva tatra vraṇaviruddhavargē navadhānyādau tilaḥ paṭhitaḥ| sēyaṁ svabhāvōpajanitaivādhāraśaktirasya| yaduktaṁ suśrutē- “yatra kurvanti tadadhikaraṇam” (su. sū.41) iti, dhānyāmlasya bahirantaḥprayōgē dāhaharaṇakaraṇatvavat’ iti śivadāsasēnaḥ|
22. ‘śūkaśimbīsadr̥śaśimbaḥ kākāṇḍaḥ śūkaraśimbīti lōkē, umā atasī, ātmaguptā śūkaśimbī, anyē tu “phalāni māṣavadvidyāt kākāḍōlātmaguptayōḥ” (vā. sū. 6) iti vāgabhaṭē dvivacanaṁ dr̥ṣṭvā kākāṇḍōlā kaṭabhīti vyācakṣatē’ iti śivadāsasēnaḥ|
23. ‘kānanacaṭakaḥ’ iti pā.|
24. ‘mānatuṇḍakaḥ’ iti pā.|
25. ‘gālguhariṇaḥ’ iti pā.|
26. ‘vāraṭāścēti’ iti pā.|
27. ‘…dhāṅkōra…’ iti pā.|
28. ‘yānyatrōktānyaprasiddhāni’ iti pā.|
29. ‘bilaśāyitvādānūpō’nūpasaṁśrayāt’ iti pā.|
30. ‘nātiśītētyādi| adōṣalamiti yadyapi suśrutē “atiśītagurusnigdhō mandapittakaphaḥ smr̥taḥ| chāgalastvanabhiṣyandī tēṣāṁ pīnasanāśanaḥ” (su. sū. 46) iti kathitaḥ, tathā’pyavyapadēśyapittakaphajanakatvādadōṣalamityuktam| yattu hārītē “tridōṣanuddēhadhātusāmānyācchāgalaṁ laghu” ityuktaṁ, tadapi grāmyatvēna kaphajananayōgyasyāpi chāgalasya tadajanakatvāt samādhēyaṁ, yathā madhurasya dāḍimasya madhuradravyāntaravatkaphājanakatvēna tridōṣaharatvaṁ,yathā vā sahakāratailasya rūkṣatvaṁ sajātīyāpēkṣayā tathāvidhasnēhanākartr̥tvāt, yathā vā “caturbhāgāvaśiṣṭaṁ tu tōyaṁ kaphaharaṁ smr̥tam” ityatra kaphaṁ pratītarapānīyavadajanakatvēna kaphaharatvamucyatē| anyatrāpyēvañjātīyē pratudaviṣkiravasāmajjādau ślēṣmaharatvādi vyākhyēyam| śarīrasāmānyāditi manuṣyamāṁsasyāpi nātiśītagurusnigdhatvādityarthaḥ| ayaṁ ca br̥ṁhaṇatvē hētuḥ| ētēna, yadyapi māṁsāntaramapi māṁsatvēna śarīramāṁsatulyaṁ, tathā’pi tatra guṇasāmānyābhāvādajamāṁsavannasarvarūpēṇa br̥ṁhaṇamityarthaḥ| ētēna, bhaṅgyā nr̥māṁsasyāpi guṇā ācāryēṇōktā ityavadhēyam| anyē tu, śarīradhātusāmānyādityanabhiṣyandatvē hētumāhuḥ| tanna, aprayōjakatvāt| svamatē tu grāmyasya br̥ṁhaṇasyāpyajāmāṁsasyānabhiṣyanditvaṁ prabhāvādēva vaktavyam| yadēva hi dravyaguṇadvārā nōpapadyatē, tatraiva prabhāvakalpanasyōcitatvāt’ iti śivadāsasēnaḥ|
31. ‘yōniṣvajāvī vyāmiśragōcaratvādaniścitē’ iti pā.|
32. ‘kaṣāyamadhurāḥ’ iti pā.|
33. ‘kapōtā vanavāsina iti vanavāsinō pārāvatā ityarthaḥ| na tu vanavāsipāṇḍukapōtāḥ, tēṣāṁ kāṇakapōtatvēnāpathyatvāt’ iti śivadāsasēnaḥ|
34. ‘kālākhyaṁ’ iti pā.|
35. ‘mānavatī iti thānakunī’ iti ca pā.|
36. ‘kuṭiñjaraṁ tāmramūlakam’ iti aruṇadattaḥ| ‘kaṭhiñjaraṁ’ iti pā.|
37. bhinnavarcāṁsyalābūni’ iti pā.|
38. ‘sakṣāramityādi pakvakūṣmāṇḍaguṇaḥ, bālamadhyayōḥ kṣāratvābhāvāt| ata ēva tantrāntarē “pittaghnaṁ tēṣu kūṣmāṇḍaṁ bālaṁ madhyaṁ kaphāvaham| pakvaṁ laghūṣṇaṁ sakṣāraṁ dīpanaṁ bastiśōdhanam|| sarvadōṣaharaṁ hr̥dyaṁ pathyaṁ cētōvikāriṇām” (su. sū. 46)’ iti śivadāsasēnaḥ|
39. ayaṁ pāṭhō hastalikhitapustakē nōpalabhyatē|
40. ‘vartulā’ iti pā.|
41. ‘śītalam’ iti pā.|
42. ‘tadēva siddhaṁ’ iti pā.|
43. ‘sabhārgakaṁ’ iti pā.|
44. ‘madyaviplavō madātyayaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
45. ‘sugandhi madhuraṁ sāmlaṁ viśadaṁ bhaktarōcanam| guru vātapraśamanaṁ vidyānnāriṅgajaṁ phalam’ iti pā.|
46. parūṣakamiha pakvam, āmasya pittajanakatvāt| uktaṁ ca vāgbhaṭē- “vātaghnaṁ pittajananamāmaṁ vidyāt parūṣakam| tadēva pakvaṁ madhuraṁ vātapittanibarhaṇam” iti śivadāsasēnaḥ|
47. ‘naca pittanuditi nātipittalaḥ, kiñcitpittaṁ karōtyēva,’ iti śivadāsasēnaḥ|
48. ‘jalādatyarthaṁ priyatvācca madyamāha-’ iti pā.|
49. ‘…pācanaḥ’ iti pā.|
50. ‘bastidōṣanut’ iti pā.|
51. ‘ākṣikī vibhītakakr̥tā surā’ iti śivadāsasēnaḥ|
52. ‘jīrṇaḥ’ iti pā.|
53. ‘mārdvīkavat’ iti pā.|
54. ‘nanu ēkavidhatvē kiñcijjalaṁ sadōṣaṁ kiñcicca saguṇamiti yō bhēda upalabhyatē tasya kā gatirityāha- tat patadityādi’ iti śivadāsasēnaḥ|
55. ‘guṇadōṣōtpādēṣu’ iti pā.|
56. ‘ēnamēva dēśakālasambandhaviśēṣaṁ darśayati- khāt patadityādi| sōmavāyvarkairityupalakṣaṇaṁ, tēna vāyunīyamānānāṁ gaganagatadhūlīnāṁ tathā mēghasahacaritalūtādīnāṁ ca grahaṇaṁ bōdhyam’ iti śivadāsasēnaḥ|
57. ‘parvatavisrāvē’ iti pā.|
58. ‘salilapradhānam’ iti pā.|
59. ‘…vikṣubdhavimalōdakāḥ’ iti pā.|
60. ‘parvatādēkajaladhārārūpā’ iti pā.|
61. ‘payaḥkṣīrasañjñāsāmānyāt payasa iva jīvanīyādiguṇayōgācca tōyavargānantaraṁ kṣīravargaḥ prastūyatē| tatra śrēṣṭhatvāt prathamaṁ gavyakṣīraguṇamāha- svādvityādi’ iti śivadāsasēnaḥ|
62. ‘ēkaḥ śaphaḥ khurō yāsāṁ tā ēkaśaphāḥ| atrāśvāyā iti vaktavyē yadaikaśaphamiti sāmānyaśabdaprayōgaṁ karōti, tadvēgasaraprabhr̥tīnāmapyēkaśaphānāṁ grahaṇārtham| śākhāvātaharamityatra kēcicchākhāśabdēna bāhū sakthinī cāhuḥ, anyē tu raktādīnāhuḥ| dhānyāmlasyaivōbhayatrādhāraśaktiprabhāvēṇa parasparaviruddhakāryadvayaṁ bhavati, tadyathā- bahiḥ pittaharatvamantaḥpittakaratvam| ēvaṁ śākhāgatavātaharatvaṁ, kukṣigatavātakaratvaṁ cāsyādhāraśaktiprabhāvēṇa mantavyamityāhuḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
63. ‘… miva’ iti pā.|
64. ‘tridōṣaṁ mandakamiti kṣīrāvasthāmatikramya samprāptadadhyavasthaṁ mandakamucyatē, tat punastridōṣaṁ dōṣakōpakaṁ| jātaṁ vātaghnamiti yadā tu tadēva mandakaṁ mandakāvasthāmutsr̥jya kālavaśād ghanatayā jātaṁ sanmadhuramīṣadamlaṁ bhavati tadā vātaghnaṁ viśēṣēṇa bhavatītyarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
65. ‘atra ghr̥tasya smr̥tyādikartr̥tvaṁ tathā’lakṣmīpraśamakatvaṁ ca guṇaparyālōcanayā’nupapadyamānaṁ prabhāvādēva jñēyam, ēvamanyatrāpi guṇadvārā’nupapadyamānakāryasya prabhāvajanakatvaṁ vyākhyēyam’ iti śivadāsasēnaḥ|
66. ‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṁ vidhr̥tyā ca vikr̥tiṁ yāti yāntrikaḥ’ (vā. sū. 5) iti vāgbhaṭaḥ|
67. ‘malāvaśēṣēṇa’ iti pā.|
68. śaityamityupalakṣaṇaṁ, tēna madhuratvādikamapi bōdhyam, uktaṁ ca suśrutē- “yathā yathaiṣāṁ vaimalyaṁ madhuratvaṁ tathā tathā| snēhagauravaśaityāni rasyatvaṁ ca tathā bhavēt” (su.sū.a.45) iti śivadāsasēnaḥ|
69. ‘vātalamityādi madhusāmānyasya guṇaḥ| nanu suśrutē madhunastridōṣaśamanatvaṁ laghutvaṁ cōktam, atra ca vātalaṁ gurutvaṁ cōcyata iti virōdhaḥ? satyaṁ, suśrutē tridōṣaśamanatvaṁ yadasyōktaṁ tat prabhāvānmilitatridōṣārabdhajvaraharatayā jñēyam, atra tu pr̥thagvātajanakamuktamiti na virōdhaḥ| tathā suśrutē- yallaghutvamuktaṁ tat purāṇābhiprāyēṇa, atra purāṇādiviśēṣamanādr̥tya gurutvamuktaṁ, cakrastu alaghviti vyākhyānēna virōdhaṁ pariharati’ iti śivadasasēnaḥ|
70. ‘grāhī dōṣavipācanaḥ’ iti pā.|
71. ‘lājamaṇḍō’mladāḍimaiḥ’ iti pā.|
72. ‘dhānyādīnāṁ saṁskāraviśēṣāhitaṁ guṇamabhidhātuṁ kr̥tānnavarga ucyatē’ iti śivadāsasēnaḥ|
73. ‘lōkavyavahārakriyamāṇavyavahāratvādbōddhavyam’ iti pā.|
74. ‘piṇḍōpayōgaṁ niṣēdhayati’ iti pā.|
75. ‘kṣīrēkṣurasapūpakā iti kṣīrē ikṣurasē ca bhāvitāḥ pūpakā ityarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
76. ‘balyāḥ’ iti pā.|
77. ‘sapiṣṭakasañjñānāhuḥ’ iti pā.|
78. ‘anuktabhakṣyātidēśārthamāha- dravyasaṁyōgētyādi| yasmin bhakṣyē gurudravyasaṁyōgastatra gurutvamanyathā laghutvam| tathā yatrālpāgnisaṁyōgādisaṁskārastatra gurutvamanyathā laghutvam| dravyamānamiti yatra bhakṣyē laghugurubahudravyasaṁyōgastatra kasya dravyasya kiyanmānamiti buddhvā, yasyādhikyaṁ tatkr̥taṁ gauravaṁ lāghavaṁ vā vinirdiśēdityarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
79. ‘saṁyuktadravyādēḥ’ iti pā.|
80. ‘nānādravyasamāyuktaḥ paktvā vahniṣu bharjitaḥ’ iti pā.|
81. ‘kaṭvamlasaṁyōgāt iti pā.|
82. asyāgrē ‘yathā”ha nalaḥ’ ityadhikaṁ paṭhyatē kvacitpustakē|
83. ‘sitārucakasiddhārthaiḥ’ iti pā.|
84. ‘sūkṣmamiti sūkṣmasrōtō’nusāri| vyavāyīti apakvamēvākhiladēhavyāpakam| tvacyamiti abhyaṅgāt| yattu vāgbhaṭa tvagdōṣakaratvamuktaṁ tailasya, tadbhakṣaṇābhiprāyēṇēti na virōdhaḥ| anyē tu tatrāpi ‘tvagdōṣahr̥t’ iti paṭhanti, tattu na ṭīkākr̥dbhirvyākhyātam| tailamiti tilabhavasnēhaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
85. ‘kaṇḍūkōṭhanivāraṇam’ iti pā.|
86. ‘nanu tailapadaṁ tailatvapravr̥ttinimittaṁ| tacca na tāvattilōdbhavatvaṁ, sarṣapatailādāvavyāptēḥ| nāpi bījaprabhavatvaṁ, tadgatarūpādāvativyāptēḥ| nāpi bījaprabhavasnēhatvaṁ sāratailādāvavyāptēḥ api ca bījaprabhavasnēhatvaṁ na tāvat snēharūpaguṇavr̥tti, tailaṁ gandhavaditi pratyayasya sarvajanasādhāraṇasya bhrāntitvāpattēḥ| nāpi snēhāśrayadravyavr̥tti, bījadravamātrasyaiva tailatvāpattēḥ| ityanupapattiṁ hr̥di nidhāya sarṣapādisnēhēṣvapi tailaśabdaṁ vyutpādayannāha- niṣpattēstadguṇatvācca tailatvamitarēṣvapi (su.sū.a.45) iti| niṣpattēriti tilē yathā tailaṁ niṣpadyatē cūrṇīkaraṇayantrādinā tathā sarṣapādāvapi snēhāpakarṣaṇāt| bhavati ca samānaniṣpattikatayā tacchabdatā| yathā- vituṣē dhānyē taṇḍulaśabdō vr̥ttaḥ, sa vituṣē viḍaṅgē’pi vartatē, yathā viḍaṅgataṇḍulā-iti| tadguṇatvēna ca tacchabdatā, yathā- gaurvāhīka iti| tadguṇatvaṁ ca suśrutēnōktaṁ yathā- “yāvantaḥ sthāvarāḥ snēhāḥ samāsāt parikīrtitāḥ| sarvē tailaguṇā jñēyāḥ sarvē cānilanāśanāḥ” (su.sū.a.45) iti| ētēna ‘tilasya vikārastailam’ iti yōgē bādhakābhāvāttilaprabhavasnēha ēva tailapadaprayōgāt snēhatvē’pi śaktē tailapadaṁ yōgarūḍhaṁ, sārṣapādau tailapadaprayōgō bhākta iti bhāvaḥ| anyē tu gandharasaviśēṣāṅgaṁ tailatvaṁ jātiḥ, ata ēva ghr̥tatailasaṁśayē gandhaviśēṣaniścayāttailatvaniścaya iti sārṣapasnēhādīnāmapi tailatvamityāhuḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
87. ‘ārdrapippalīguṇē ślēṣmalēti sajātīyadravyāntaravacchlēṣmāṇaṁ na śamayatīti kr̥tvaiva ślēṣmalatvamasyā iti kēcit| sā śuṣkā kaphavātaghnītyanēna pittāvirōdhitvamasyā iti bōdhayati, ata ēva suśrutē “pittaprasādanī” (su. sū. 46) ityuktam’ iti śivadāsasēnaḥ|
88. ‘nātyarthamuṣṇamityādinā śuṣkamaricaguṇaḥ| ārdramaricaṁ tu kaphaprakōpakam, uktaṁ ca suśrutē- “svādupākyārdramaricaṁ guru ślēṣmaprakōpi ca” (su. sū. 46) iti’ śivadāsasēnaḥ|
89. ‘saindhavaguṇē samadhuram īṣanmadhuram’ iti śivadāsasēnaḥ|
90. ‘viḍaṁ kr̥trimaṁ svanāmakhyātam| uttaradēśabhavamutkārikālavaṇamaudbhidam’ iti śivadāsasēnaḥ|
91. ‘pākī’ iti pā.|
92. ‘svarjīkṣārō’ iti pā.|
93. ‘pūryatē’ iti pā.|
94. ‘prāyaśō rūkṣamiti prāyaḥśabdō viśēṣārthaḥ, tēna purāṇaṁ varṣadvayātītamatiśayēna rūkṣaṁ bhavatīti tanna praśastamityarthaḥ| ēvaṁ prāyēṇābhinavaṁ gurvityapi vyākhyēyam’ iti śivadāsasēnaḥ|
95. ‘yajjarāṁ yāti śīghraṁ tu’ iti pā.|
96. ‘agōcarabhr̥tamiti gōcarō dēśaḥ, tēna yasya varāhamahiṣādēryō dēśō’nūpādistatra na puṣṭaṁ| kintu ānūpaṁ dhanvadēśē puṣṭaṁ, jāṅgalaṁ vā’nūpē puṣṭam’ iti śivadāsasēnaḥ|
97. sarvarōgapraśamanamityatra sarvaśabdō bhūrivacanaḥ, tēna kuṣṭhādau māṁsaniṣēdhō na virōdhamāvahati, yathā “varjayēdvaidalaṁ śūlī, kuṣṭhī māṁsaṁ, kṣayī striyam” iti śivadāsasēnaḥ|
98. ‘haritānāmityādi| haritānāṁ palāṇḍuprabhr̥tīnāṁ yathāśākaṁ nirdēśaḥ, tēna haritā api krimivātādyupahatāstathā śuṣkajīrṇā anārtavāśca na grāhyaḥ| sādhanādr̥ta iti sādhanaṁ saṁskāraḥ, tēna haritānāṁ niḥsnēhasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdōṣatvamityarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
99. ‘āhāramabhidhāya tasyaiva sukhapākārthamanupānamupayujyata ityanantaramanupānaṁ vācyaṁ, tatra samāsēnānupānamāha- yadāhārētyādi’| iti śivadāsasēnaḥ|
100. ‘sāmānyēnānupānamabhidhāya viśēṣēṇānupānē’bhidhātavyē dōṣaviśēṣē’nupānamāha- snigdhōṣṇamityādi’ iti śivadāsasēnaḥ|
101. ‘athētyādi| tarpayatīti cakṣurādiprasādaṁ janayati| prīṇayatīti manaḥprasādaṁ janayati| ūrjayatīti utsāhaṁ janayati| paryāptim alōlupatām, abhinirvartayatīti janayati| bhuktamavasādayatīti āmāśayādadhōbhāgaṁ nayati| annasya saṅghātaṁ kāṭhinyam| vyavāyitāṁ vyāpakatvam’ iti śivadāsasēnaḥ|
102. ‘gatvā’ iti pā.|
103. ‘āhārasnēhēna yō vātapraśamaḥ kartavyastaṁ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyartha iti kēcit| tanna, yadi hi pānīyasya śaityaprakarṣa ēvāhārasnēhahananē hētustadā kaṇṭhōrasi sthitamiti viśēṣaṇaṁ vyarthaṁ, kaṇṭhōrasyanavasthitasyāpi jalasya śaityaprakarṣēṇa snēhōpaghātakatvāt| tasmādayamarthaḥ- udakaṁ hi āhārasaṅgataṁ bhūtvaiva snigdhatvādāhārasnēhaṁ janayati, tadyadi kaṇṭhōrasi sthitaṁ bhavati tadā āhārēṇa sahāsambandhādāhārasnēhaṁ na janayatīti kr̥tvaiva snēhōpaghātakatvaṁ jalasyētyucyatē| yathā- avagrahapratibandhāyā vr̥ṣṭēḥ samyagajanakatvēnaiva śasyōpaghātakatvam’ iti śivadāsasēnaḥ|
104. ‘vyāharanti’ iti pā.|
105. ‘caryata iti carō dēśō bhakṣyaśca, cara gatibhakṣaṇayōrityatō niṣpannatvāt sāmānyēna gr̥hyatē| kasmin dēśē’yaṁ viharati dhanvanyanūpē jalē viyati vā, kiṁ punarayamāharati guru laghu śītamuṣṇaṁ snigdhaṁ rūkṣaṁ vā, ētadvihārādiguṇabhāvitaśarīradhātōrmr̥gasya pakṣiṇō vā tattadguṇamēva māṁsamiti pratipattavyamiti bhāvaḥ| śarīrāvayavāḥ sakthyādayaḥ| svabhāvaḥ tattaddravyapratibaddhaḥ svābhāvikō dharmaḥ| dhātavaḥ śōṇitādayaḥ| kriyēti kriyā cēṣṭā| liṅgaṁ strītvādi| pramāṇaṁ mānam| saṁskārō guṇāntarādhānam| mātrā cēti cakārēṇa vahniranuktō’pi mātrāyāḥ kāraṇabhūtaḥ samuccīyatē| tēna mātrāyā bhūyastvālpīyastvēnāgnirapi parīkṣya ityarthaḥ’ iti śivadāsasēnaḥ|
106. ‘sakthimāṁsādgurutaraṁ skandhakrōḍaśiraspadām’ iti pā.|
107. ‘mātrāmapēkṣatē dravyaṁ’ iti pā.|
108. asyāgrē ‘mātrāyā dravyāpēkṣaṇīyatvaṁ mātrāyāścāpyupēkṣitayuktatvamiti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyatē hastalikhitapustakē|
109. ‘dīpyatē śāmyatē’nyathā’ iti pā.|
110. ‘tat parīkṣya viśēṣataḥ’ iti pā.|