Devanagari Version
महर्षिणा पुनर्वसुनोपदिष्टा, तच्छिष्येणाग्निवेशेन प्रणीता, चरकदृढबलाभ्यां प्रतिसंस्कृता
चरकसंहिता
श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितया आयुर्वेददीपिकाव्याख्यया सहिता
सूत्रस्थानम् - १. दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः
अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
गुणत्रयविभेदेन मूर्तित्रयमुपेयुषे|
त्रयीभुवे त्रिनेत्राय त्रिलोकीपतये नमः||१||
सरस्वत्यै नमो यस्याः प्रसादात् पुण्यकर्मभिः|
बुद्धिदर्पणसङ्क्रान्तं जगदध्यक्षमीक्ष्यते||२||
ब्रह्मदक्षाश्विदेवेशभरद्वाजपुनर्वसुहुताशवेशचरकप्रभृतिभ्यो नमो [१] नमः||३||
पातञ्जलमहाभाष्यचरकप्रतिसंस्कृतैः|
मनोवाक्कायदोषाणां हर्त्रेऽहिपतये [२] नमः||४||
नरदत्तगुरूद्दिष्टचरकार्थानुगामिनी|
क्रियते चक्रदत्तेन टीकाऽऽयुर्वेददीपिका||५||
सभ्याः सद्गुरुवाक्सुधास्रुतिपरिस्फीतश्रुतीनस्मि वो
नालं तोषयितुं पयोदपयसा नाम्भोनिधिस्तृप्यति|
व्याख्याभासरसप्रकाशनमिदं त्वस्मिन् यदि प्राप्यते
क्वापि क्वापि कणो गुणस्य तदसौ कर्णे क्षणं धीयताम् [३] ||६||
इह हि धर्मार्थकाममोक्षपरिपन्थिरोगोपशमाय ब्रह्मप्रभृतिभिः प्रणीतायुर्वेदतन्त्रेष्वतिविस्तरत्वेन सम्प्रति वर्तमानाल्पायुर्मेधसां पुरुषाणां न सम्यगर्थाधिगमः, तदनधिगमाच्च तद्विहितार्थानामननुष्ठाने [४] तथैवोपप्लवो रुजामिति मन्वानः परमकारुणिकोऽत्रभवानग्निवेशोऽल्पायुर्मेधसामपि [५] सुखोपलम्भार्थं नातिसङ्क्षेपविस्तरं कायचिकित्साप्रधानमायुर्वेदतन्त्रं प्रणेतुमारब्धवान्| तस्मिंश्च श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानात्मकेऽभिधातव्ये निखिलतन्त्रप्रधानार्थाभिधायकतया [६] श्लोकस्थानमेवाग्रे वक्तव्यममन्यत| वक्ष्यति हि- “श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम्| चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन् सङ्ग्रहः कृतः” (सू. अ.३०) इति| तत्र च सूत्रस्थानेऽप्युत्पन्नरोगग्रहणे त्वरया रोगोपघातिभेषजाभिधायिचतुष्केऽभिधातव्ये निखिलतन्त्रबीजभूतहेतुलिङ्गौषधाद्यर्थस्य तथा तन्त्रप्रवृत्त्यङ्गप्रयोजनवदायुर्वेदागमादेरभिधायकं दीर्घञ्जीवितीयमध्यायमभिधातुमारब्धवान्| श्रोतृजनप्रवृत्तिहेत्वभिधेयप्रयोजनसम्बन्धोपदर्शकं श्रोतृबुद्धिसमाधानाय व्याख्यानप्रतिज्ञापरमष्टपदमष्टसङ्ख्याया मङ्गलत्वेनादौ सूत्रं निवेशितवान्- अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्याम इति| यतो निरभिधेये कचटतपादौ साभिधेये वा निष्प्रयोजने काकदन्तपरीक्षादौ प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते, तेनादावभिधेयप्रयोजने अभिधातव्ये| यदुक्तं- “अभिधेयफलज्ञानविरहस्तिमितोद्यमाः| श्रोतुमल्पमपि ग्रन्थं नाद्रियन्ते हि साधवः” इति| अभिधेयवत्त्वप्रयोजनवत्त्वनिर्वाहार्थं चाभिधेयशास्त्रयोरभिधानाभिधेयलक्षणः सम्बन्धः, प्रयोजनशास्त्रयोश्च साध्यसाधनभावलक्षणोऽभिधातव्यः| तत्रेहाभिधेयं हिताहितादिरूपेणायुः| वक्ष्यति हि- “हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्| मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते” (सू. अ.३०) इति| अत्र च सर्वाभिधेयावरोधो यथास्थानमेव व्याकरणीयः| प्रयोजनं च धातुसाम्यम्| यथोक्तं- “धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्” (सू. अ.१) इति| सम्बन्धोऽप्यायुःशास्त्रयोरभिधानाभिधेयलक्षणः, प्रयोजनेन च धातुसाम्येन सममस्य शास्त्रस्य हेयोपादेयज्ञानावान्तरव्यापारस्य साध्यसाधनभावलक्षणः| तदेतत्सर्वं दीर्घञ्जीवितीयमित्यनेन पदेन दीर्घञ्जीवितशब्दमधिकृत्य [७] कृतप्रयोजनाभिधायक ‘धातुसाम्यक्रिया चोक्ता’ इत्यादिवाक्याभिधायकेन दर्शितं मन्तव्यम्| ननु, प्रयोजनाभिधानं शास्त्रप्रवृत्त्यर्थमिति यदुक्तं तन्न युक्तं, यतो न प्रयोजनाभिधानमात्रेण प्रयोजनवत्तावधारणं, विप्रलम्भकसंसारमोचनप्रतिपादकादिशास्त्रेषु [८] प्रयोजनाभिधानेऽपि निष्प्रयोजनत्वदर्शनात्| अथ मन्यसे, आप्तप्रयोजनाभिधानमेतदतोऽत्र [९] यथार्थत्वं; ननु भो कथमयं प्रयोजनाभिधायी आप्तः? तदभिहितशास्त्रस्य यथार्थत्वादिति चेत्, हन्त न यावच्छास्त्रस्य प्रयोजनवत्त्वावधारणं न तावच्छास्त्रप्रवृत्तिः, न यावच्छास्त्रप्रवृत्तिर्न तावच्छास्त्रस्य यथार्थत्वावधारणं, न यावच्छास्त्रस्य यथार्थत्वावधारणं न तावच्छास्त्रस्य कर्तुराप्तत्वमवधार्यते, आप्तत्वानवधृतौ च कुतस्तदभिहितप्रयोजनवत्तावधारणमिति चक्रकमापद्यते [१०] ; अथ मन्यसे, मा भवतु प्रयोजनवत्तावधारणम्, अर्थरूपप्रयोजनवत्तासन्देह एव प्रवर्तको भविष्यति, कृष्यादावपि हि प्रवृत्तिरर्थसन्देहादेव; नहि तत्र कृषीवलानां फललाभावधारणं विद्यते, अन्तराऽवग्रहादेरपि सम्भाव्यमानत्वात्; नन्वेवमसत्यपि प्रयोजनाभिधाने सप्रयोजननिष्प्रयोजनशास्त्रदर्शनाच्छास्त्रत्वमेव प्रयोजनवत्तासन्देहोपदर्शकमस्तु, तथाऽप्यलं प्रयोजनाभिधानेन| नैवं, नहि सामान्येन प्रयोजनसन्देहः प्रयोजनविशेषार्थिनं तथा प्रवर्तयति यथाऽभिप्रेतप्रयोजनविशेषविषयः सन्देहः; अभिप्रेतविशेषविषयश्च सन्देहो न विशेषविषयस्मरणमन्तरा भवति, अतो ये तावदनवधृताग्निवेशप्रामाण्यास्तेषां धातुसाम्यसाधनमिदं शास्त्रं न वेत्येवमाकारविशेषसन्देहोत्पादनार्थं प्रयोजनविशेषाभिधानं; ये पुनः परमर्षेरग्निवेशस्याद्यत एवावधृतप्रामाण्यास्तेषां तदभिहितप्रयोजनवत्तावधारणेनैव प्रवृत्तिरिति युक्तं प्रयोजनाभिधानम्| प्रयोजनाभिधायिवाक्ये तु स्वल्पप्रयत्नबोध्ये प्रयोजनसामान्यसन्देहादेव प्रवृत्तिरुपपन्ना, न पुनरनेकसंवत्सरक्लेशबोध्ये शास्त्रे| तदेवं यदुच्यते- ‘प्रयोजनाभिधायिवाक्यप्रवृत्तावपि प्रयोजनमभिधातव्यं, तथा चानवस्था’ इति, तन्निरस्तं भवति| अथेत्यादिसूत्रेऽथशब्दो ब्रह्मादिप्रणीततन्त्रेष्वल्पायुर्मेधसामर्थानवधारणस्य, तथाऽभीष्टदेवतानमस्कारशास्त्रकरणार्थगुर्वाज्ञालाभयोरानन्तर्ये प्रयुक्तोऽपि शास्त्रादौ स्वरूपेण मङ्गलं भवत्युदकाहरणप्रवृत्तोदकुम्भदर्शनमिव प्रस्थितानाम्| ग्रन्थादौ मङ्गलसेवानिरस्तान्तरायाणां ग्रन्थकर्तृश्रोतॄणामविघ्नेनेष्टलाभो भवतीति युक्तं मङ्गलोपादानम्| अथशब्दस्य मङ्गलत्वे स्मृतिः- “ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा| कण्ठं [११] भित्त्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ” इति| शास्त्रान्तरे चादौ मङ्गलत्वेन दृष्टोऽयमथशब्दः| यथा- “अथ शब्दानुशासनम्” (व्या. म. भा. अ. १ पा. १ आ. १), “अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः” (वै . अ.१आ.१सू.१) इत्यादौ| अभीष्टदेवतानमस्कारस्तु ग्रन्थादौ शिष्टाचारप्राप्तः परमशिष्टेनाग्निवेशेन कृत एव, अन्यथा शिष्टाचारलङ्घनेन शिष्टत्वमेव न स्याद् व्याख्यानान्तरायभयश्च [१२] ; तथा ग्रन्थाविनिवेशितस्यापि नमस्कारस्य प्रत्यवायापहत्वाच्च न ग्रन्थनिवेशनम्| यथा च गुर्वाज्ञालाभानन्तरमेतत्तन्त्रकरणं तथा “अथ मैत्रीपरः पुण्यम्” (सू. अ. १) इत्यादौ स्फुटमेव| ग्रन्थकरणे च गुर्वनुमतिप्रतिपादनेन ग्रन्थस्योपादेयता प्रदर्शिता भवति| यत् पुनः शिष्यप्रश्नानन्तर्यार्थत्वमथशब्दस्य वर्ण्यते तन्न मां धिनोति, नहि शिष्यान् पुरो व्यवस्थाप्य शास्त्रं क्रियते; श्रोतृबुद्धिस्थीकारे तु शास्त्रकरणं युक्तं, न च बुद्धिस्थीकृताः प्रष्टारो भवन्ति| अतः शब्दोऽधिकारप्रागवध्युपदर्शकः, अत ऊर्ध्वं यदुपदेक्ष्यामो दीर्घञ्जीवितीयं तदिति; यदि वा हेतौ, येन ब्रह्मादिप्रणीतायुर्वेदतन्त्राणामुक्तेन न्यायेनोत्सम्बन्धत्वमिव [१३] , अतो हेतोर्दीर्घञ्जीवितीयं व्याख्यास्याम इति योजनीयम्| दीर्घञ्जीवितीयमित्यत्र दीर्घञ्जीवितशब्दोऽस्मिन्नस्तीति मत्वर्थे “अध्यायानुवाकयोर्लुक् च” (पा. अ. ५/२/६०) इति छप्रत्ययः| यदि वा दीर्घञ्जीवितशब्दमधिकृत्य कृतो ग्रन्थोऽध्यायरूपस्तन्त्ररूपो वा, इत्यस्यां विवक्षायाम् “अधिकृत्य कृते ग्रन्थे” (पा. अ. ४/३/८७) इत्यधिकारात् “शिशुक्रन्दयमसभ” (पा. अ. ४/३/८८) इत्यादिना छः| एवमन्यत्राप्येवञ्जातीये मन्तव्यम्| अत्र च सत्यपि शब्दान्तरे दीर्घञ्जीवितशब्देनैव सञ्ज्ञा कृता, दीर्घञ्जीवितशब्दस्यैव प्रवचनादौ निवेशात् प्रशस्तत्वाच्च| ‘दीर्घञ्जीवितशब्दोऽस्मिन्नस्ति’ इति, दीर्घञ्जीवितशब्दमधिकृत्य कृतो वा, इत्यनया व्युत्पत्त्या दीर्घञ्जीवितीयशब्दस्तन्त्रेऽध्याये च प्रवर्तनीयः| तेन दीर्घञ्जीवितीयं व्याख्यास्याम इत्यनेन तन्त्रं [१४] प्रति व्याख्यानप्रतिज्ञा लब्धा भवति, पुनर्दीर्घञ्जीवितीयमिति पदमावर्त्याध्यायपदसमभिव्याहृतमध्यायव्याख्यानप्रतिज्ञां लम्भयति| दृष्टं चावृत्य पदस्य योजनं, यथा- अपामार्गतण्डुलीये “गौरवे शिरसः शूले पीनसे” (सू. अ. २) इत्यादौ ‘शिरस’ इति पदं ‘गौरवे’ इत्यनेन युज्यते, आवृत्य ‘शूले’ इत्यनेन च| अतश्च यदुच्यते- अकृततन्त्रप्रतिज्ञस्याध्यायप्रतिज्ञा ऊनकायमानेति, तन्निरस्तं भवति| यदि वा, अध्यायप्रतिज्ञैवास्तु, तयैव तन्त्रप्रतिज्ञाऽप्यर्थलब्धैव, न ह्यध्यायस्तन्त्रव्यतिरिक्तः, तेनावयवव्याख्याने तन्त्रस्याप्यवयविनो व्याख्या भवत्येव; यथा- अङ्गुलीग्रहणेन देवदत्तोऽपि गृहीतो भवति| अवयवान्तरव्याख्यानप्रतिज्ञा तु [१५] न लभ्यते, तां तु प्रत्यध्यायमेव करिष्यति| अध्यायमिति अधिपूर्वादिङः “इङश्च” (पा. अ. २/४/४७) इति कर्मणि घञा साध्यम्| तेन अधीयते [१६] इत्यध्यायः| न चानया व्युत्पत्त्या प्रकरणचतुष्कस्थानादिष्वतिप्रसङ्गः, यतो योगरूढेयमध्यायसञ्ज्ञाऽध्यायस्य प्रकरणसमूहविशेष एव दीर्घञ्जीवितीयादिलक्षणे पङ्कजशब्दवद्वर्तते न योगमात्रेण वर्तते| वक्ष्यति हि- “अधिकृत्येयमध्यायनामसञ्ज्ञा प्रतिष्ठिता” (सू. अ. ३०) इति; नामसञ्ज्ञा योगरूढसञ्ज्ञेत्यर्थः| यदि वा करणाधिकरणयोरर्थयोः “अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च” (पा. अ. ३/३/११२) इतिसूत्रेण निपातनादध्यायपदसिद्धिः| अधीयतेऽस्मिन्ननेन वाऽर्थविशेष इत्यध्यायः| अतिप्रसक्तिनिषेधस्तूक्तन्यायः| व्याख्यास्याम इति व्याङ्पूर्वात् ख्यातेर्लृटा साध्यम्| चक्षिङो हि प्रयोगेऽनिच्छतोऽपि व्याख्यातुः क्रियाफलसम्बन्धस्य दुर्निवारत्वेन “स्वरितञित” (पा. अ. १/३/७२) इत्यादिनाऽऽत्मनेपदं स्यादिति| ‘वि’ इति विशेषे, विशेषाश्च व्याससमासादयः| आङयं क्रियायोगे, ये तु मर्यादायामभिविधौ वा आङ्प्रयोगं मन्यन्ते तेषामभिप्रायं न विद्मः| यतो मर्यादायामभिविधौ चाङः प्रातिपदिकेन योगः स्यात्; यथा- “आसमुद्रक्षितीशानां” (र. वं. अ. १) “आपाटलीपुत्राद्वृष्टो देव” इत्यादौ, इहापि च तथा| क्रियायोगविरहे “उपसर्गाः क्रियायोगे” (पा. अ. १/४/५९) इति नियमादाङ उपसर्गत्वं न स्यात्; ततश्चानुपसर्गेणाङा व्यवधानाद् वेरुपसर्गस्य प्रयोगो न स्यात्| येनाव्यवहितः सजातीयव्यवहितो वा धातोरुपसर्गो भवति| व्याङोरुभयोरप्यनुपसर्गत्वे तत्सम्बन्धोचितभूरिप्रातिपदिककल्पनागौरवप्रसङ्गः स्यात्; तस्मात् क्रियायोगित्वमेवाङो न्याय्यम्| अथ, अतः, दीर्घं, जीवितीयम्, अध्यायं, वि, आ, ख्यास्याम इत्यष्टपदत्वम्||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ननु कथमग्निवेशः सकलपदार्थाशेषविशेषज्ञानव्याख्येयमायुर्वेदं व्याख्यास्यति; यतो न तावद्भेषजादीनामशेषविशेषः प्रत्यक्षज्ञेयः, सर्वपदार्थानां [१७] विशेषाणां प्रत्यक्षाविषयत्वात्; अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तु सर्वपदार्थावधारणं दुष्करमेव [१८] , यत एकमेव मधु स्वरूपेण जीवयति, मारयति चोष्णं समघृतं च, कफप्रकृतेर्हितमहितं वातप्रकृतेः, अनूपे सात्म्यमसात्म्यं मरौ, शीते सेव्यमसेव्यं ग्रीष्मे, हितमवृद्धे वृद्धे चाहितम्, अल्पं गुणकरमाबाधकरमत्युपयुक्तम्, आमतां गतमुदरे उपक्रमविरोधित्वादतिविभ्रमकरं, काकमाचीयुक्तं पक्वनिकुचेन च सहोपयुक्तं मरणाय अथवा बलवर्णवीर्यतेजौपघाताय भवति, इत्येवमादि तत्तद्युक्तं तत्तच्छतशः करोति; अत एवैकस्यैव मधुनो रूपं यदाऽनेन प्रकारेण दुरधिगमं, तदाऽत्र कैव कथा निखिलपदार्थाशेषविशेषज्ञानस्य; अजानंश्च व्याचक्षाणः कथमुपादेयवचन इति कृत्वा गुरोराप्तात् प्रतिपन्नं प्रतिपादयिष्याम इति दर्शयन् तामिमां शङ्कां निराचिकीर्षुर्गुरूक्तानुवादरूपतां स्वग्रन्थस्य दर्शयन्नाह- इति ह स्माह भगवानात्रेय इति| अत्र इतिशब्दो वक्ष्यमाणार्थपरामर्शकः, हशब्दोऽवधारणे; यथा- “न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति” इति, अत्र न हेति नैवेत्यर्थः| अत्र ‘स्माह’ इति स्मशब्दप्रयोगेण भूतमात्र एव लिडर्थे “लट् स्मे” (पा.अ.३पा.२सू.११८) इति लट्; न भूतानद्यतनपरोक्षे, आत्रेयोपदेशस्याग्निवेशं प्रत्यपरोक्षत्वात्| यथा च भूतमात्रे लिड् भवति तथाच दर्शयिष्यामः| भगं पूजितं ज्ञानं, तद्वान्; यथोक्तम्- “उत्पत्तिं प्रलयं [१९] चैव भूतानामागतिं गतिम्| वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति”; यदि वा भगशब्दः समस्तैश्वर्यमाहात्म्यादिवचनः [२०] ; यथोक्तम्- “ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः| ज्ञानवैराग्ययोश्चैव [२१] षण्णां भग इतीङ्गनाः” इति| अत्रेरपत्यमात्रेयः; अनेन विशुद्धवंशत्वं दर्शितं भवति| अत्रान्ये वर्णयन्ति- “चतुर्विधं सूत्रं भवति- गुरुसूत्रं, शिष्यसूत्रं, प्रतिसंस्कर्तृसूत्रम्, एकीयसूत्रं चेति”| तत्र गुरुसूत्रं यथा- “नैतद्बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश” (सू.अ.४) इत्यादि, प्रतिसंस्कर्तृसूत्रं यथा- “तमुवाच भगवानात्रेयः” (सू.अ.४) इत्यादि, शिष्यसूत्रं यथा- “नैतानि भगवन् पञ्चकषायशतानि पूर्यन्ते” (सू.अ.४) इत्यादि, एकीयसूत्रं यथा- “कुमारस्य शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तत इति कुमारशिरा भरद्वाजः” (शा.अ.६) इत्यादि| तेनाद्यं व्याख्यानप्रतिज्ञासूत्रं गुरोरेव, शिष्यस्याग्निवेशस्य व्याख्यानेऽनधिकारत्वात्| द्वितीयं च सूत्रं प्रतिसंस्कर्तुः| इतिशब्देन च प्रकारवाचिना ‘दीर्घञ्जीवितीयं व्याख्यास्याम’ इति परामृश्यते; तेनाहस्मेति भूतानद्यतनपरोक्ष एव भवति, प्रतिसंस्कर्तारं प्रत्यात्रेयोपदेशस्य परोक्षत्वात्| अनेन च न्यायेन तमुवाच भगवानात्रेय इत्यादावपि लिड्विधिरुपपन्नो भवति| सुश्रुते च “यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः” (सु.सू.अ.१) इति प्रतिसंस्कर्तृसूत्रमिति कृत्वा टीकाकृता “लिड्विधिरुपपादितः’ इति| अत्र ब्रूमः- यत्तावदुक्तं शिष्यस्याग्निवेशस्य व्याख्यानानधिकारादिदं गुरोः सूत्रं; तन्न, नहि जात्या गुरुत्वमस्ति, यतः स एवात्रेयः स्वगुरुमपेक्ष्य शिष्यः, अग्निवेशादीनपेक्ष्य गुरुः; एवमग्निवेशोऽपि ग्रन्थकरणकाले स्वबुद्धिस्थीकृताञ् शिष्यान् प्रति गुरुरिति न कश्चिद्दोषः| यत्पुनर्द्वितीयसूत्रस्य प्रतिसंस्कर्तृसूत्रतया भूतानद्यतनपरोक्षे लिड्विधिरुपपाद्यते, तत्र विचार्यं- किमिदं द्वितीयं सूत्रं पूर्ववाक्यैकतापन्नं न वा? यद्येकवाक्यतापन्नं तदा सुश्रुते- तथा व्याख्यास्यामो यथोवाच धन्वन्तरिरिति योजनीयं, तथाच तथा व्याख्यास्याम इति क्रियैकवाक्यतापन्नमुवाचेति पदं न भिन्नकर्तृकं भवितुमर्हति, तथाच कुतो लिड्विधिः; अथ नैकतापन्नं, तदा गौरश्वः पुरुषो हस्तीतिवन्नार्थसङ्गतिः| किञ्च जतूकर्णादौ प्रतिसंस्कर्तृश्रुतिगन्धोऽपि नास्ति, तत् कथं “नानाश्रुतपरिपूर्णकण्ठः शिष्यो जतूकर्णः प्राञ्जलिरधिगम्योवाच” इत्यादौ लिड्विधिः| अनेन न्यायेन चरकेऽपि प्रतिसंस्कर्तृसूत्रपक्षे लिड्विधिर्नास्ति, तस्माच्चरकेऽग्निवेशः सुश्रुते सुश्रुत एव सूत्राणां प्रणेता, क्वचित् किञ्चिदर्थं स्तोतुं निन्दितुं वाऽऽख्यायिकारूपं पुराकल्पं दर्शयन् किमपि सूत्रं गुरूक्तानुवादरूपतया किमप्येकीयमतानुवादरूपतया लिखति; प्रतिसंस्कर्ता त्वयं ग्रन्थं पूरयति तदाद्यग्रन्थकर्तृतयैव| लिड्विधिस्तु भूतानद्यतनमात्र एव छन्दोविहितो भाषायामपि वर्णनीयः, अन्यथा उवाचेति पदं जतूकर्णादौ न स्यात्; तथा च हरिवंशे धन्योपाख्याने “मामुवाच” इति, तथा “अहमुवाच” इति च न स्यात्; यथा “स मामुवाचाम्बुचरः कूर्मो मानुषवत् स्वयम्| किमाश्चर्यं मयि मुने धन्यश्चाहं कथं विभो” (हरिवंशे, विष्णुपर्व २अ.११०) इति, तथा “स्वयम्भुवचनात् सोऽहं वेदान् वै समुपस्थितः| उवाच चैनांश्चतुरः” इति| यदपि ‘इति ह स्माह’ इत्यत्र इतिशब्देन पूर्वसूत्रं परामृश्यते; तन्न, येन दीर्घञ्जीवितीयादिसूत्रमात्रस्य तदर्थस्य वा गुरूक्तत्वप्रतिपादने सति नैवोत्तरत्राभिधेयाभिधानेन निखिलतन्त्रस्य गुरूक्तानुवादरूपतया करणं श्रोतृश्रद्धाकरणं प्रतिपादितं भवति| भवति तु भावयितुं यथा पुरा व्याख्यातं, तस्मात्तदेव न्याय्यमिति| अग्निवेशस्य व्याख्यास्याम इति बहुवचनमेकस्मिन्नप्यस्मदः प्रयोगाद्बहुवचनप्रयोगस्य साधुत्वात्; साधु हि वदन्ति वक्तारो- ‘वयं करिष्यामः’ इति| भगवानात्रेय इत्यत्र त्वेकवचननिर्देशः कृतः, भगवानित्यनेनैवात्रेयस्य गुरोर्गौरवस्य दर्शितत्वात्||२||
दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत्|
इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम्||३||
ननु यथाऽग्निवेशस्यायुर्वेदस्य दुरधिगमत्वेन प्रत्यक्षतो वाऽन्वयव्यतिरेकाद्वा ज्ञानं न सम्भाव्यते, एवमात्रेयस्यापि कथमायुर्वेदज्ञानं स्यात्, यन्मूलमग्निवेशस्यायुर्वेदज्ञानं समीचीनमुच्यते, इत्याशङ्क्यायुर्वेदस्याविप्लुतागमत्वं दर्शयन्नाह- दीर्घं जीवितमित्यादि| जीवितं शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगः| तच्च दीर्घमिति दीर्घकालसम्बन्धि, कालशब्दोऽप्यत्र लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः| यत्तन्त्रशैली चेयमाचार्यस्य [२२] यत आदिमध्यान्तलोपान् करोति, ये लुप्ता अपि गम्यन्त एव| यथा “ग्राम्यानूपौदकरसा” (सू.अ.२१) इत्यत्र मांसशब्दो लुप्तः, तथा ‘दग्धविद्ध’ इत्यत्र विषशब्दो लुप्त इत्यादि| अन्विच्छन्निति अनुरूपं दीर्घमिच्छन्| भरद्वाज इति गोत्रनाम| ‘उग्रतपा’ इति विशेषणेन भरद्वाजस्य मानुषस्यापीन्द्राभिगमनशक्तिः, तथा शरण्यत्वप्रतीतिशक्तिश्चोपदर्श्यते; अचिन्त्यो हि तपसां प्रभावो येनागस्त्यो महोदधिमपि चुलुकनिपेयमकरोत्| नच वाच्यमुग्रतपस्त्वेनैव किमित्ययमायुर्वेदमपि न बुध्यते, यतस्तपःप्रभावोऽपि प्रतिनियतविषयत्वान्न सर्वत्र शक्तिमान्, शक्तिश्चास्य कार्योन्नेया; तेन गुरुनिरपेक्षायुर्वेदज्ञानलक्षणकार्यादर्शनान्न तत्तपस्तत्र समर्थमित्यवधारयामः; किंवा गुरुपूर्वक्रमेणैवायुर्वेदज्ञानं फलतीतीन्द्रमुपागमद्भरद्वाजः| अथ कथं ब्रह्मादिष्वायुर्वेदपूर्वगुरुषु विद्यमानेष्विन्द्रमेवायमुपागमत्? युक्तं च प्रधानगुरोरेव श्रवणं, यतः शिष्यपरम्परासञ्चारिणी विद्याऽसम्यग्ग्रहणादिदोषात् पात्रपरम्परासञ्चार्यमाणमधुवत् क्षीणाऽपि सम्भाव्येत; अत आह- बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरमिति| यस्मादयमेवेन्द्रोऽल्पायुः, स एव भयत्रस्तानां यथा शरण्यो रक्षणहितो न तथा ब्रह्मादयः, तेन तमेवोपागमत्| अमरेश्वर इत्यनेन चेन्द्रस्य रक्षणोपयुक्ततां दर्शयति; राजा हि प्रजारक्षणे प्रयत्नातिशयवान् भवति| ननु दीर्घं जीवितमन्विच्छन्नित्यत्र दीर्घस्याव्यवस्थितत्वेन कियत्कालं तद्दीर्घमभिप्रेतं? तत्र युगानुरूपं वर्षशतं, यदुक्तं- “वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले” (वि.अ.३) इति| एतच्च कलिकालादौ परमायुःकालस्य यथा यथा क्षयस्तथाऽऽयुषः क्षयः| यदाह- “संवत्सरशते पूर्णे याति संवत्सरः क्षयम्| देहिनामायुषः काले यत्र यन्मानमिष्यते” (वि.अ.३) इति| एतदनुसारेण पूर्वयुगेष्वायुःप्रकर्षः| यदाह भगवान् व्यासः- “पुरुषाः सर्वसिद्धाश्च चतुर्वर्षशतायुषः| कृते त्रेतादिकेऽप्येवं पादशो ह्रसति क्रमात्” इति| कर्मानुरूपं चायुर्नियतं वा, अनियतं वा भवति| तत्र बलवत्कर्मारब्धं नियतं, यथाऽयमस्मिन् काले म्रियत एव परम्; अबलवत्कर्मारब्धं त्वनियतं, तद्यदा दृष्टं विषादि मारकं प्रत्ययमासादयति तदा सञ्जातबलं मारयति, यदा न प्राप्नोति दृष्टं मारकं कारणं तदा युगानुरूपायुःप्राप्तौ युगप्रभावजर्जरीकृतशरीरं मारयति| अत्र दृष्टान्तश्चाचार्येण दर्शितः “यथा ह्यक्षः स्वगुणोपपन्नो वाह्यमानो यथाकालं स्वप्रमाणक्षयादेवावसानं गच्छति, स एवाक्षोऽतिभाराधिष्ठित” इत्यारभ्य यावत् “अन्तरा व्यसनमापद्यते; तथाऽनियतायुषोऽन्तरा प्राणा अपराधान्निरुध्यन्ते” (वि.अ.३) इत्यन्तेन| यदा त्वनियतायुषो रसायनमाचरन्ति तदा तत्प्रभावाद्युगप्रभावनियतायुर्लङ्घनं भवति| यदाह- “तानि यावन्ति भक्षयेत्| जीवेद्वर्षसहस्राणि तावन्त्यागतयौवनः” (चि.अ.१) इत्यादि| न तु बलवत्कर्मनियतस्यायुषो लङ्घनमस्ति, यदाह- “कर्म किञ्चित् क्वचित्काले विपाके नियतं महत्| किञ्चित्त्वकालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते” (वि.अ.३) इति| हन्त यद्येवं तदा सर्वत्र कर्मैव कारणं मरणे जीविते वा तथा व्याधौ व्याध्यपगमे वा, तत् किमनेनायुर्वेदेन कर्मजनितफलानुविधायिना; तथाहि- यत्तावदुच्यते- नियतं कर्म, तत्र तावदायुर्वेदव्यापारो नास्ति, येन नियतेनैव कर्मणा मिलितमपि दृष्टं तत्र विफलीक्रियते; यच्चाबलवत्कर्मारब्धत्वेनानियतमायुरुच्यते तदपि न श्रद्धाधीनं, येनादृष्टशक्तिपराभवेन दृष्टस्य कार्यकारितां दृष्ट्वाऽपि विवादाध्यासिते विषयेऽदृष्टमेव कारणमवधारयामः, दृष्टं त्वदृष्टाकृष्टमेव तत्र भवति| नैवम्, एवं सति सर्वानुष्ठानस्योपरमप्रसङ्गः; किञ्च केवलकर्मवादिनो दृष्टमपवदतोऽदृष्टोत्पत्तिरेव न प्राप्नोति, अदृष्टं हि दृष्टाग्निष्टोमादिजन्यं, दृष्टं च कारणं कर्मवादिनोऽभिमतम्; अथादृष्टकारणं दृष्टमिच्छन्ति हन्त तर्हि तेनैव न्यायेन दहनादीनामपि किमिति शीतापहत्वस्फोटादिजनकत्वादि न स्वीक्रियते; किञ्च केवलकर्मवादिनो दृष्टे कारणे व्याप्तिग्रहणाभावाददृष्टानुमानमेव न स्यात्, तस्माद्दृष्टमदृष्टं च कारणम्| तत्र क्वचिददृष्टं दृष्टेन बाध्यते, क्वचिच्च दृष्टमदृष्टेनेति; तेन यत्र पुरुषे बलवन्नियतमरणकारणमदृष्टं [२३] , तत्र जीवितमरणयोरकिञ्चित्करोऽयमायुर्वेदः, किन्तु तत्रापि नियतमरणकालादर्वाग्दुःखजनकव्याधिप्रशमने व्याप्रियत एव यदि व्याधिरपि तस्य नियतकर्मजन्यो न स्यात्; यत्तु कर्मानियतविपाकं भवति तत्प्रति सर्वथा प्रयोजनवदायुर्वेदोपादानम्| यत्तु युगनियतमायुः, तन्नातिबलवता कर्मणा नियमितं; येन रसायनप्रयोगात्तद्बाधनं दृष्टत्वादनुमन्यन्ते, न तु स्वस्थहितातुरहितचिकित्साभ्याम्| अयं च वादः शास्त्रकारेण स्वयमेव प्रपञ्चेन निर्लोचनीय इति नेह प्रतन्यते||३||
ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः|
जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४||
अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्|
ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५||
कथमिन्द्र एव शरण्यो न ब्रह्मादय इत्याह- ब्रह्मणा हीत्यादि| हि यस्मादर्थे| प्रजापतिर्दक्षनामा| प्रोक्तमिति प्रकर्षेणोक्तं, प्रकर्षश्चानवशेषेणाभिधानम्| यथेत्यनेन तथाशब्दस्य नित्यसम्बन्धस्याकर्षणाद्यादृशं प्रोक्तं तादृशमेव जग्राह| निखिलेनेति अनवशेषेण| अश्विनौ तु ततः प्रजापतेर्जगृहतुः| अत्रापि यथाप्रोक्तं निखिलेन चेतिपदं तथैव योजनीयम्| एवमश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे हेत्यत्रापि यथाप्रोक्तमित्यादि योजनीयम्| हशब्दस्त्ववधारणे, तेन प्रतिपेदे एव परं शक्रो नतु कस्मैचिदायुर्वेदं दत्तवानित्यर्थः| अनेन च ग्रन्थेनान्यूनाधिकायुर्वेदागमोपदर्शकेन यथा ब्रह्मण आयुर्वेदज्ञानं तथेन्द्रस्यापीति दर्शितम्| तेन ब्रह्मणो वाऽऽयुर्वेदः श्रूयते इन्द्राद्वेति न किञ्चिदर्थतो [२४] विशेषः| इन्द्रे त्विदमधिकं- यदयमसङ्क्रामितविद्यत्वेन शिष्यार्थी| यदुक्तं- “यो हि गुरुभ्यः सम्यगादाय विद्यां न प्रयच्छत्यन्तेवासिभ्यः स खल्वृणी गुरुजनस्य महदेनो विन्दति” इति, अतोऽकृतशिष्यत्वेन शिष्यार्थित्वविशेषयोगाद्ब्रह्मादिभ्यो विशेषेणेन्द्र एव शरण्य इति| ब्रह्मणस्तु परमगुरोर्विदितसकलवेदस्य [२५] सर्वत्रातिरोहितमतेरायुर्वेदज्ञानं स्वतःसिद्धमेवेति न गुर्वन्तरापेक्षा| एतच्च ब्रह्मादिगुरुपरम्परोपदर्शनमायुर्वेदस्याविप्लुतागमोपदर्शनार्थं तथा महापुरुषसेवितत्वेनोपादेयत्वोपदर्शनार्थं च| वचनं हि- “तत्र यन्मन्येत महद्यशस्विसुधीरपुरुषासेवितम्” इत्यादि यावत् “तदभिप्रपद्येत [२६] शास्त्रम्” (वि.अ.८) इति| ऋषिप्रोक्त इति वक्ष्यमाणवृत्तान्तेन ऋषिप्रोक्तः| तस्मादिति यस्मादिन्द्र एव विशेषेण शरण्यः||४-५||
विघ्नभूता [२७] यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्|
तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् [२८] ||६||
तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः|
समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७||
अथ कथमयमृषिप्रोक्त इत्यायुर्वेदस्य मर्त्यलोकागमे हेतुमाह- विघ्नभूता इत्यादि| विघ्नभूता इत्यन्तरायस्वरूपाः| रुजन्तीति रोगाः| प्रादुर्भूता इत्याविर्भूताः| अयं च रोगप्रादुर्भावः कृतयुगान्ते बोद्धव्यः| वक्ष्यति हि- “भ्रश्यति तु कृतयुगे” (वि.अ.३) इत्यादिना रोगप्रादुर्भावं जनपदोद्ध्वंसनीये| प्रादुर्भावश्च पूर्वसिद्धस्यैवाविर्भावः| तेन रोगसन्ताननित्यताऽप्यविरुद्धा भवत्यर्थेदशमहामूलीये (सू.अ.३०) वक्तव्या| शीर्यत इति शरीरं, तदस्यास्तीति शरीरी| एतेन शरीरं स्वत एव शीर्यमाणं रोगसम्बन्धात्तु नितरां शीर्यत इति सूचयति| केषां विघ्नभूता इत्याह- तपोपवासाध्ययनेत्यादि| रोगग्रस्ता हि शरीरिणस्तपःप्रभृतीनि कर्तुं न पारयन्ति विकृतत्वात्; तथा, आयुषश्च मारकत्वेन केचिद्गदा विरोधका भवन्ति| अत्र तपश्चान्द्रायणादि, उपवासः क्रोधादिपरित्यागः सत्याद्युपादानं च, वचनं हि- “उपावृत्तस्य पापेभ्यः सहवासो गुणे हि यः| उपवासः स विज्ञेयो न शरीरस्य शोषणम्” इति; अध्ययनं वेदाध्ययनं, ब्रह्मणे मोक्षाय चर्यं ब्रह्मचर्यमुपस्थनिग्रहादि, व्रतमीप्सितकामो नियमः, आयुरुक्तम्| तपोपवासेति प्रयोगः पूर्वत्रासिद्धविधेरनित्यत्वेन तपःसकारस्थानिभूतयलोपस्य सिद्धत्वाज्ज्ञेयः, यथा “नोपधायाः” (पा.अ.६पा.४सू.७) इति| भूतेषु प्राणिषु| अनुक्रोशमिति अनुकम्पां, कस्मात्? अनेकार्थत्वाद्धातूनाम्| पुरस्कृत्य आदृत्य| एतेन प्राणिरोगहरणमेव प्रधानमायुर्वेदोपगमने महर्षीणां फलम्; आयुःप्रकर्षस्त्वनुषङ्गसिद्धस्तेषां महात्मनामिति भावः| नरेष्विति वक्तव्ये यदयं भूतेष्विति सामान्यशब्दं करोति, तेन न समानजीवप्रयुक्तेयमनुकम्पा [२९] , किन्तु प्राणिमात्रप्रयुक्तेति समदर्शितामृषीणां दर्शयति| महान्तश्च ते ऋषयश्चेति महर्षयः; अनेन चतुर्विधा अपि ऋषयः- ऋषिका, ऋषिपुत्रा, देवर्षयो, महर्षयश्च गृह्यन्ते; महर्ष्यनुगामित्वादृषिकादीनामपि ग्रहणम्| पुण्यं पावनं कर्म येषां ते पुण्यकर्माणः| पर्शुकाभिस्तृतं पार्श्वं, तेन पार्श्वमिव (ततं) पार्श्वम्| शुभे इति पदं कर्तव्यसमाध्यनुगुणोपदर्शनार्थं, यतः शुभे हि देशे समाधयः प्रसीदन्ति||६-७||
अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः|
आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८||
अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ|
पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९||
विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्|
गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०||
साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः|
बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११||
काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ|
शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२||
शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः|
वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३||
ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च|
तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४||
सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्|१५|
के ते महर्षय इत्याह- अङ्गिरा इत्यादि| बह्वृषीणामत्र कीर्तनं ग्रन्थादौ पापक्षयहेतुत्वेन, तथाऽऽयुर्वेदस्यैवंविधमहापुरुषसेवितत्वेन सेव्यत्वोपदर्शनार्थं चेति| एषु च मध्ये केचिद्यायावराः, केचिच्छालीनाः, केचिदयोनिजाः, एवम्प्रकाराश्च सर्वे मिलिता बोद्धव्याः| भिक्षुरित्यात्रेयविशेषणं, वक्ष्यति हि- “तन्नेति भिक्षुरात्रेयः” (सू.अ.२५) इति| वैखानसा इति कर्मविशेषप्रयुक्ता सञ्ज्ञा| वालखिल्यास्तु स्वल्पप्रमाणाः केचिदृषयः| निधय इव निधयोऽक्षयस्थानत्वेन| दमो दान्तत्वम्| इमामिति अग्रे वक्ष्यमाणाम्||८-१४||-
धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्||१५||
रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च|
प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६||
कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः|
अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७||
स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः|१८|
धारणाद्धर्मः स चात्मसमवेतः कार्यदर्शनानुमेयः, अर्थः सुवर्णादिः, काम्यत इति कामो वनितापरिष्वङ्गादिः, मोक्षः संसारविमोक्षः| आरोग्यं रोगाभावाद्धातुसाम्यम्| मूलं कारणम्| उत्तममिति प्रधानं; तेनारोग्यं चतुर्वर्गे प्रधानं कारणं, रोगगृहीतस्य क्वचिदपि पुरुषार्थेऽसमर्थत्वादित्युक्तम्| तस्यापहर्तार इति आरोग्यस्यापहर्तारः; इदमेव च रोगाणामारोग्यापहरणं यदनर्थलाभः; न पुनरुत्पन्नो रोगः पश्चादारोग्यमपहरति, भावाभावयोः परस्पराभावात्मकत्वात्| श्रेयसो जीवितस्य चेति श्रेयोवज्जीवितं हितत्वेन सुखत्वेन चार्थेदशमहामूलीये (सू.अ.३०) वक्ष्यमाणं, तस्य जीवितस्यापहर्तार इति योजनीयम्; अश्रेयोजीवितमहितत्वेन दुःखहेतुतया चानुपादेयमिति कृत्वा तदपहरणमिह नोक्तम्| अत्र सुखहितजीवितोपघातो धर्माद्युपघातेनैव लब्धः; तेन वयं पश्यामः- श्रेयःशब्देन सामान्येनाभ्युदयवाचिना धर्मादयोऽभिधीयन्ते, जीवितशब्देन च जीवितमात्रं, यतो जीवितं स्वरूपेणैव सर्वप्राणिनां निरुपाध्युपादेयं; वचनं हि- “आचकमे च ब्रह्मण इयमात्मा आशीः- आयुष्मान् भूयासम्” इति| यत्त्वत्यन्तदुःखगृहीतस्य जीवितं जिहासितं, तत्र दुःखस्यात्यन्तजिहासितस्यान्यथाहातुमशक्यत्वात् प्रियमपि जीवितं त्यक्तुमिच्छति न स्वरूपेण| अन्तराय इति धर्मादिसाधने बोद्धव्यः| अयमिति रोगप्रादुर्भावरूपः| तेषामिति रोगाणाम्| शरणमिति रक्षितारम्| शक्तत्वाच्छक्र उच्यते| ध्यानं समाधिविशेषः, तदुपलब्धिसाधनत्वाच्चक्षुरिव ध्यानचक्षुः, ‘तेन स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः’ इति ध्यानचक्षुषा ददृशुरिति योजना||१५-१७||-
कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्||१८||
अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः|
भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः||१९||
स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् [३०] |
ददर्श बलहन्तारं [३१] दीप्यमानमिवानलम्||२०||
सोऽभिगम्य [३२] जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्|
प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां [३३] वाक्यमुत्तमम्||२१||
व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः|
तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो||२२||
तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः|
पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये||२३||
अथैतेषु मध्ये भरद्वाजः कथमिन्द्रमुपागमदित्याह- क इत्यादि| शचीपतिमित्यनेन शचीसम्भोगव्यासक्तमप्यहमुपासितुं क्षम इति भरद्वाजो दर्शयति| अर्थे प्रयोजने| नियुज्येयं व्यापारयेयम्| अत्रेति प्रकृतप्रयोजन एव, अत्रेतिशब्दो यस्मादर्थे| यथा- सुभिक्षमित्यागतः; यस्मात् सुभिक्षं तस्मादागत इत्यर्थः| नियोजित इति चौरादिको णिच्, न हेतौ| अनेन प्रकरणेन भरद्वाजस्यायुर्वेदागमे विशेषेणार्थित्वान्न प्रेरणमिति दर्शितं भवति| प्रोवाचेति सम्यगुवाच; न तु प्रशब्दः प्रपञ्चार्थः, पदैरल्पैरित्युक्तत्वात्| कस्मात् पदैरल्पैरुवाचेत्याह- मतिं बुद्ध्वा विपुलामिति; यस्माद्विपुलमतिं भरद्वाजं प्रतिपन्नवान् तस्मात् पदैरल्पैरुवाचेति भावः; मतिश्च बहुविषयत्वेनोपचाराद्विपुलेत्युच्यते, सा च मतिः शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारणोहापोहतत्त्वाभिनिवेशवतीह विपुला बोद्धव्या| अत्र चेन्द्रेण दिव्यदृशा भरद्वाजाभिप्रायमग्रत एव बुद्ध्वाऽऽयुर्वेद उपदिष्टः; तेन भरद्वाजस्येन्द्रपृच्छादीह न दर्शितं, किंवा भूतमपीन्द्रपृच्छादि ग्रन्थविस्तरभयादिह न लिखितम्||१८-२३||
हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम्|
त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः||२४||
यादृशोऽसावल्पपदैरुपदिष्ट आयुर्वेदस्तमाह- हेत्वित्यादि| हेतुलिङ्गौषधज्ञानमिति हेत्वादीनि ज्ञायन्तेऽनेनेति हेतुलिङ्गौषधज्ञानं, यावच्चायुर्वेदवाच्यं तावद्धेत्वाद्यन्तर्भूतमित्यर्थः| हेतुग्रहणेन सन्निकृष्टविप्रकृष्टव्याधिहेतुग्रहणं; लिङ्गग्रहणेन च व्याधेरारोग्यस्य च कृत्स्नं लिङ्गमुच्यते, तेन व्याध्यारोग्ये अपि लिङ्गशब्दवाच्ये, यतस्ताभ्यामपि हि तल्लिङ्गं लिङ्ग्यत एव; वक्ष्यति हि विषमारम्भमूलानां ज्वर एको हि लक्षणम्| विषमारम्भमूलाद्यैर्ज्वर एको निगद्यते (नि.अ.८) इत्यादि; औषधग्रहणेन च सर्वपथ्यावरोधः| शरीरं चात्र हेतौ लिङ्गे चान्तर्भवति| स्वस्थातुरयोः परमुत्कृष्टमयनं मार्ग इति स्वस्थातुरपरायणम्| किमन्योऽयं हेतुलिङ्गौषधज्ञानरूप आयुर्वेदो ब्रह्मबुद्धादायुर्वेदादुतानन्य इत्याह- त्रिसूत्रमित्यादि| पितामहोऽपि यं त्रिसूत्रं बुबुधे तमिन्द्रः प्रोवाच| त्रीणि हेत्वादीनि सूत्र्यन्ते यस्मिन् येन वा तत्त्रिसूत्रम्| तत्र सूचनात् सूत्रणाच्चार्थसन्ततेः सूत्रम्| एतेन तं यथा ब्रह्मा त्रिसूत्रं बुबुधे तथैव हेतुलिङ्गौषधज्ञानमिन्द्रः प्रोवाचेत्यविप्लुतमागमं दर्शयति| बुबुध इति न कृतवान्| अत एवोक्तं- शाश्वतं; नित्यमित्यर्थः| तच्च नित्यत्वं सूत्रस्थानान्ते व्युत्पादनीयम्||२४||
सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः|
यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः||२५||
तेनायुरमितं [३४] लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्|
ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च [३५] शशंसानवशेषयन्||२६||
अथोद्दिष्टमायुर्वेदं कथं गृहीतवान् भरद्वाज इत्याह- सोऽनन्तेत्यादि| अविद्यमानावन्तपारौ यस्यासावनन्तपारः, अत्र पारशब्देन गोबलीवर्दन्यायेनादिरुच्यते; पारशब्दो ह्युभयोरपि नदीकूलयोर्विवक्षावशाद्वर्तते; किंवा अनन्तो मोक्षः, पारमुत्कृष्टं फलं यस्यायुर्वेदस्यासावनन्तपारः| वक्ष्यति हि- चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम् (शा.अ.१) इति| अत्र नैष्ठिकी मोक्षसाधनहेतुः [३६] | त्रयो हेत्वादयः स्कन्धरूपा यस्य स त्रिस्कन्धः; स्कन्धश्च स्थूलावयवः प्रविभागो वा| तत्रैवायुर्वेदग्रहणे मनो यस्य स तन्मनाः| मननात् ज्ञानप्रकर्षशालित्वान्मुनिः [३७] | एतेन यस्मादयं महामतिस्तन्मनाः मुनिश्च तेनानन्तपारमप्यायुर्वेदं हेत्वादिस्कन्धत्रयमालम्बनं कृत्वा यथावदचिरादेव प्रतिपन्नवानित्याशयः| अचिरादिति अचिरेण| अत्र च यथा ब्रह्मा त्रिसूत्रं बुबुधे यथा चेन्द्रो हेतुलिङ्गौषधज्ञानं प्रोवाच तथैव भरद्वाजोऽपि त्रिस्कन्धं तं बुबुधे इत्यनेनायुर्वेदस्याविप्लुतागमत्वमुपदर्श्यते; तेन त्रिसूत्रत्रिस्कन्धयोर्न पुनरुक्तिः| तेनेति इन्द्राद्गृहीतेनायुर्वेदेन| अमितमिति अमितमिवामितम्, अतिदीर्घत्वात्| आयुःशब्दश्चायुःकारणे रसायनज्ञाने बोद्धव्यः; येनोत्तरकालं हि रसायनोपयोगादयं भरद्वाजोऽमितमायुरवाप्स्यति (न [३८] ऋषिभ्य आयुर्वेदकथनात् पूर्वं रसायनमाचरति स्म); किंवा सर्वप्राण्युपकारार्थाधीतायुर्वेदजनितधर्मवशात्तत्कालमेवामितमायुर्लेभे भरद्वाज इति बोद्धव्यम्| तच्चेति श्रुतं; यदा तमिति पाठः, तदा तमायुर्वेदम्| अनवशेषयन्निति कार्त्स्न्येनेत्यर्थः| आयुर्वेदमधीत्यानन्तरमेवायं तमृषिभ्यो दत्तवान्||२५-२६||
ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्|
दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७||
महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा|
सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च||२८||
समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः|
लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् [३९] ||२९||
दीर्घमायुश्चिकीर्षन्त इति प्राणिनामात्मनश्च| ज्ञानार्थं ज्ञानरूपं वा चक्षुर्ज्ञानचक्षुः, तेन ज्ञानचक्षुषा| गृहीतेन तेनायुर्वेदेन किं ददृशुरित्याह- सामान्यं चेत्यादि| एषां चोत्तरत्र लक्षणं षण्णां पदार्थानां विश्वरूपाणां भविष्यति; तेनैतत्तत्रैव व्याकरणीयम्| तदिति सामान्यादि| तन्त्रोक्तं विधिमिति अपथ्यपरिहारपथ्योपादानरूपम्| शर्म सुखम्| परमिति दुःखानाक्रान्तम्| अनित्वरमिति अगत्वरम्||२७-२९||
अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः|
शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया||३०||
अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः|
हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||
अथेत्यादिना भरद्वाजशिष्यस्यात्रेयस्य पुनर्वस्वपरनाम्नोऽग्निवेशादिगुरुतां दर्शयति| अत्र केचिद्भरद्वाजात्रेययोरैक्यं मन्यन्ते, तन्न; भरद्वाजसञ्ज्ञया आत्रेयस्य क्वचिदपि तन्त्रप्रदेशेऽकीर्तनात्; हारीते चात्रेयादिगुरुतया भरद्वाज उक्तः- “शक्रादहमधीतवान्” इत्यादिना “मत्तः पुनरसङ्ख्येयास्त्रिसूत्रं त्रिप्रयोजनम्| अत्रात्रेयादिपर्यन्ता विदुः सप्त महर्षयः|| आत्रेयाद्धारीत-ऋषिः”- इत्यन्तेन| वाग्भटेन तु यदुक्तं “ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत्| सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान् मुनीन्” (वा.सू.अ.१) इत्यनेनात्रेयस्येन्द्रशिष्यत्वं, तदायुर्वेदसमुत्थानीयरसायनपादे आदिशब्देन वक्ष्यमाणेन्द्रशिष्यतायोगात् समर्थनीयम्| तत्र हीन्द्रेण पुनर्महर्षीणामायुर्वेद उपदिष्ट इति वक्तव्यम्| मैत्रीपरो मैत्रीप्रधानः; मैत्री च सर्वप्राणिष्वात्मनीव बुद्धिः||३०-३१||
बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः|
तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२||
अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च|
श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः||३३||
श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्|
यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४||
सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः|
साधु [४०] भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५||
तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः|
सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम्||३६||
अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस्त्रीनन्ववा(ना)दयत्|
नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैरुदीरितः||३७||
शिवो वायुर्ववौ सर्वा भाभिरुन्मीलिता दिशः|
निपेतुः सजलाश्चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः||३८||
अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर्ज्ञानदेवताः|
बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर्मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमा दया||३९||
तानि चानुमतान्येषां तन्त्राणि परमर्षिभिः|
भ(भा)वाय भूतसङ्घानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे||४०||
बुद्धेर्विशेष उत्कर्षः| यत इति बुद्धेर्विशेषात्| स्वं स्वं तन्त्रमिति स्वस्वनामाङ्कितं भेलतन्त्रं, जतूकर्णतन्त्रमित्यादिकम्| कृतानि चेत्यत्र ‘तन्त्राणि’ इति शेषः| पुण्यमायुर्वेदतन्त्रकरणलक्षणं कर्म येषामग्निवेशादीनां ते पुण्यकर्माणः, तेषां पुण्यकर्मणाम्| सर्वभूतहितैषिण इत्यग्निवेशादिविशेषणं; किंवा ऋषिसङ्घविशेषणम्| साधुशब्दोऽजहल्लिङ्गतया नपुंसकलिङ्ग एव; यथा- वेदाः प्रमाणमिति| केचित्तु साध्विति विशेषणस्य नपुंसकलिङ्गतानुरोधादनुक्रोशमित्यपि नपुंसकलिङ्गं पठन्ति| अहो इति साध्विति प्रशंसायाम्| स्निग्ध इति अनुत्कटत्वेनाह्लादकत्वेन च| शिवो वायुर्ववावित्यादिना शुभलक्षणेन प्रकृततन्त्रकरणस्य देवैरप्यर्थतोऽनुमतत्वमुपदर्श्यते| ज्ञानदेवता इति ज्ञानाभिमानिन्यो देवताः| तेन ग्रन्थकरणात् पूर्वमेवाग्निवेशादीनां बुद्ध्यादयो व्यवस्थिताः, तन्त्रकरणोत्तरकालं त्वादरेण बुद्ध्यादिदेवतानुप्रवेश इति| सिद्धिः साध्यसाधनज्ञानम्| कीर्तिः कीर्तनं वक्तुं ज्ञानमित्यर्थः; नतु कीर्तिर्यशोरूपा, तस्या अज्ञानरूपत्वात्; ज्ञानदेवताश्चेहोच्यन्ते| भवाय स्थितये, रोगानुपहतजीवितायेति यावत्| प्रतिष्ठा जनोपादेयतयाऽवस्थानम्||३२-४०||
हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितम्|
मानं च तच्च यत्रोक्तमायुर्वेदः स उच्यते||४१||
सम्प्रत्यायुर्वेदव्युत्पत्तिं कुर्वन्नायुर्वेदाभिधेयं दर्शयति- हिताहितमित्यादि| हितं चाहितं च हिताहितं, तथा सुखयुक्तत्वात् सुखं, दुःखयुक्तत्वाद्दुःखं; एतच्च चतुष्प्रकारमप्यायुरर्थेदशमहामूलीये “तत्र शारीरमानसाभ्याम्” इत्यादिना ग्रन्थेन “अहितमतो विपर्ययेण” (सू.अ.३०) इत्यन्तेन वक्ष्यति| तस्य हिताहितमिति आयुषः पथ्यापथ्यम्| मानं चेत्यायुष एव, तच्च प्रमाणं मासिकद्विमासिकत्वादिभिर्विकृतिलक्षणैरिन्द्रियस्थाने तथा प्रकृतिलक्षणैः “इदमायुष्मतां कुमाराणां लक्षणं भवति” (शा.अ.८) इत्यादिना शारीरे वक्तव्यम्| तच्चेति आयुः स्वरूपेण “शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोग” इत्यादिना वक्ष्यमाणम्| तेन हिताहितमित्यादिना ‘आयुर्वेदयतीत्यायुर्वेद’ इत्युक्तं भवति| विदधातुश्चेह ज्ञानार्थ एवाभिप्रेतः| यद्वक्ष्यत्यर्थे दशमहामूलीये- “तदायुर्वेदयतीत्यायुर्वेदः” (सू.अ.३०) इति| लाभादयस्त्वर्था विदेरिह नोक्ताः, तेषां साक्षादायुर्वेदाजन्यत्वादिति भावः||४१||
शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम्|
नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्यायैरायुरुच्यते||४२||
आयुर्वेदपदे पूर्वपदवाच्यमायुराह- शरीरेत्यादि| शरीरं पञ्चमहाभूतविकारात्मकमात्मनो भोगायतनम्, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, सत्त्वं मनः, आत्मा ज्ञानप्रतिसन्धाता, एषां सम्यगदृष्टयन्त्रितो योगः संयोगः| यद्यपि शरीरग्रहणेनैव इन्द्रियाण्यपि लभ्यन्ते, तथाऽपि प्राधान्यात्तानि पुनः पृथगुक्तानि| अयं च संयोगः संयोगिनः शरीरस्य क्षणिकत्वेन यद्यपि क्षणिकस्तथाऽपि सन्तानव्यवस्थितोऽयमेकतयोच्यते| तस्यायुषः पर्यायानाह- धारीत्यादि| धारयति शरीरं पूतितां गन्तुं न ददातीति धारि| जीवयति प्राणान् धारयतीति जीवितम्| नित्यं शरीरस्य क्षणिकत्वेन गच्छतीति नित्यगः| अनुबध्नात्यायुरपरापरशरीरादिसंयोगरूपतयेत्यनुबन्धः| पर्यायैरायुरुच्यत इति एकार्थाभिधायिभिः शब्दैरुच्यते| यद्यपि च नित्यगानुबन्धशब्दाभ्यां न क्वचिदप्यायुरभिधीयते, तथाऽपि नित्यगत्वानुबन्धत्वधर्मख्यापनार्थमेवैतत्सञ्ज्ञाद्वयं बोद्धव्यं, धारिसञ्ज्ञा त्वर्थेदशमहामूलीये भविष्यति| ननु, उत्तरत्र “चैतन्यानुवृत्तिरायुः” (सू.अ.३०) इत्यायुर्लक्षणं करिष्यति, इह तु शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोग इति किमर्थमुक्तम्? ब्रूमः- शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगजन्या चैतन्यानुवृत्तिर्यथोक्तसंयोगाव्यभिचारित्वेन व्यक्तत्वेन चार्थेदशमहामूलीये लक्षणत्वेनोक्ता; शरीरादिसंयोगरूपमेव त्वायुः परमार्थतः; एवम्भूतसंयोगाभावे मरणमायुरुपरमरूपं भवति, मृतशरीरे तु चेतसोऽभावादायूरूपसंयोगाभावः||४२||
तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः|
वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोकयोरुभयोर्हितम् [४१] ||४३||
तस्येत्यादि| वेदयतीति वेदः| वेदविदां मत इति वेदविद्भिः पूजितः| अथ कस्मादायुर्वेदलक्षणो वेदः पुण्यतमो वेदविदां च पूजित इत्याह- वक्ष्यत इत्यादि| यदिति यस्मात्; एवमुक्तं भवति- यदन्ये ऋग्वेदादयः प्रायः परलोकहितमेवार्थं वदन्ति तेन पुण्याः, पुण्यतमश्चायमायुर्वेदो यद् यस्मान्मनुष्याणामुभयोरपि लोकयोर्यद्धितमायुरारोग्यसाधनं धर्मसाधनं च तद्वक्ष्यते, तेनातिशयेन पुण्यतमस्तथा वेदविदां च पूजित इति| केचित् ‘वक्ष्यते यः’ इति पठन्ति, तत्रापि हेतुगर्भमिति व्याख्येयम्| जीवितप्रदातृत्वादायुर्वेदस्य पुण्यतमत्वं बोद्धव्यं, यतश्चतुर्वर्गसाधनीभूतजीवितप्रदमेव सर्वोत्तमं भवति| उच्यते च- “न हि जीवितदानाद्धि दानमन्यद्विशिष्यते” (चि.अ.१) इति||४३||
सर्वदा [४२] सर्वभावानां सामान्यं वृद्धिकारणम्|
ह्रासहेतुर्विशेषश्च, प्रवृत्तिरुभयस्य तु||४४||
सम्प्रत्यायुर्वेदाभिधेयतया सूत्रिते सामान्यादौ सामान्यस्य प्रथमसूत्रितत्वात्तथा सामान्यज्ञानमूलत्वाच्चायुर्वेदप्रतिपाद्यस्य हेत्वादेः सामान्यमेवाग्रे निर्दिशति- सर्वदेत्यादि| सर्वदा सर्वस्मिन् काले नित्यगे चावस्थिके च| सर्वभावानामित्यत्र सर्वशब्दः कृत्स्नवाची; भवन्ति सत्तामनुभवन्तीति भावा द्रव्यगुणकर्माणीत्यर्थः, नतु भवन्त्युत्पद्यन्त इति भावाः; तथा सति पृथिव्यादिपरमाणूनां नित्यानां सामान्यस्य पार्थिवद्व्यणुकादिवृद्धं कार्यमसङ्गृहीतं स्यात्| सामान्यं च “सामान्यमेकत्वकरं” इत्यादिना वक्ष्यमाणलक्षणम्| वृद्धिः आधिक्यं, तत्कारणं वृद्धिकारणम्| एतच्च सामान्यं सामान्यवतो मांसद्रव्यादेर्वृद्धिकारणस्य लक्षणत्वेन वृद्धिकारणमित्युक्तम्| यतो न सामान्यं [४३] मांसत्वादिजातिरूपं वृद्धौ कारणं भवति, तथाहि सति सामान्यं मांसत्वरूपं यथा वर्धके भोज्यरूपे मांसेऽस्ति तथा शरीरधातुरूपे वर्धनीयेऽप्यस्ति, ततश्च नित्यं मांसत्वसम्बन्धादमांसादानामपि मांसेन वर्धितव्यं; तस्माद्वृद्धिकारणलक्षणत्वेन सामान्यं वृद्धिकारणमित्युक्तम्| अत एव वैशेषिकेऽप्युक्तं- “त्रयाणामकार्यत्वमकारणत्वं च” इति| अत्र त्रयाणामिति सामान्यविशेषसमवायानाम्| ये तु समानमेव सामान्यमिति कृत्वा द्रव्याद्येव सामान्यशब्देनाभिदधति, तेषां मते “सामान्यं च विशेषं च” (सू.अ.१) इत्यादिग्रन्थोक्तस्य सामान्यस्य न [४४] किञ्चिदनेनोक्तं स्यादित्यसम्बन्धार्थत्वं प्रकरणस्य स्यात्| एतच्च वृद्धिकारणत्वं सामान्यस्य न लक्षणं, किं तर्ह्यायुर्वेदोपयोगिना धर्मेण निर्देशः; लक्षणं तु “सामान्यमेकत्वकरम्” इति करिष्यति| एवं द्रव्यादावपि चोद्देशानन्तरं निर्देशं करिष्यति “खादीन्यात्मा” इत्यादिना, ततो लक्षणं “यत्राश्रिताः कर्मगुणा” इत्यादिना करिष्यति| सामान्यस्य च वृद्धिकारणत्वं ह्यसति विरोधिकारणे बोद्धव्यं, तेनामलकादिगतानामम्लत्वादीनां पित्तगताम्लत्वाद्यवर्धकत्वमामलकगतशिशिरत्वप्रभावविरोधित्वादुपपन्नम्| एवमन्यत्रापि त्रिदोषहरद्रव्ये बोद्धव्यम्| इह च सामान्यस्य वृद्धिकारणत्वमित्युच्यते, नतु सामान्यमेव वृद्धिकारणमित्युच्यते, तेनासमानादपि घृतान्मेधाया वह्नेश्च वृद्धिः प्रभावादेवोपपन्ना, यदुक्तं- “घृतमग्निमेधे करोति” इति; तथा चिन्तया वातवृद्धिः, तथा सङ्कल्पाद्वृष्यपादयुगलेपाच्च [४५] शुक्रवृद्धिरित्यादि प्रभावादुपपन्नम्| सामान्यं चेह वृद्धिकारणमित्युच्यमाने समानस्येति गम्यते, न हि शोणितं प्रति मांसत्वं सामान्यं, किन्तु व्यावृत्तबुद्धिजनकत्वाद्विशेष एव| अथ वैशेषिकोक्तानामन्त्यविशेषाणामिह शास्त्रे चिकित्सायामनुपयुक्तत्वात्तद्विशेषधर्मव्यावर्तकत्वयोगात् सामान्यविशेषानेव ह्रासकारणत्वेनाह- ह्रासहेतुरित्यादि| अत्रापि सर्वदा सर्वभावानामिति योजनीयम्| ह्रासः अपचयः| विशिष्यते व्यावर्तत इति विशेषः| सामान्यमेव गवेधुकत्वं मांसादीन् प्रति विशेषः; गवेधुको हि गवेधुकत्वेन गवेधुकव्यक्त्यन्तरापेक्षया समानः, मांसापेक्षया व्यावृत्तत्वाद्विशेषः; न हि मांसे गवेधुकत्वमस्ति| एवं मांसत्वं मांसान्तरापेक्षयाऽनुगतत्वात् सामान्यं, शोणिताद्यपेक्षया तु मांसानां व्यावृत्तत्वाद्विशेष एव| अत्रापि ह्रासहेतुत्वं ह्रासहेतुद्रव्यादिलक्षणत्वेन सामान्यवज्ज्ञेयं; तथा ह्रासहेतुत्वमप्यसति विरोधके सामान्योक्तन्यायेन ज्ञेयं; तेन मन्दकनिकुचादीनां वातादिविरुद्धानामपि स्निग्धत्वादीनां वाताद्यशमकत्वं द्रव्यस्यापथ्यत्वप्रभावादेव ज्ञेयम्| विशेषश्चेह विरुद्धविशेषोऽभिप्रेतः; ते(ये)नोत्तरत्र विरुद्धविशेषमेव ह्रासहेतुतया तत्र तत्रोपदेक्ष्यति; यथा- “वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः” (वा.सू.अ.१) इति, तथा “विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः” (सू.अ.१) इत्यादि, तथा विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति (सू.अ.१) इत्यादि, तथा जतूकर्णेऽप्युक्तं- “समानैः सर्वभावानां वृद्धिर्हानिर्विपर्ययात्” इति| अविरुद्धविशेषस्तु यद्यपि ह्रासे वृद्धौ वाऽप्यकारणं, यथा- पृथिव्या अनुष्णाशीतस्पर्शो वातस्य शैत्यं न वर्धयति नापि ह्रासयति, तथाऽप्यग्निक्षीयमाणानां धातूनामसमानत्वेनाजनकत्वाद्ध्रासकारणमि(मे)व भवति; यतोऽसमानद्रव्योपयोगे सति ह्रासो विनश्वराणां भावानामापूरकहेत्वभावादुपलभ्यत एव; यथा- वहतो जलस्य पूर्वदेशसेतुनोत्तरदेशजलस्य ह्रासः| एवम्भूतं चाविरुद्धविशेषोपयोगेऽपि ह्रासं पश्यताऽऽचार्येण सामान्येनैवेहोक्तं ह्रासहेतुर्विशेष इति| चशब्दः सर्वभावानामिति समुच्चिनोति| अथ किमसम्बद्धावपि सामान्यविशेषौ वृद्धिह्रासकारणं नेत्याह [४६] – प्रवृत्तिरुभयस्य त्विति| ‘कारणं’ इति शेषः| उभयस्य सामान्यस्य विशेषस्य च, प्रवृत्तिः प्रवर्तनं शरीरेणाभिसम्बन्ध इति यावत्; एवम्भूता प्रवृत्तिः धातुसामान्यविशेषयोर्वृद्धिह्रासे [४७] कारणमित्यर्थः| तुशब्दोऽवधारणे; तेन नासम्बद्धौ सामान्यविशेषौ स्वकार्यं कुरुत इति दर्शयति| किंवा प्रवृत्तिः उचिता धातुप्रवृत्तिर्धातुसाम्यमिति यावत्, सा उभयस्य सामान्यस्य विशेषस्य च ‘कार्या’ इति शेषः| तेन केवलसमानोपयोगाद्धातुवृद्ध्या धातुवैषम्यं [४८] , केवलविशेषोपयोगाच्च धातुक्षयाद्धातुवैषम्यं, युगपत्समानविशिष्टद्रव्योपयोगात् प्रवृत्तिर्धातुसाम्यरूपा भवतीत्युक्तं भवति| तुशब्दः पूर्वपक्षादेकद्रव्योपयोगलक्षणाद्व्यावर्तयति||४४||
सामान्यमेकत्वकरं, विशेषस्तु पृथक्त्वकृत्|
तुल्यार्थता हि सामान्यं, विशेषस्तु विपर्ययः||४५||
अथ किंलक्षणं तत् सामान्यं किंलक्षणो वा स विशेष इत्याह- सामान्यमित्यादि| एकत्वकरमिति एकत्वबुद्धिकरं, सामान्यं यदनेकासु भिन्नदेशकालासु गवादिव्यक्तिषु ‘अयं गौरयं गौः’ इत्यादिप्रकारा [४९] एकाकारा बुद्धिस्तत् सामान्यम्| न हि भिन्नासु व्यक्तिष्वभिन्नं सामान्यमेकरूपं विनाऽभ्रान्ता [५०] एकाकारा बुद्धिर्भवतीति भावः| यत्रापि च ‘अयं पाचकोऽयं पाचकः’ इति, तथा अयं ‘शुक्लोऽयं शुक्लः’ इत्यादौ क्रियागुणादिसामान्यादेकरूपा बुद्धिस्तत्रापि सामान्यमेकक्रियागुणादिगतमेकरूपाध्यवसाये [५१] हेतुः| न ह्येकस्मिन् पाचके या क्रिया सा पाचकान्तरेऽपि, किन्तर्हि तज्जातीया| अतः क्रियासामान्यं तत्राप्येकत्वाध्यवसाये कारणम्| विशेषलक्षणं- पृथक्त्वकृदिति|- व्यावृत्तबुद्धिकृत्; तेन यद्गोव्यक्त्यन्तरापेक्षयैकबुद्धिकर्तृतया गोत्वं सामान्यं, तदेव गोत्वमश्वाद्यपेक्षया व्यावृत्तबुद्धिकर्तृत्वादश्वादीन् प्रति विशेष इत्युक्तं भवति| तेन मांसत्वं मांसं प्रति मांसान्तरापेक्षया समानत्वाद्वृद्धिकारणं भवति, तदेव तु मांसत्वं वातं प्रति विशेषरूपतया ह्रासहेतुर्भवति; शोणितादीन् प्रति [५२] त्वविरोधिविशेषत्वेन न तथा ह्रासकारणं, गुणसामान्यात्तु वर्धकमपि मांसं शोणितादीनां भवति| कथमनेकासु व्यक्तिषु सामान्यमेकबुद्धिमव्यभिचारिणीं करोतीत्याह- तुल्यार्थता हीत्यादि| तुल्यार्थता एकसामान्यरूपार्थानुयोगिता| एतेन यस्माद्भिन्नासु व्यक्तिषु सामान्यमेकरूपसम्बन्धमस्ति [५३] , ततस्तदनेकार्थावलम्बा सत्यपि व्यक्तिभेदे एकबुद्धिर्युक्तेति भावः| विशेषस्तु विपर्यय इति अतुल्यार्थता हि विशेषत्वं [५४] , तेन गोगजयोरतुल्यगोत्वगजत्वरूपार्थयोः पृथग्बुद्धिर्युक्तैवेति दर्शितं भवति| अन्ये तु व्याख्यानयन्ति यत्- त्रिविधं सामान्यं, विशेषश्च त्रिविधः; यथा- द्रव्यगोचरः, गुणगोचरः, कर्मगोचरश्च; तत्र सर्वदेत्यादिना द्रव्यसामान्यमुच्यते; सामान्यमेकत्वकरमित्यनेन गुणसामान्यं; यथा- पयःशुक्रयोर्भिन्नजातीययोरपि मधुरत्वादिगुणसामान्यं तत्रैकतां करोति, एवं विशेषेऽप्युदाहार्यं; तुल्यार्थतेत्यादिना तु कर्मसामान्यं निगद्यते, आस्यारूपं हि कर्म न श्लेष्मणा समानमपि [५५] तु पानीयादिकफसमानद्रव्यार्थक्रियाकारित्वात् कफवर्धकरूपतया आस्याऽपि कफसमानेत्युच्यते; एवं स्वप्नादावपि कर्मणि बोद्धव्यम्| तदेतद्भट्टारहरिचन्द्रेणैव दूषितं; यतः सर्वदेत्यादिनैव लक्षणेन त्रिविधिमपि सामान्यं लभ्यते, तेनास्मिन् पक्षे सामान्यमेकत्वकरमित्याद्यवाच्यं स्यादिति कृत्वा| अन्ये तु पश्यन्ति- यत्त्रिविधं सामान्यम्- अत्यन्तसामान्यं, मध्यसामान्यम्, एकदेशसामान्यं च; तत्र सर्वदेत्यादिनाऽत्यन्तसामान्यमुच्यते, सामान्यमेकत्वकरमित्यनेन मध्यसामान्यं, तुल्यार्थता हीत्यादिनैकदेशसामान्यं एतदपि त्रैविध्यकथनं नातिप्रयोजनमसङ्गतलक्षणं चेति नातिश्रद्धाकरम्| केचित् सामान्यं द्विविधमिच्छन्ति- उभयवृत्ति, तथैकवृत्ति च; तत्र मांसं मांसवर्धकम्, उभयवृत्तिसामान्यात्; मांसत्वं हि पोष्ये पोषके च गतत्वादुभयवृत्ति; एकवृत्ति तु यथा- घृतमग्निकरं, तथा धावनादिकर्म वातकरं, तथाऽऽस्यादि कफकरम्; एतद्धि सर्वं न वर्धनीयेन समानं, किन्तु प्रभावाद्वर्धकं; प्रभावश्च घृतत्वधावनत्वादिरेव; स चैकवृत्तिसामान्यरूपः, तेनात्रापि सामान्यमेव वृद्धिकारणमिति ब्रुवते| अस्मिंस्तु पक्षेऽनुभयवृत्तिसामान्यं विशेष एव [५६] भवति, तथा समानमसमानं च वृद्धिकारणं भवतीति न किञ्चित् सामान्यस्योक्तं स्यात्| अस्मन्मते तु सामान्यं वृद्धौ कारणमेव भवतीति सामान्यं वृद्धिकारणत्वेन नियम्यते; न तु वृद्धिः सामान्यकारणिकैवेति [५७] नियम्यते, तेनासमानादपि वृद्धिर्भवति निर्दोषा| यत्तूच्यते- कर्मसामान्यं नेह तन्त्रे वृद्धिकारणमस्ति, यतो न धावनेन वायुः समान इति; अत एवाचार्येण द्रव्यसामान्यमुक्तं “मांसमाप्यायते मांसेन” (शा.अ.६) इत्यादिना, तथा “समानगुणानामाहारविकाराणामुपयोगः” (शा.अ.६) इत्यादिना गुणसामान्यमुक्तं; नैवं कर्मसामान्यमुक्तं, वचनं हि “कर्मापि च यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्” (शा.अ.६) इति; न तत्र सामान्योपग्रहः कृतः| अत्र ब्रूमः- कर्मणां प्रायः प्रभावेणैव वृद्धिहेतुत्वात् सामान्यानुपग्रहः कृतः, न तु कर्मसामान्याभावात्; यतः क्रियावतो वातस्य क्रियावता व्यायामादियुक्तेन शरीरेण वृद्धिः क्रियते, निष्क्रियतया चास्य वातस्य ह्रासः| स्वप्नादयस्तु “संयोगे च विभागे च” इत्यनेन वक्ष्यमाणलक्षणेनानुक्ता अपि शास्त्रव्यवहारात् कर्मशब्देनोच्यते| तत्र स्वप्नः स्वकारणादेव चीयमानस्य कफस्य क्षयकारणशरीरपरिस्पन्दादिनिरोधकत्वेन वृद्धिकर उच्यते, न तु स्वप्नः साक्षाच्छ्लेष्मवृद्धिं करोति| एवमास्यादावपि चिन्तनीयम्| यत्र त्वेवं कारणं चिन्तयितुं न पार्यते तत्र प्रभाव एव वर्णनीयः| ननु मांसं मांसं वर्धयति सामान्यात्, विशेषाच्च वातं क्षपयति, तत् कथं युगपद्विरुद्धार्थद्वयकर्तृत्वं मांसस्य; न हि देवदत्तो यदैव कुम्भं करोति तदैव काण्डमपि| नैवं, क्रियावतामयं धर्मो नाक्रियावतामिति [५८] ; तथाहि- शब्दो युगपदनेकानेव शब्दानेककालमारभते, तथाऽग्निः प्रकाशदाहौ युगपत् करोति; अत एवोक्तमाचार्येण- “तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपदूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति; अधिकमपकर्षति, न्यूनमाप्याययति” (शा.अ.६) इति| यदुच्यते- क्षीयमाणधातोर्वृद्धस्य तथा बहुदोषस्य समानगुणोऽप्याहारो न वृद्धिहेतुः, तथा ग्रीष्मे च मधुरादिना समानेनापि न कफाभिवृद्धिरित्यादि; तत्र प्रतिबन्धकानां जरा-बहुदोषत्व-ग्रीष्मोष्णत्वादीनां विद्यमानत्वान्न सामान्यं वर्धकम्; असति च विरोधके सामान्यं वृद्धिकारणमिति सिद्धान्तः; तेन न काचित् क्षतिः| किंवा वृद्धादीनां समानेनाहारेण क्रियत एव वृद्धिः; परमतिबलवता क्षयहेतुनाऽऽधीयमानक्षये पुरुषे सा वृद्धिर्नोपलभ्यते| अत्र च द्रव्यसामान्यमेव धातूनां द्रव्यरूपाणां वर्धकं न गुणसामान्यं, गुणानां द्रव्यानारम्भकत्वात्| गुणसामान्यात्तु तद्गुणाश्रयं द्रव्यमनुमीयते; तच्च द्रव्यं धातुवर्धकं भवति, यथा- रूक्षादीन् गुणान् दृष्ट्वा चित्रको [५९] वाय्वधिको योऽनुमितः, स च चित्रक उपयुक्तो वातं वर्धयति, गुणास्तु गुणानेव जनयन्तोऽभिवर्धयन्ति| सामान्यं च वृद्धिकारणलक्षणं न साक्षाद्वृद्धिकारणमिति प्रागेवोक्तम्; एवं विशेषेऽपि| अयं च सामान्यविशेषवादो ग्रन्थविस्तरभयादायुर्वेदोपयुक्तधर्ममात्रेणोक्तः; विस्तरस्त्वस्य वैशेषिके बोद्धव्यः||४५||
सत्त्वमात्मा शरीरं च त्रयमेतत्त्रिदण्डवत्|
लोकस्तिष्ठति संयोगात्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्||४६||
स पुमांश्चेतनं तच्च तच्चाधिकरणं स्मृतम्|
वेदस्यास्य, तदर्थं हि वेदोऽयं सम्प्रकाशितः||४७||
सम्प्रति सामान्यविशेषावभिधाय, उद्देशक्रमानुरोधाद्गुणेऽभिधातव्ये, गुणेषु प्रधानभूतमायुर्वेदोपकार्यं सत्त्वात्मशरीरसंयोगं वक्तुमाह- सत्त्वमित्यादि; किंवा सामान्यविशेषाभ्यामेव हेतुलिङ्गौषधानि दर्शितानि, सामान्यविशेषवत एव सर्वत्र कारणत्वाल्लिङ्गत्वाच्चैतावदेव विचार्यमाणं तन्त्रं भवति, अधिकरणं च नोक्तम्, अतः सत्त्वादिमेलकं हेत्वाद्यधिकरणमाह- सत्त्वमित्यादि| सत्त्वं मनः| चशब्दः समुच्चये| सङ्ख्येयनिर्देशादेव सङ्ख्यायां लब्धायां त्रयमिति पदं मिलितानामेव ग्रहणार्थम्| एतदित्यनन्तरोक्तनिर्देशः| त्रिदण्डः परस्परसंयोगविधृतः कुम्भादिधारकस्तद्वत्| एतेन यथा त्रिदण्डेऽन्यतमापाये [६०] नावस्थानं, तथा सत्त्वादीनामन्यतमापायेऽपि न लोकस्थितिरित्युक्तं भवति| लोकत आलोकत इति लोकः, तेनेह जङ्गमो भूतग्राम उच्यते| संयोगात्तिष्ठतीति परस्परोपग्राहकात् संयोगात् स्वार्थक्रियां कुर्वन्न विशकलितं [६१] भवति| अत्र तु पृथगिन्द्रियग्रहणं न कृतं, शरीरग्रहणेनैव गृहीतत्वात्| तत्र सर्वं प्रतिष्ठितमिति तस्मिंल्लोके कर्मफलादि व्यवस्थितं; यद्वक्ष्यति- “अत्र कर्मफलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम्| अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता” (शा.अ.१) इति| स पुमानिति तत् सत्त्वादित्रयं पुमानिति भण्यते| तत्र यद्यपि सत्त्वादित्रयं नपुंसकलिङ्गं, तथाऽपि पुमानिति वक्ष्यमाणलिङ्गग्रहणात् ‘स’ इति पुंलिङ्गनिर्देशः; यथा- “णेरणौ यत्कर्म णौ चेत् स कर्तानाध्याने” (पा.अ.१पा.३सू.६७) इत्यादौ| किञ्चैतदिति यद्यपि वर्तमाननिर्देशः कृतस्तथाऽपि तस्यैव ‘स’ इत्यतीतनिर्दिशोऽपि सर्वनाम्नां सर्वकालनिर्देशादेवाविरुद्धो [६२] मन्तव्यः| वदन्ति हि लाक्षणिकाः- “प्रत्यक्षे च परोक्षे च सामीप्ये दूर एव च| एतेष्वर्थेषु विद्वद्भिः सर्वनाम प्रयुज्यते” इति| चेतनमिति ज्ञानवत्| तच्चाधिकरणं स्मृतं तन्त्रस्येत्यत्र हेतुमाह- तदर्थं हीत्यादि| तदर्थमिति तदुपकारार्थम्; एतेन तदुद्दिश्य [६३] प्रवृत्तिरधिकरणार्था नाधारार्थेति दर्शयति| अत्र सत्त्वमादौ कृतं, तदधीनत्वादात्मशरीरक्रियायाः; यदुक्तं- “अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः| युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिशन्त्यात्मनः [६४] क्रियाम्” (शा.अ.१) इति| पूर्वं शरीरेत्यादिनाऽऽयुरुक्तं, सत्त्वमात्मेत्यादिना तु तन्त्राधिकरणभूतपुरुष [६५] उच्यत इति न पौनरुक्त्यम्| अत्र चात्मग्रहणेन बुद्ध्यहङ्कारादीनां ग्रहणं, शरीरग्रहणेनेन्द्रियाणामर्थानां च शरीरसम्बद्धानां ग्रहणं व्याख्येयम्||४६-४७||
खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसङ्ग्रहः|
सेन्द्रियं चेतनं द्रव्यं, निरिन्द्रियमचेतनम्||४८||
सम्प्रति गुणाभिधानं क्रमप्राप्तमुल्लङ्घ्य द्रव्याणि निर्दिशता गुणाधारतया द्रव्यस्य प्राधान्यमुच्यते; सूत्रे च “सामान्यं च विशेषं च” इत्यादौ गुणानादौ निर्दिशता गुणानामेव रसादीनां प्रायः शास्त्रे कार्मुकत्वमुपदर्श्यते; अत एवात्रेयभद्रकाप्यीये (सू.अ.२६) मधुरादिरसद्वारा सर्वगुणान् कर्माणि च द्रव्यस्य वक्ष्यति; किञ्च सर्वप्रधानं यज्जीवितं तदेव संयोगगुणरूपमित्यग्रे तत्र गुणग्रहणं, स च संयोगगुणः सत्त्वमात्मेत्यादिना प्रथममुक्त एव; विशेषगुणेषु तु द्रव्यं प्रधानमिति द्रव्यमुच्यते- खादीनीत्यादि| खादीनीत्यादावात्मा कस्मात् प्रधानभूतोऽपि प्रथमं नोक्तः? उच्यते- शरीरस्येह व्याध्यारोग्याधिकरणतया प्रधानत्वात्तदारम्भकानि खादीन्येवोच्यन्ते नात्मा, तस्य निर्विकारत्वात्; वचनं हि “निर्विकारः परस्त्वात्मा” (सू.अ.१) इत्यादि; खादीनि च “महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा” (शा.अ.१) इत्यनेन क्रमेणोक्तानि भूतान्यनागतावेक्षणेनोच्यन्ते [६६] | आत्मादीनां च यथाभ्यर्हितस्य [६७] पूर्वनिर्देशः| द्रव्यसङ्ग्रह इति करचरणहरीतकीत्रिवृताद्यसङ्ख्येयभेदभिन्नस्य कार्यद्रव्यस्य कारणद्वारा सङ्क्षेप इत्यर्थः| सर्वकार्यद्रव्याणामपि व्यवस्थामाह- सेन्द्रियमित्यादि| निरिन्द्रियमित्यत्र निःशब्दोऽभावे, निर्मक्षिकमितिवत्| अत्र सेन्द्रियं चेतनमित्येवावतैवार्थापत्त्या निरिन्द्रियमचेतनमिति लब्धेऽपि पुनस्तद्वचनमेवम्भूतार्थापत्तेरनैकान्तिकत्वाद्बोद्धव्यम्| यथा नवज्वरे दिवास्वप्नादि निषिद्धं, अर्थाज्जीर्णे ज्वरे तदापद्येत [६८] , न चैवं; तत्र तेषां दिवास्वप्नादीनां निषिद्धत्वात्; तस्मात्त्रिविधशिष्यबुद्धिहिततयोह्यमपि साक्षादेवोच्यते; वदन्ति हि न्यायविदो- “व्याख्यानाद्वरं करणम्” इति| यद्यपि चात्मैव चेतनो न शरीरं, नापि मनः, यदुक्तं- “चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते” (शा.अ.१) इति, तथाऽपि सलिलौष्ण्यवत् संयुक्तसमवायेन शरीराद्यपि चेतनम्| इदमेव चात्मनश्चेतनत्वं यदिन्द्रिययोगे सति ज्ञानशालित्वं, न केवलस्यात्मनश्चेतनत्वं [६९] ; यदुक्तं- “आत्मा ज्ञः, करणैर्योगाज्ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते” (शा.अ.१) इति| अत्र सेन्द्रियत्वेन वृक्षादीनामपि चेतनत्वं बोद्धव्यं; तथाहि- सूर्यभक्ताया यथा यथा सूर्यो भ्रमति तथा तथा भ्रमणाद्दृगनुमीयते, तथा लवली मेघस्तनितश्रवणात् फलवती भवति, बीजपूरकमपि शृगालादिवसागन्धेनातीव फलवद्भवति, चूतानां च मत्स्यवसासेकात् फलाढ्यतया रसनमनुमीयते, अशोकस्य च कामिनीपादतलाहतिसुखिनः स्तबकितस्य स्पर्शनानुमानं; स्मृतिश्चानुमानं द्रढयति, यथा- “योऽभिवादितविप्रस्तु नाशिषं सम्प्रयच्छति| श्मशाने जायते वृक्षो गृध्रकङ्कोपसेवितः” इति; तथा “वृक्षगुल्मं बहुविधं तत्रैव तृणजातयः| तमसाऽधर्मरूपेण [७०] च्छादिताः कर्महेतुना|| अन्तःसञ्ज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः| एतदन्ताश्च गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः” (मनुस्मृति अ.१) इति| तथा तन्त्रकारश्च वानस्पत्यानूकान् [७१] प्राणिनो वक्ष्यति; तेनागमसंवलितया युक्त्या चेतना वृक्षाः||४८||
सार्था गुर्वादयो बुद्धिः प्रयत्नान्ताः परादयः|
गुणाः प्रोक्ताः …|४९|
सम्प्रति गुणान्निर्देष्टुमाह- सार्था इत्यादि| अनेन त्रिविधा अपि वैशेषिकाः सामान्या आत्मगुणाश्चोद्दिष्टाः| तत्रार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः| यदुक्तम्- “अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः” (शा.अ.१) इति| एते च वैशेषिकाः; यत आकाशस्यैव शब्दः प्राधान्येन, वायोरेव स्पर्शः प्राधान्येन, एवमग्न्यादिषु रूपादयः| अन्यगुणानां चान्यत्र दर्शनं भूतान्तरानुप्रवेशात् [७२] | वचनं हि- “विष्टं [७३] ह्यपरं परेण” (न्या.द.अ.३आ.१सू.६६) इति| गुर्वादयस्तु गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरस्थूलसूक्ष्मसान्द्रद्रवा विंशतिः| एते च सामान्यगुणाः, पृथिव्यादीनां साधारणत्वात्| एते यज्जःपुरुषीये प्राय आयुर्वेदोपयुक्तत्वात् परादिभ्यः पृथक् पठिताः| बुद्धिः ज्ञानम्; अनेन च स्मृतिचेतनाधृत्यहङ्कारादीनां बुद्धिविशेषाणां ग्रहणम्| प्रयत्नोऽन्ते येषां निर्देशे ते प्रयत्नान्ताः; एतेन चेच्छाद्वेषसुखदुःखप्रयत्नानां ग्रहणम्| वचनं हि- “इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना धृतिः| बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः” (शा.अ.१) इति| इह चेतनादीनां बुद्धिग्रहणेनैव ग्रहणं, शारीरे तु चेतनादीनामपि पृथगात्मगमकत्वेन पृथक् पाठः| एतच्च तत्रैव व्याकरणीयम्| परादयो यथा- “परापरत्वे युक्तिश्च सङ्ख्या संयोग एव च| विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च|| संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणाः प्रोक्ताः परादयः|” (सू.अ.२६) इति| एते च सामान्यगुणा अपि नात्युपयुक्तत्वात्तथा बुद्धिप्राधान्याच्चान्ते प्रोक्ताः| प्रोक्ता इति प्रकर्षेण [७४] विशेषगुणत्वादिनोक्ताः|४९|-
…प्रयत्नादि कर्म चेष्टितमुच्यते||४९||
क्रमागतं कर्म निर्दिशति- प्रयत्नादीत्यादि| प्रयतनं प्रयत्नः कर्मैवाद्यमात्मनः; यथा- “तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्” (पा.अ.१पा.१सू.९) इत्यत्र व्याख्यातम्| आदिशब्दः प्रकारवाची| तेन संस्कारगुरुत्वादिजन्यकृत्स्नक्रियावरोधः| यद्यपि चेष्टितं प्राणिव्यापार उच्यते, तथाऽपीह सामान्येन क्रिया विवक्षिता| चेष्टितपदेनैव सर्वकर्मलाभे सिद्धे वमनादिकर्मनिषेधे च सिद्धे प्रयत्नादीति पदं सुसूक्ष्मप्रयत्नरूपकर्मव्यापित्वद्योतनार्थम् [७५] | अन्ये तु प्रयत्नादीति प्रयत्नकारणमिति ब्रुवते, प्रयत्नग्रहणं च कारणोपलक्षणं वदन्ति; तेन गुरुत्वादिकार्यस्यापि कर्मणो ग्रहणमिति| प्रयत्नशब्दश्चायुर्वेदेऽपि कर्मवचनो दृश्यते; “प्रवृत्तिस्तु चेष्टा कार्यार्था, सैव क्रिया प्रयत्नः कार्यसमारम्भश्च” (वि.अ.८) इति वचनात्||४९||
समवायोऽपृथग्भावो भूम्यादीनां गुणैर्मतः|
स नित्यो यत्र हि द्रव्यं न तत्रानियतो गुणः||५०||
समवायमाह- समवाय इत्यादि| समवायस्य चायं निर्देश एव लक्षणम्| तेनोत्तरत्र द्रव्यादिलक्षणे पुनरस्य लक्षणं न कर्तव्यम्| समवाय इति लक्ष्यनिर्देशः, अपृथग्भाव इति लक्षणम्; अपृथग्भावः अयुतसिद्धिः, सहैवावस्थानमिति यावत्| यथा- अवयवावयविनोः, गुणगुणिनोः, कर्मकर्मवतोः, सामान्यसामान्यवतोः; नह्यवयवादीन् विरहय्यावयव्यादय उपलभ्यन्ते| अपृथग्भावमेव विशेषयन्नाह- भूम्यादीनां गुणैर्मत इति| भूम्यादीनां भूमिप्रकाराणां; भूमिश्च भूयसामाधेयानामाधारा, तेनाधारत्वोदाहरणार्थमुक्ता; यतो भूमेरर्थाः सर्वे गुर्वादिपराद्याश्च गुणास्तथा चावयविसामान्यक(ध)र्माण्यप्याधेयानि, नेतरद्रव्ये यथोक्तसर्वाधेयसम्पत्तिः| एतेन भूम्यादीनामित्याधाराणां, गुणैरिति अप्रधानैराधेयैः; आधेयो ह्याधारापेक्षयाऽप्रधानम्, अप्रधाने च गुणशब्दो यथा- गुणीभूतोऽयमिति, अप्रधानमित्यर्थः; तेनाधाराणामाधेयैर्योऽपृथग्भावः स समवायः इति| तेन पृथिवीत्वगन्धवत्त्वयोरपृथक्सिद्धयोरप्याधाराधेयभावाभावान्न समवाय इत्युक्तं भवति| अत एवोक्तं वैशेषिके यत्- “अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहेतिप्रत्ययहेतुः स समवायः” (प.ध.सं.द्रव्यपदार्थनिरूपण) इति| स नित्य इति समवायोऽविनाशी| सत्यपि समवायिनां द्रव्याणां [७६] नाशे समवायो न विनश्यति| अत्र हेतुमाह- यत्र हीत्यादि| यत्र द्रव्यं नियतं नित्यं, यथा- आकाशं, न तत्र नित्य आकाशेऽनियतो विनाशी गुणः, ‘कश्चित्’ इति शेषः| एवं मन्यते- नित्ये व्योम्नि परिमाणमपि तावन्नित्यं, तथा [७७] द्रव्यत्वमप्याकाशगतं नित्यं, तथा नित्ययोराकाशतद्गुणयोः समवायलक्षणः सम्बन्धोऽपि नित्य एव| एवं तत्र समवायस्य नित्यत्वे सिद्धे एकरूपत्वात् समवायस्यान्यत्रापि नित्यत्वमेव| न चाश्रयद्रव्यनाशे [७८] समवायविनाशः| यथा- गोव्यक्तिविनाशेऽपि गोत्वस्य सामान्यस्य न विनाशः| नित्यस्यैव समवायस्य ते ते पार्थिवद्रव्यादयस्तत्र तत्र व्यञ्जका भवन्ति सामान्यस्येव व्यक्तयः| अन्यैस्तु नित्यानित्यभेदेन द्विविधः समवायो व्याख्यातः; अयं च ग्रन्थो भूम्यादीनां गुणैरेव यः सम्बन्धस्तस्यैव यथाश्रुतस्य प्रतिपादक इति [७९] व्याख्यातं; तत्तु न व्यापकं नापि वैशेषिकमतानुयायीति नेह प्रपञ्चितम्||५०||
यत्राश्रिताः कर्मगुणाः कारणं समवायि यत्|
तद्द्रव्यं …|५१|
द्रव्यलक्षणमाह- यत्रेत्यादि| यत्राश्रिता यत्र समवेताः, कर्म च गुणाश्च कर्मगुणाः| कारणं समवायि यदिति समवायि कारणं यत्, द्रव्यमेव हि द्रव्यगुणकर्मणां समवायिकारणम्| समवायिकारणं च तद् यत् स्वसमवेतं कार्यं जनयति; गुणकर्मणी तु न स्वसमवेतं कार्यं जनयतः, अतो न ते समवायिकारणे| एतत्कर्मवत्त्वं हि द्रव्यस्य गुणादिपञ्चपदार्थव्यावृत्तिमात्रलक्षणकथनं, न तु सजातीयव्यापकविजातीयव्यावर्तकलक्षणकथनं; येन कर्मसमवायो नाकाशादीनां वर्तते [८०] , तेन लक्षणानुगतं [८१] विजातीयव्यावृत्तं द्रव्यस्य लक्षणं गुणवत्त्वं समवायिकारणत्वं च बोद्धव्यम्| यदु(त्तू)त्पन्नमात्रं द्रव्यं प्रथमक्षणे निर्गुणं, तदपि द्वितीयक्षणावश्यम्भाविगुणवत्तया तद्योग्यत्वाद्गुणवदेवेति मन्तव्यम्| वैशेषिकेऽप्युच्यते- क्रियावद्गुणवत् समवायिकारणं द्रव्यम् (वै.द.अ.१सू.१५) इति| तत्रापि च यथेह व्याख्यातं तथैव व्याख्यातम्| ५१|-
…समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः||५१||
गुणलक्षणमाह- समवायीत्यादि| समवायीति समवायाधेयः; तेन व्यापकद्रव्येभ्यो निष्क्रियेभ्य आकाशादिभ्यो गुणस्य व्यावृत्तिः; नह्याकाशादयः समवायाधेयाः| निर्गतश्चेष्टायाः निश्चेष्टः; चेष्टानिर्गत्या चेह चेष्टाशून्यत्वं तथा चेष्टाव्यतिरिक्तत्वं चोच्यते; तेन चेष्टारूपात् कर्मणो व्यावृत्तिः, तथा क्रियाधारत्वयोगेभ्यो मूर्तद्रव्येभ्यो व्यावृत्तिः सिद्धा; गुणस्य कारणमित्यनेन चाकारणेभ्यः सामान्यविशेषसमवायेभ्यो व्यावृत्तिः सिद्धा| कारणत्वं तु विभुद्रव्यपरिमाणान्त्यावयविरूपादिषु लक्षणीयेषु गुणेषु नास्ति, तेन भागासिद्धं लक्षणं स्यात्, अतः कारणत्वेनेह भावरूपकारणाव्यभिचारि सामान्यवत्त्वं लक्षणतया [८२] बोद्धव्यम्| तच्च सामान्यवत्त्वं सर्वगुणव्यापकं सामान्यादिव्यावर्तकं च, सामान्यादीनां सामान्यवत्त्वाभावात्| अथवा [८३] विभुद्रव्यपरिमाणान्त्यावयविरूपाद्यन्तराणां कारणत्वदर्शनाद्विभुद्रव्यपरिमाणान्त्यावयविरूपादावपि कारणत्वयोग्यत्वमस्त्येवेति न भागासिद्धता कारणत्वस्य; किंवा योगिप्रत्यक्षज्ञानहेतुतया विभुद्रव्यपरिमाणादीनामपि कारणत्वं बोद्धव्यम्| एवम्भूतं च कारणत्वं यद्यपि सामान्यादिष्वपि [८४] क्वचिदनुगम्यते, तथाऽपि ‘समवायी तु’ इति पदेन समवायाधारता तथा समवायाधेयता च युगपद्विपक्षिता; तेन समवायकेवलाधारस्य विभुद्रव्यस्य तथा समवायकेवलाधेयस्य सामान्यादेश्च व्युदासः सिद्धो भवति||५१||
संयोगे च विभागे च कारणं द्रव्यमाश्रितम्|
कर्तव्यस्य क्रिया कर्म कर्म नान्यदपेक्षते||५२||
कर्मलक्षणमाह- संयोग इत्यादि| संयोगे च विभागे च युगपत् कारणम्| तेन संयोगे उत्तरदेशसंयोगकारके विभागाकारणे, तथा विभागे च विभागजविभागमात्रकारणे संयोगाकारणे व्यावृत्तिः सिद्धा| द्रव्यमाश्रितमिति स्वरूपमात्रकथनं व्याख्येयं, द्रव्यव्यावृत्तिस्तु [८५] ‘कर्म नान्यदपेक्षते’ इत्यनेनैव सिद्धा [८६] | अस्यायमर्थो यत्- कर्म उत्पन्नं स्वाश्रयस्य द्रव्यस्य पूर्वदेशविभागे उत्तरदेशसंयोगे च कर्तव्ये नान्यत्कारणं पश्चात्कालभाव्यपेक्षते; द्रव्यं तु यद्यपि संयोगविभागकारणं युगपद्भवति, तथाऽपि तदुत्पन्नं सद्यदा कर्मयुक्तं भवति तदैव संयोगविभागकारणं स्यात् [८७] ; कर्म तूत्पन्नं करोत्येव परं संयोगविभागौ न तु कारणान्तरं [८८] पश्चाद्भाव्यपेक्षते, संयोगविभागाश्रयप्रत्यासत्तिं त्वपेक्षते, सा च पूर्वसिद्धैवेति न चरमभाविकारणान्तरापेक्षता [८९] कर्मणः| अथ कर्मशब्देन वमनादीनां तथाऽदृष्टस्य तथा क्रियायाश्चाभिधीयमानत्वात् कस्य कर्मण इदं लक्षणमित्यत आह- कर्तव्यस्य क्रिया कर्मेति| एतेन क्रियारूपस्य कर्मण इदं लक्षणं नादृष्टादेरिति||५२||
इत्युक्तं कारणं…|५३|
प्रकरणमुपसंहरति- इतीत्यादि| इति समाप्तौ; तेनैतावदेव सामान्यादिषट्कं सर्वस्यैव कार्यजातस्य कारणं, नान्यत् कारणमस्ति|५३|-
… कार्यं धातुसाम्यमिहोच्यते|
धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्||५३||
कारणं सामान्येनाभिधायायुर्वेदोपयुक्तं कार्यमाह- कार्यमित्यादि| धातुसाम्यम् आरोग्यं; वक्ष्यति हि- “विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते| सुखसञ्ज्ञकमारोग्यम्” (सू.अ.९) इत्यादि| इहेत्यायुर्वेदे; तेनान्यत्रान्यदपि घटादि कार्यमुच्यते| इह तु किमिति तत् कार्यं नोच्यत इत्याह- धातुसाम्येत्यादि| चकारो हेतौ| धातुसाम्यक्रियैव यस्मादायुर्वेदप्रयोजनं, तस्मादायुर्वेदे धातुसाम्यमेव कार्यमुच्यते प्रयोजनं कथ्यते; अन्यत्त्वविवक्षितत्वात्तथाऽप्रधानत्वाच्च नेह कार्यत्वेनोच्यते||५३||
कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च|
द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतुसङ्ग्रहः||५४||
सम्प्रति सामान्येन कारणमुक्तं तदायुर्वेदोपयुक्तद्वारेण वक्तव्यं; तत्र व्याधिकारणमेव तावदग्रेऽभिधीयते- कालेत्यादिना सूत्रक्रमानुरोधात्| सूत्रणं हि “हेतुलिङ्गौषधज्ञानम्” (सू.अ.१) इति| कालः शीतोष्णवर्षलक्षणः, बुद्धिः प्रज्ञा, इन्द्रियार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तत्सहचरितानि द्रव्यगुणकर्माणीन्द्रियद्वारोपयुज्यमानानि च; तेषां कालादीनां योगः सम्बन्धः| तस्य विशेषणत्रयं- मिथ्या न चाति चेति| तेन कालादीनां मिथ्यायोगः, नच योगः अयोग इत्यर्थः, अति च योगः अतियोग इत्यर्थः| द्वयाश्रयाणामिति मनःशरीराश्रयाणाम्| एतच्च मनःशरीराधिष्ठानत्वं पृथङ्मिलितं च बोद्धव्यम्| त्रिविध इत्ययोगातियोगमिथ्यायोगरूपः| हेतुसङ्ग्रहः हेतुसङ्क्षेपः| एते च कालादीनामतियोगायोगमिथ्यायोगास्तिस्रैषणीये “तत्रातिप्रभावतां” (सू.अ.११) इत्यादिना ग्रन्थेन सुव्यक्तं वाच्या इति नेह विव्रियन्ते| कालग्रहणं त्विहादौ कृतं, कालस्य दुष्परिहारत्वात्| तदनु बुद्धिरुच्यते, बुद्ध्यपराधस्यैवेन्द्रियार्थातियोगादिहेतुत्वात्; वक्ष्यति हि- “प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते” (सू.अ.२८) इति; एवं च यद्यप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधे प्रविशति, तथाऽपि प्रत्यासन्नकारणत्वादसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगेनैवायं [९०] पृथक् तन्त्रे सूच्यते, प्रज्ञापराधस्त्वसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगव्यतिरिक्तकायवाङ्मनःक्रियापराधे वर्तते| अत्र चाधर्मोऽपि व्याधिहेतुरस्ति, यदुक्तं- “क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः” (शा.अ.१) इत्यादि; तस्य चाधर्मस्य कालग्रहणेनैव ग्रहणं केचिन्मन्यन्ते; तन्न, तिस्रैषणीये प्रज्ञापराधेनैवाधर्मग्रहणात्| तत्र हि, अनृतवचनाभिध्यादिवाङ्मनोमिथ्यायोगरूपः प्रज्ञापराधविशेष उक्तः; नत्वनृतवचनादीनां स्वरूपेण व्याधिकर्तृत्वं, किन्त्वधर्मोत्पादावान्तरव्यापाराणामेव; तेन प्रज्ञापराध एवाधर्मोत्पादावान्तरव्यापारः कर्मजरोगेषु कारणं, याग इव धर्मोत्पादावान्तरव्यापारः स्वर्गे| यत्तूच्यते- कालपरिणामजायमानत्वात् कर्मजविकाराणां कालजत्वं, यदुक्तं- “कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः| रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः” (शा.अ.१) इति; तन्न, तथा सत्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगजस्यापि किञ्चित्कालपरिणामजायमानस्य कालजत्वं स्यात्| नच कालातियोगाद्यभिधायिग्रन्थे [९१] तिस्रैषणीये कर्मावरोधः कथमपि प्रतिभाति| कतिधापुरुषीये तु “धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम्| असात्म्येन्द्रियसंयोगा विज्ञेया रोगहेतवः” (शा.अ.१) इत्यभिधाय स्वाभाविकानां रोगाणां तथा कर्मजानां च कालज एवावरोधः कृतः| उक्तं हि तत्र- “कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः| रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः” (शा.अ.१) इति, तथा “निर्दिष्टं दैवसञ्ज्ञं तु कर्म यत् पौर्वदैहिकम्| हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते” (शा.अ.१) इति| अत्रापि बुद्धिमिथ्यायोगरूपः प्रज्ञापराध एव रोगजनककर्मकारणम्| कालविशेषप्राप्त्या [९२] तु येषां व्याधीनामागमो भवति, ते कालमिथ्यादियोगजन्या वा भवन्तु, असात्म्येन्द्रियार्थप्रज्ञापराधजन्या वा; सर्व एवाविशेषेण कालकृताभिव्यक्तिमात्रपरिग्रहणात्तत्र [९३] कालसम्प्राप्तिजन्या इत्युक्ता गदाः| तथाहि- तत्र सन्ततादिज्वरा अपि कालजन्या एवोक्ताः| वचनं हि- “सन्ततः [९४] सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ| स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः” (शा.अ.१) इति| नच सन्ततादौ कालस्य मिथ्यायोगादयः कारणत्वेनोपलभ्यन्ते, किन्तर्ह्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगप्रज्ञापराधावेव; तथा स्वाभाविकेषु च रोगेषु न कालमिथ्यायोगादयः कारणत्वेनोपलभ्यन्ते; तस्मान्न तत्र कालमिथ्यायोगादिजन्याः कालजत्वेनाचार्यस्याभिप्रेताः, किन्तु कालाभिव्यञ्जनीयाः कालजाः; अत एव च तत्र “सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम्” (शा.अ.१) इति पठितं [९५] नतु “कालो मिथ्या न चाति च” इति पठितम् [९६] | किञ्च तत्रापि कालमभिधायापि कर्मणामिति पदं पृथक् पठित्वा [९७] काले जातः कर्मजः पृथगेव सूचितः| किञ्च, उन्मादनिदाने साक्षादेवाचार्येण कर्मजस्य प्रज्ञापराधजत्वमुक्तम्| वचनं हि- “प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः| नाभिशंसेद्बुधो देवान्न पितॄन्न च राक्षसान्” (नि.अ.७) इति| जनपदोद्ध्वंसनीयेऽप्युक्तं- “तस्यमूलमधर्मः, तन्मूलं चासत्कर्म पूर्वकृतं, तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव” (वि.अ.३)| (तदेवं [९८] कर्मापेक्षद्वयमुपदर्शितं,) बलाबलं तु विद्वांसः स्वयमेव निर्लोचयिष्यन्ति| इदं त्वत्र चिन्त्यतां- स्वाभाविकानां क्षुत्पिपासादीनां तथा कालसम्यग्योगेऽपि जायमानानां दोषचयप्रकोपाणां क्व प्रवेशो भवतु; न तावत् कालजे, यतः कालो हि तत्र सम्यग्युक्त एव, कालसम्यग्योगश्च न व्याधिकारणमिति सिद्धान्तः; अथ कालप्रतिनियतस्तत्रासात्म्येन्द्रियार्थसंयोग एव कारणमिष्यते, तथाऽप्येवं सति कालमिथ्यायोगादावप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोग एव कारणमिति वक्तुं पार्यते; तस्मादस्मिन्मार्गे एवं बुद्धिर्वलते [९९] – यत्- सहजानां विकाराणां निष्प्रतिक्रियत्वेनेहायोगादिजन्यत्वेनावरोधो न कृत एव, कालस्वभावजा अपि सहजा एव; या त्वत्र प्रतिक्रिया कालस्वभावजानामनागतानां भावानां [१००] सत्त्वगुणद्रव्यसेवादिरूपा तथा स्वाभाविकानां च क्षुत्पिपासाजरादीनां कालभोजनरसायनादिरूपा, तस्या अकरणे सति कालस्वभावजस्य रोगस्य प्रादुर्भावः प्रज्ञापराधजन्य एव, उचिते हि काले कर्तव्याकरणं प्रज्ञापराध एव; उक्तं हि कतिधापुरुषीयेऽपि प्रज्ञापराधसङ्ग्रहे- “कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम्” (शा.अ.१) इति| अन्ये तु मिथ्यायोगादिशून्यकालविद्यमानत्वेन काल एवावरोध एषां विकाराणामिति कतिधापुरुषीये वक्ष्यमाणग्रन्थस्य यथाश्रुतार्थपरिग्रहाद्वर्णयन्ति| नचेति चकाराद्धीनयोगं गृह्णाति| वक्ष्यति हि- “मिथ्यातिहीनलिङ्गेभ्यो यो व्याधिरुपजायते” (शा.अ.१) इति| हीनयोगस्य तु साक्षादपठनमयोगप्रभेदत्वात्; स्वल्पयोगे(गो)ऽप्ययोगो भवति, यथैकतण्डुलाभ्यवहारेऽनशनमुच्यते||५४||
शरीरं सत्त्वसञ्ज्ञं च व्याधीनामाश्रयो मतः|
तथा सुखानां, योगस्तु सुखानां कारणं समः||५५||
द्वयाश्रयाणामित्यनेनोक्तमाश्रयं दर्शयति- शरीरमित्यादि| अत्र शरीरमादौ कृतं, शरीररोगाधिकारेणैवास्य तन्त्रस्य प्रवृत्तत्वात्| सत्त्वसञ्ज्ञशब्देन मन उच्यते; किंवा सत्त्वशब्देनैव मनसि लब्धे सञ्ज्ञाशब्देनात्मशरीरसम्बद्धं [१०१] मन उच्यते, शरीराद्यसम्बन्धस्य [१०२] मनसो व्याध्यनाश्रयत्वात्| असमासेन च पृथगपि शरीरमनसोर्व्याध्याश्रयत्वं दर्शयति| यतः कुष्ठादयः [१०३] शारीरा एव, कामादयस्तु मानसाः, उन्मादादयश्च द्वयाश्रयाः| आरोग्यस्याश्रयं हेतुं चाह- तथा सुखानामित्यादि| सुखानामिति आरोग्याणाम्| वचनं हि- “सुखसञ्ज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव तु” (सू.अ.९) इति| तथेति शरीरं मनश्च, तत्र शरीररोगाभावरूपस्यारोग्यस्य शरीरमाश्रयः, मानसरोगाभावस्य तु मनः| योगस्तु समः कालबुद्धीन्द्रियार्थानां सम्यग्योगरूपस्तथा सुखानामारोग्याणां कारणम्| सुखानामिति सुखपदाभिधेयानां च रोगाभावानां बहुत्वं निषेध्यरोगबहुत्वादेव बोद्धव्यम्| इदमेव ह्यभावानां बहुत्वं यन्निषेध्यभावबहुत्वम्| ननु “आयुर्वेदागमो हेतुः” (सू.अ.१) इत्यादावध्यायार्थसङ्ग्रहे व्याध्याश्रयो न सङ्गृहीतः, तत् किमिदमनार्षं? न, हेतवश्चेत्यनेन व्याध्याश्रयरूपस्यापि हेतोस्तत्र सङ्ग्रहणम्||५५||
निर्विकारः परस्त्वात्मा सत्त्वभूतगुणेन्द्रियैः|
चैतन्ये कारणं नित्यो द्रष्टा पश्यति हि क्रियाः||५६||
सत्त्वमात्मा शरीरं चेति वचनेन त्रयमुपात्तम्, अत्र शरीरमनसी व्याध्याश्रयतयोक्ते [१०४] , आत्मनस्तु का व्यवस्थेत्याह- निर्विकार इत्यादि| निर्विकारो निर्विकृतिः, तेन नीरोगत्वमात्मनः| पर इति सूक्ष्मः श्रेष्ठो वा, तेन सत्त्वशरीरात्ममेलकरूपो य आत्मशब्देनोच्यते तं व्यावर्तयति; यदुक्तं- “संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाकृतः” (शा.अ.१) इति| संयोगेऽपि चात्मादीनां मनस्येव वेदना भवति, सा तु मनःसंयुक्ते आत्मन्यपि सम्बद्धेत्युच्यते, तेन “निर्व्यथे चान्तरात्मनि” (सू.अ.२२) इति वचनं निर्व्यथे मनसीति स्यात् [१०५] ; तथा शरीरादावप्यात्मशब्दो वर्तते, तद्व्यवच्छेदार्थं पर इति पदम्| उक्तं ह्यन्यत्र- “ब्रह्मेन्द्रवाय्वग्निमनोधृतीनां धर्मस्य कीर्तेर्यशसः श्रियश्च| तथा शरीरस्य शरीरिणश्च स्याद्द्वादशस्विङ्गित आत्मशब्दः” इति| ननु, यद्यात्मा निर्विकारस्तत् किं ज्ञानरूपोऽप्यस्य विकारोऽस्ति वा नास्तीत्याह- सत्त्वेत्यादि| सत्त्वं मनः, भूतगुणाः शब्दादयः, इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि, एतैः करणभूतैश्चैतन्ये कारणं भवत्यात्मा| चैतन्यं चात्मनि जायते व्यज्यते वा| अत एव च सत्त्वादीनां ज्ञानकारणानां सर्वत्रासम्भवात् सर्वगतेऽप्यात्मनि न सर्वत्र प्रदेशे ज्ञानं भवति| ननु यदि चैतन्यवानात्मा, तदा कदाचिज्ज्ञानवान् कदाचिदज्ञ इत्यनित्यः स्यादित्याह- नित्य इति| नित्यस्याप्यात्मनो ज्ञानमनित्यं; नच धर्मानित्यत्वे धर्मिणोऽप्यनित्यत्वं, नह्याकाशगुणशब्दानित्यत्वेऽप्याकाशस्याप्यनित्यत्वमिति भावः| नित्यत्वं चात्मनः पूर्वापरावस्थानुभूतार्थप्रतिसन्धानात्; नह्यनित्ये ज्ञातरि पूर्वानुभूतमर्थमुत्तरो ज्ञाता प्रतिसन्धत्ते [१०६] ; नहि देवदत्तबुद्धमर्थं यज्ञदत्तोऽवगतत्वेन प्रतिसन्दधाति| ननु, दृश्यते ज्ञानवतः सुखोपलब्धावनुरागलक्षणो विकारस्तथा दुःखोपलब्धौ च द्वेषलक्षणः, तत् कथं सुखदुःखोपलब्धावयमात्मा निर्विकार इत्याह- द्रष्टा पश्यति हि क्रिया इति| द्रष्टा साक्षी; तेन यतिर्यथा परमशान्तः साक्षी सञ्जगतः क्रियाः सर्वाः पश्यन्न रागद्वेषादिना युज्यते, तथाऽऽत्माऽपि सुखदुःखाद्युपलभमानोऽपि न रागादिना युज्यते; दृश्यमानरागादिविकारस्तु मनसि, प्राकृतबुद्धौ वा साङ्ख्यदर्शनपरिग्रहाद्भवतीति भावः| साङ्ख्यमते च मनःशब्देन बुद्धिरन्तःकरणं च गृह्यते||५६||
वायुः पित्तं कफश्चोक्तः शारीरो दोषसङ्ग्रहः|
मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च||५७||
सम्प्रति विकाराश्रयं तथा विकारस्य व्यवहितं च हेतुमभिधाय प्रत्यासन्नं दोषरूपहेतुमाह- वायुरित्यादि| अत्र प्रधानत्वादग्रे वायुरुक्तः, प्राधान्यं चाशुभूरिदारुणविकारकर्तृत्वात्; वचनं हि- ‘आशुकारी मुहुश्चारी’ (सु. नि. अ. १) इति; तथा अशीतिं वातजान् विकारान्, चत्वारिंशत् पित्तविकारान्, विंशतिं च कफजान् वक्ष्यति हि महारोगाध्याये (सू. अ. २)| वातमनु पित्तं प्रधानं, शरीरमूलभूताग्निहेतुत्वात्तथा कफाधिकविकारकर्तृत्वात्तथा कफापेक्षया चाशुकारित्वात्| असमासकरणं तु पृथगपि वाय्वादीनां रोगकर्तृत्वोपदर्शनार्थम्| शारीर इति मानसदोषव्यवच्छेदार्थम्| सङ्ग्रह इति “द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्” (सू.अ.१७) इत्यादिवक्ष्यमाणप्रपञ्चस्य सङ्क्षेपः| ननु, शोणितस्यापि दोषत्वान्नायं सङ्ग्रहः साधुः, यतो रक्तस्यापि वातादिवद्विशिष्टहेतुलक्षणविकारचिकित्सितनिर्देशः कृतः; तत्र हेतुनिर्देशो यथा- “काले चानवसेचनात्” (सू.अ.२४/९) इत्यादि, लक्षणं च यथा- “तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम्” (सू.अ.२४/२२) इत्यादि, रक्तविकाराश्च रक्तार्शःप्रदररक्तपित्तादय उक्ताः, उपक्रमश्च “स्रावणं शोणितस्य तु” (सू.अ.२४/१८) इत्यादिनोक्तः, तथा दोषसञ्ज्ञा च चरके कृता, यदुक्तं- “कफे वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा| यदि कुप्यति वातस्य क्रियमाणे चिकित्सिते|| यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्” (चि.अ.५/२७) इति; तथा च तन्त्रान्तरेऽपि शल्ये शोणितं दोषत्वेनोक्तं- “तैरेतैः शोणितचतुर्थैः” (सु.सू.अ.२१) इति वचनात्| नैवं, दोषो हि स्वतन्त्रदूषणात्मक उच्यते; यतो न वातादयो वृद्धाः किञ्चिदपेक्ष्य दूषयन्ति किन्तु स्वत एव, शोणितं तु दुष्टवातादिसंसर्गमपेक्ष्यैव दूषकं भवति, न हि शोणितं विकृतवातादिसम्बन्धमन्तरेण विकृतं भवति; सर्वदा [१०७] वातादिजनकैरेव शोणितदुष्टेः; तथा सर्वदा वातादिलक्षणयुक्तस्यैव शोणितस्य दुष्टत्वात्; यश्च हेत्वादिविशेष उक्तः स वातादियुक्तस्यैव शोणितस्य भवति; तेन वातादय एव तत्रापि दूषणात्मकाः, शोणितं तु स्वप्रमाणातिरिक्तमपि दूष्यमेव; न च दूष्यस्य हेत्वादयो विशिष्टा न भवन्ति, यतो मांसादीनामपि हेत्वादिविशेषोऽस्ति; यथा मांसदुष्टौ- “मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा” (वि.अ.५) इत्यादि वक्ष्यति; मांसदुष्टिलक्षणं “शृणु मांसप्रदोषजान्” (सू.अ.२८) इत्यादिना विविधाशितपीतीये वक्ष्यति यान् विकारास्ते ज्ञेयाः, यत एतानेव मांसदोषविकारान् स्रोतोविमाने मांसदुष्टिलक्षणत्वेनातिदेशादभिधास्यति, दुष्टमांसविकाराश्चाधिमांसार्बुदादय उक्ताः; उपक्रमश्च “मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च” (सू.अ.२८) इत्युक्तः| तस्माद्दूष्याधिकारे [१०८] दोषकृते कार्ये दूष्येण व्यपदेशः- रक्तजोऽयं, मांसजोऽयमित्यादि; यथा- स्नेहाधारेण वह्निना दग्धे स्नेहदग्ध इति व्यपदेशः| दोषसञ्ज्ञा तु पीडाकर्तृत्वसामान्याददोषेऽपि स्यात् [१०९] ; यथा- “स्वयं प्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः” (चि.अ.५/४६) इत्यत्र पुरीषमेव दोषत्वेनोक्तम्| सुश्रुते तु शोणितस्य दोषत्वं व्रणेषु प्रायः शोणितदुष्टिदर्शनादुपचरितमेवोक्तम्| यतः प्रदेशान्तरे व्रणप्रश्ने वातादयस्त्रय एव तत्राप्युक्ताः- “वातपित्तश्लेष्माण एव देवसम्भवहेतवो भवन्ति” (सु.सू.अ.२१) इत्यादिना| किञ्च यदि शोणितं दोषः स्यात्तदा वातादिवत्प्रकृत्यारम्भकं स्यात्, नचारभते; तस्मात्त्रय एव दोषा इति सिद्धम्| मानसदोषमाह- मानसः पुनरित्यादि| पुनःशब्दोऽवधारणे, तेन मानस उद्दिष्ट एव परं न शारीरदोषवत् प्रपञ्चितः, मानसदोषाणामस्मिंस्तन्त्रे कायचिकित्सारूपेऽप्रास्ताविकत्वादिति भावः| आदौ रज उक्तं प्राधान्यात्; वचनं हि- “नारजस्कं तमः प्रवर्तते” (वि.अ.६) इति| एवशब्देन सत्त्वाख्यगुणस्यादोषत्वमवधारयति, सत्त्वं ह्यविकारि||५७||
प्रशाम्यत्यौषधैः पूर्वो दैवयुक्तिव्यपाश्रयैः|
मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः||५८||
सम्प्रति दोषप्रशमकारणमाह- प्रशाम्यतीत्यादि| पूर्व इति शारीरः| दोषग्रहणेन तज्जन्या व्याधयोऽपि गृह्यन्ते, विकृतदोषादनन्यत्वाद्व्याधीनाम्| दैवमदृष्टं, तदाश्रित्य यद्व्याधिप्रतीकारं करोति तद्दैवव्यपाश्रयं बलिमङ्गलादि; एतच्च प्रथममुक्तं सद्योऽक्लेशेन च व्याधिप्रशमकत्वात्| युक्तिः योजना; शरीरभेषजयोर्हितो यो योगस्तदपेक्षं संशोधनसंशमनादि युक्तिव्यपाश्रयमुच्यते| ज्ञानम् अध्यात्मज्ञानं, विज्ञानं शास्त्रज्ञानं [११०] , धैर्यम् अनुन्नतिश्चेतसः, स्मृतिः अनुभूतार्थस्मरणं, समाधिः विषयेभ्यो निवर्त्यात्मनि मनसो नियमनम्||५८||
रूक्षः शीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः|
विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः सम्प्रशाम्यति||५९||
सस्नेहमुष्णं [१११] तीक्ष्णं च द्रवमम्लं सरं कटु|
विपरीतगुणैः पित्तं द्रव्यैराशु प्रशाम्यति||६०||
गुरुशीतमृदुस्निग्धमधुरस्थिरपिच्छिलाः|
श्लेष्मणः प्रशमं यान्ति विपरीतगुणैर्गुणाः||६१||
सम्प्रति शरीररोगाधिकारप्रवृत्तत्वादस्य तन्त्रस्य शारीररोगजनकवातादिलक्षणं भेषजं चाह- रूक्ष इत्यादि| प्रधानत्वादग्रे वायोरभिधानम्| रूक्षादीनां ज्यायस्त्वादभिधानं, तेन दारुणादयोऽपि गुणा बोद्धव्याः; रूक्षत्वं च वायावधिकं, स्नेहसाध्यत्वाद्वायोः; अतो रूक्षत्वमग्रेऽभिहितम्| यद्यपि वैशेषिकेऽनुष्णाशीतो वायुः, तथाऽपीह शीतेन वृद्धिदर्शनादुष्णेन च प्रशमदर्शनात्तथा केवलवातारब्धे रोगे शीतदर्शनाच्च शीत एव वायुः; यच्च पित्तयुक्तस्योष्णत्वं, तद्योगवाहित्वात्; यथा पाषाणस्य येन द्रव्येण शीतेनोष्णेन वा योगो भवति तद्गुणानुविधानं, तथा वायोरपि| विपरीता वातगुणप्रतिपक्षा गुणा यस्य तद्विपरीतगुणं; गुणशब्देन चेह धर्मवाचिना रसवीर्यविपाकप्रभावाः सर्व एव गृह्यन्ते, तेन प्रभावादपि यद्वातविपरीतं तदपि गृह्यते| अन्ये त्वेकविपरीतशब्दलोपाद्विपरीतं विपरीतगुणं च ग्राहयन्ति; तेन विपरीतग्रहणात् प्रभावविपरीतं गृह्यते, गुणवैपरीत्याद्विपाकादयो गृह्यन्ते| ननु विपरीतगुणभूयिष्ठैरपि वातादीनां प्रशमो भवति, यतो न हि सर्वं भेषजं वातादीनां सर्वात्मना विरुद्धं भवति; उक्तं हि- “विरुद्धगुणसन्निपाते हि भूयसाऽल्पमवजीयते” (वि.अ.१) इति; तत् किमिति विरुद्धगुणभूयिष्ठस्याग्रहणम्? उच्यते- विरुद्धगुणभूयिष्ठस्यापि विपरीतगुणशब्देनैव ग्रहणात्| विपरीतगुणभूयिष्ठेऽपि ये विपरीता अल्पा अबला वा गुणास्ते स्वकार्याकर्तृत्वादव्यपदेश्या एव; किंवा सर्वथा विपरीतगुणैरधिका प्रशस्ता च शान्तिर्भवति, अत एव सम्प्रशब्दौ शीघ्रसम्यक्प्रशमार्थाभिधायकौ कृतौ; विपरीतगुणभूयिष्ठैर्न तथा शान्तिर्भवति, अत एव सम्प्रशब्दाभ्यां न तत् साक्षादुक्तम्| एवं च व्याख्यानं पित्तश्लेष्मणोरपि कर्तव्यम्| सस्नेहमिति ईषत्स्नेहं, तेन पित्ते सर्पिषः स्निग्धस्य भेषजत्वमुपपन्नम्| अम्लरसता चेह पित्तस्योच्यते, अप्तेजःसमारब्धत्वात् [११२] पित्तस्य; सुश्रुते तु कटुत्वमेव पित्तस्योक्तम्, अम्लता च विदग्धस्य पित्तस्योक्ता| यदुक्तं- “विदग्धं चाम्लमेव च” (सु.सू.अ.२१) इति| एवं सस्नेहतायामपि पित्तस्य सुश्रुतस्वरसो नास्ति| एतच्च स्निग्धत्वमम्लत्वं च जलानलारब्धत्वात् पित्तस्योपपन्नमेव, सुश्रुते तु तेजोरूपपित्ताभिप्रायेणैव तन्निरस्तं भवति| श्लेष्मणो विपरीतगुणैर्गुणानां प्रशम उच्यते, न पुनः श्लेष्मणः प्रशमोऽभिधीयते; कस्मादेवमुच्यते? गुणप्रशमनेन च गुणिप्रशमो गुणवृद्ध्या च गुणिवृद्धिर्भवतीति सूचनार्थम्| यत उष्णेन शीतप्रशमे क्रियमाणे शीताधारस्योदकभागस्यावश्यमेव प्रशमः क्रियते||५९-६१||
विपरीतगुणैर्देशमात्राकालोपपादितैः|
भेषजैर्विनिवर्तन्ते विकाराः साध्यसम्मताः||६२||
साधनं न त्वसाध्यानां व्याधीनामुपदिश्यते|६३|
विपरीतगुणैरप्यल्पमात्रैस्तथाऽविपरीतदेशकालादिप्रतिबद्धैश्च न प्रशमो भवतीत्याह- विपरीतेत्यादि| देशो भूमिरातुरश्च, मात्रा अनपायिपरिमाणं, कालो नित्यगः ऋत्वादिरावस्थिको बाल्यादिश्च; देशाद्यपेक्षया यथोचितत्वेन कल्पितो देशमात्राकालोपपादितः| उपपादितैरिति चौरादिको णिच्; किंवा वैद्येनोपपादितैः| अत्र देशग्रहणाद्बलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतीनां ग्रहणं, कालग्रहणाद्वयसोऽपि ग्रहणं, दोषस्तु प्रशमनीयतयैव गृहीतः, भेषजं तु साक्षादेवोक्तम्; एवं दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां परीक्ष्याणां दशविधानां सर्वेषामेव ग्रहणं भवति| साध्यत्वेन प्रामाणिकानां सम्मताः साध्यसम्मताः; एतेनाज्ञेनाज्ञानाद्ये साध्यत्वेन गृहीतास्ते निराक्रियन्ते| यत्तु सम्यग्ग्रहणेन याप्ययापनमुच्यते तन्नातिसुन्दरं, विनिवर्तन्त इति वचनात्; न च याप्ययापनं विनिवृत्तिः| असाध्ये भेषजनिवृत्तिमाह- साधनमित्यादि| नन्वसाध्यानामपि साधनं दृष्टं, यतोऽरिष्टवांस्तावदवश्यं मृत्युगृहीतत्वेनासाध्यः; यदुक्तं- “अरिष्टं चापि तन्नास्ति यद्विना मरणं भवेत्| मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्” (इं.अ.२); उत्पन्नारिष्टसाधनं [११३] च सुश्रुते प्रोक्तं- “ध्रुवं त्वरिष्टे मरणं ब्राह्मणैस्तत् किलामलैः| रसायनतपोजप्यतत्परैर्वा निवार्यते” (सु.सू.अ.२८) इति; तथा चाह भगवानगस्त्यः- “रसायनतपोजप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः| कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्जीयते नालसैर्नरैः” इति; तथाऽन्यत्राप्युक्तं- “जाताऽरिष्टोऽपि जीवति” इति| अत्राहुरेके- द्विविधमरिष्टं नियतमनियतं च; तत्र यन्नियतं तदसाध्यमेव, अत एवोक्तं “न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते” (इं.अ.२); अत्र जातस्येति वचनान्नियतस्येति गम्यते; यत्त्वनियतमरिष्टं तत्प्रति सुश्रुतागस्त्यवचनयोरर्थवत्ता| चरकेऽप्यनियतमरिष्टमुक्तं; यथा- संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते (इं.अ.९) इति| अन्ये तु ब्रुवते- संशयप्राप्तमिति उक्तिभेदमात्रमत्र; तेन सर्वारिष्टं मारकमेवासति रसायनादौ, रसायनतपःप्रभृतयस्तु प्रभावातिशययोगादितरक्रिययाऽसाध्यमपि साधयन्ति; तच्चारिष्टनिवारणं विरलेष्वेव पुरुषातिशयेषु नन्दिकेश्वरादिषु दृष्टं, न सर्वपुरुषैस्तच्छक्यमतो जातारिष्टानामसाध्यतैव तन्त्रे प्रोच्यते| यत्तु कैश्चिदुच्यते- नियतायुषो मृत्युररिष्टपूर्वो भवति, अनियतायुषस्त्वरिष्टं विनैव मृत्युर्भवति| तन्न, “मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्” (इं.अ.२) इति वचनात्| यदुच्यते- अनियतायुषः सत्यपि रिष्टप्रादुर्भावे सम्यक्क्रियोपपादनाज्जीवितेन भवितव्यं, यतोऽनियतायुषः पुरुषकारापराधादेव परं मृत्युर्भवति, सम्यक्क्रियायां च पुरुषकारापराधो नास्ति| तन्न, नह्यनियतायुषः सर्वदैव पुरुषकारसाध्याः, किन्तु यथोचितकालक्रियमाणस्वस्थातुरहितसेवारूपपुरुषकारसाध्याः; तेन यथोचितकाले हितासेवनादसाध्यत्वयुक्ते व्याधौ रिष्टे जाते किं भेषजमतीतकालक्रियमाणमपक्रान्ते [११४] सलिल इव सेतुबन्धः करिष्यतीति| तस्मादसाध्यानां साधनं नोपदिश्यत इति साधु||६२||-
भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते||६३||
किमेतान्येव गुणकर्माणि, उतापराण्यपीत्याह- भूयश्चेत्यादि| गुणानां कर्माणि गुणकर्माणि| यथाद्रव्यमिति यस्मिन् यस्मिन् द्रव्ये यद्यद्गुणकर्म तत्तत्तस्मिंस्तस्मिन् द्रव्येऽन्नपानादौ कृत्स्ने वा तन्त्रे वक्ष्यते ‘आचार्य’ इति शेषः; वक्ष्यते इति ब्रूञो वचिरादेशात् प्रयोगः| किंवा यथाद्रव्यमिति यथाहेतुं; तद्यथा- गुरुखरकठिनादिगुणबहुलं पार्थिवद्रव्यं, तेषां च पार्थिवानां गुणानां कर्म उपचयसङ्घातगौरवादीति||६३||
रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः क्षितिस्तथा|
निर्वृत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः||६४||
सम्प्रति दोषानभिधाय तत्प्रशमनप्रधानान् रसान् वक्तुमुद्यतो रसलक्षणपूर्वकं रसोत्पत्तिक्रममाह- रसनार्थ इत्यादि| रस्यत आस्वाद्यत इति रसः| रसनार्थ इति जिह्वाग्राह्यः| एतच्च षण्णामपि रसानामनुगतं रूपादिषु च व्यावृत्तत्वात् साधुलक्षणम्| तस्येति रसस्य| द्रव्यमिति आधारकारणम्| द्रव्यशब्दो ह्याधारकारणवाची; यथा- “पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि” (सू.अ.८) इति| क्षितिस्तथेति यथा आप आधारकारणं तथा क्षितिरपि| ‘अप्क्षिती’ इति वक्तव्ये क्षितिस्तथेतिवचनात् [११५] क्षितेराधारकारणत्वममुख्यमिति दर्शयति| येनापो हि निसर्गेण रसवत्यः| तथा ह्यात्रेयभद्रकाप्यीये “सौम्याः खल्वापः” (सू.अ.२६) इत्यादिना जल एव रसस्य व्यक्तिरिति [११६] दर्शयति| सुश्रुतेऽप्युक्तं- “तस्मादाप्यो रसः” (सु.सू.अ.४२) इति| क्षितिस्त्वपामेव रसेन नित्यानुषक्तेन रसवतीत्युच्यते| यतो नित्यः क्षितिजलसम्बन्धः; वचनं हि- “विष्टं ह्यपरं परेण” (न्या.द.३/१/६०) इति| अस्यार्थः- खवाय्वग्निजलक्षितीनामुत्तरोत्तरे भूते पूर्वपूर्वभूतस्य नित्यमनुप्रवेशः, तत्कृतश्च खादिषु गुणोत्कर्षः| रसस्य किं व्यक्तावप्क्षिती कारणं किंवा विशेषे इत्याह- निर्वृत्तावित्यादि| निर्वृत्तौ चेति अभिव्यक्तौ| एतेन रसोऽभिव्यज्यमानो जलक्षित्याधार एव व्यज्यत इति दर्शयति| चकाराद्विशेषेऽपि मधुरादिलक्षणे अप्क्षिती प्रत्ययौ| तेन “सोमगुणातिरेकान्मधुरः, पृथिव्यग्निगुणातिरेकादम्लः” (सू.अ.२६) इत्यादिना जलपृथिव्योरपि विशेषकारणत्वं वक्ष्यमाणमुपपन्नम्| विशेषे च प्रत्ययाः खादय इति मधुरादिविशेषनिर्वृत्तौ निमित्तकारणं खवाय्वनलाः, न [११७] त्वाधारकारणभूताः| खादय इत्यनेनैव त्रित्वे लब्धे पुनस्त्रय इति वचनं तेषामेव व्यस्तसमस्तानामपि प्रत्ययत्वदर्शनार्थम्; अत एव व्यस्तसमस्ताकाशादिसंसर्गभेदाद्रसानां मधुरतरमधुरतमाद्यवान्तरभेद उपपन्नः| विशेषे चेति चकारादभिव्यक्तावप्याकाशादीनां निमित्तकारणत्वं दर्शयति| वक्ष्यति हि- तास्त्वन्तरीक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहाभूतविकारगुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति; तासु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः (सू.अ.२६) इति| अन्ये तु विशेषे चेति चकारं खादयश्चेत्यत्र योजयन्ति; तेन चकारात् कालोऽपि विशेषेऽभिव्यक्तौ च कारणं लभ्यते| साक्षात्तु कालस्यावचनेन खादिभ्योऽप्यपकृष्टं कालस्य कारणत्वं दर्श्यते| किंवा रसस्यापो द्रव्यं क्षितिस्तथेति पूर्ववदेव; निर्वृत्तौ चेति क्षितिरेव निर्वृत्तावभिव्यक्तौ प्रत्ययो नापः; यत आपो ह्यव्यक्तरसा एव, क्षितिसम्बन्धादेव च रसोऽभिव्यक्त उपलभ्यते| उक्तं च- “जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीरभिप्रीणयन्ति, तासु षडभिमूर्च्छन्ति रसाः” (सू.अ.२६) इति| तेन पार्थिवद्रव्यसम्बन्धादेवापां रसो व्यज्यते, नान्यथा| विशेषे चेति चकारादप्क्षिती विशेषे कारणे| यद्यपि [११८] चाप्क्षिती विशेषे कारणे, तथाऽपि “सोमगुणातिरेकान्मधुरः”- (सू.अ.२६) इत्यादौ तु खादय एव तथा सन्निविशन्ति यथा सोमोऽतिरिक्तो भवति, तेन तत्राप्यूनत्वेन [११९] सन्निविष्टाः खादय एव विशेषहेतव इति| यद्यपिचाभिव्यक्तिर्मधुरादिविशेषरहिता क्वचिद्भवति, तथाऽपि सामान्येन सर्वत्र यदभिव्यक्तयेऽनुगतं कारणमुपलभ्यते क्षितिरूपं जलक्षितिरूपं वा तदभिव्यक्तिकारणं; यदनुगमात्तु मधुरादिविशेषोपलब्धिस्तद्विशेषकारणमुच्यते||६४||
स्वादुरम्लोऽथ लवणः कटुकस्तिक्त एव च|
कषायश्चेति षट्कोऽयं रसानां सङ्ग्रहः स्मृतः||६५||
रसविशेषानाह- स्वादुरित्यादि| अत्र सर्वप्राणिनामिष्टत्वादादौ मधुर उक्तः; तदनु च प्राण्यभीष्टोत्कर्षक्रमेणैवाम्लादिनिर्देशक्रमो बोद्धव्यः| षट्क इति पुनः सङ्ख्याकरणं परवादिमतसप्तसङ्ख्यत्वादिनिषेधार्थम्| अयं सङ्ग्रह इत्यनेनावान्तरभेदबहुत्वं तथा वक्ष्यमाणरससंसर्गबहुत्वं च दर्शयति||६५||
स्वाद्वम्ललवणा वायुं, कषायस्वादुतिक्तकाः|
जयन्ति पित्तं, श्लेष्माणं कषायकटुतिक्तकाः||६६||
(कट्वम्ललवणाः पित्तं, स्वाद्वम्ललवणाः कफम्|
कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम् [१२०] ||१||)|
रसानामुपयुक्ततरं कार्यमाह- स्वाद्वम्लेत्यादि| अत्र च वायोर्नीरसस्यापि रससहचरितस्निग्धत्वादिगुणैर्विपरीतैः प्रशमो ज्ञेयः| एवं मधुररसस्यापि श्लेष्मणोऽम्ललवणाभ्यां स्निग्धत्वाभिष्यन्दित्वादिसहचरितगुणयोगादेव वृद्धिः| अत्र च ये प्रशमकत्वेन रसा वातादीनां नोक्तास्ते वर्धका बोद्धव्याः| यदाह वाग्भटः- “तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्| कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते” (वा.सू.अ.१) इति| रसकर्मातिदेशेनैव गुणवीर्यविपाकानामपि कर्मनिर्देशः कृत एव| यतो मधुरादिरसेनैव सर्वगुणान् वीर्यविपाकांश्च निर्देक्ष्यत्यात्रेयभद्रकाप्यीये- “तत्र स्वादुः” (सू.अ.२६) इत्यादिना; तथा “कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः” (सू.अ.२६); तथा “अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा” (सू.अ.२६) तथा “शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः| तयोरम्लं यदुष्णं च यच्चोष्णं कटुकं तयोः” (सू.अ.२६) इत्यादिना||६६||
किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्|
स्वस्थवृत्तौ मतं किञ्चित्त्रिविधं द्रव्यमुच्यते||६७||
अतोऽवशिष्टं द्रव्यकार्यं प्रभावकृतं वक्तुं प्रभावभेदेन द्रव्यभेदमाह- किञ्चिदित्यादि| किञ्चिदिति न सर्वम्| दोषस्य दोषयोर्दोषाणां वा प्रशमनं दोषप्रशमनम्| दोषग्रहणेन दुष्टा रसादयोऽपि गृह्यन्ते| तेन द्रव्यमहिम्ना यद्दोषाणां दुष्टानां रसादीनां [१२१] धातूनां वा शमकमामलकदुरालभादि तद्गृह्यते| आमलकं हि शिवत्वात्त्रिदोषहरं; दुरालभा चापि वातपित्तश्लेष्महरी| यद्यपि चामलकस्य “हन्ति वातं तदम्लत्वात्” (सु.सू.अ.४६) इत्यादिना गुणद्वारा त्रिदोषहरत्वमुच्यते, तथाऽपि तत्प्रभावबृंहितमेव बोद्धव्यम्| यतस्तत्राम्लत्वादिना पित्तादिकोऽपि युज्यते, स त्वामलकप्रभावान्न भवति| धातुप्रदूषणमिति वातादीनां समत्वेन शरीरधारणात्मकानां तथा रसादीनां च दूषणं किञ्चित्, यथा- यवकमन्दकविषादि| सुष्ठु अवतिष्ठते नीरोगत्वेनेति स्वस्थः, तस्य वृत्तिः स्वस्थरूपतयाऽनुवर्तनं, तत्र स्वस्थवृत्तौ मतमभिमतं पूजितमिति यावत्| सङ्ख्येयनिर्देशादेव त्रित्वे लब्धे त्रिविधग्रहणं नियमार्थम्| तेन संशोधनसंशमनादीनामनेकविधानामप्यत्रैवावरोधः| रसायनवाजीकरणे तु स्वस्थवृत्तिमात्र एव| यदुक्तं- “स्वस्थस्योजस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्” (चि.अ.१पा.१) इति| प्रतिपादे किञ्चिद्ग्रहणं दोषहरत्वादिकर्मणां विभिन्नद्रव्याश्रयित्वोपदर्शनार्थम्; एककिञ्चिद्ग्रहणे त्वेकमेव द्रव्यं दोषहरं धातुप्रदूषकं स्वस्थवृत्तिमतं च स्यात्, न च तदभिमतम्| ननु, स्वस्थवृत्तिमतानां रक्तशालिषष्टिकयवादीनां दोषप्रशमनत्वमपि दृश्यते, यतो वक्ष्यति तत्र तत्र रक्तशाल्यादीनां ज्वरादौ प्रयोगं; तथा प्रकृतिशरीरदेशकालमात्राभि(दि)युक्तं दोषप्रशमनमपि दोषकरं भवति, यथा- आमलकमतिमात्रमग्निमान्द्यायेत्यादि ज्ञेयं; तथा धातुप्रदूषणमपि दोषशमनं दृश्यते, यथा- विषमुदरहरं, तथा यदेव मन्दकादि दोषकरं तदेव क्षीणदोषं प्रति दोषवृद्ध्या साम्यापादनेन दोषप्रशमनं भवति; तदेवमव्यवस्थितत्वात् किञ्चिद्दोषप्रशमनमित्यादि विरुद्धम्| अत्रोच्यते- स्वस्थवृत्तिमतं रक्तशाल्यादि दोषप्रशमनमपि भवति, परं तत् प्रायः स्वस्थवृत्तिहितत्वात् स्वस्थवृत्तिमतत्वेन गृह्यते| वचनं हि- “स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्| प्रायः, प्रायेण रोगाणां द्वितीयं शमने हितम्|| प्रायःशब्दो विशेषार्थ उभयं ह्युभयार्थकृत्” (चि.अ.१) इति| दोषप्रशमनानि द्रव्याणि विगुणप्रकृत्यादिप्रतिबन्धकाभावे दोषप्रशमनमाचरन्त्येव, प्रतिबन्धकसद्भावे [१२२] तु न कुर्वन्ति, न चैतावता तेषां स [१२३] स्वभावो न भवति; नह्यग्निर्मन्त्रादिप्रतिबन्धात् कदाचिन्न दहतीति दाहकत्वेन नोपदिश्यते; एवं धातुप्रदूषकस्यापि कदाचिद्धातुप्रशमकत्वं निमित्तान्तरयोगाद्भवन्न धातुप्रदूषकस्वरूपतां हन्ति, यथा सलिलस्याग्निसम्बन्धादुष्णत्वम्| तस्माद्यद्यस्य प्रायिकमनन्योपाधिकृतं च रूपं, तेनैव व्यपदेशो युक्तः| यच्च मन्दकादीनां क्षीणदोषवर्धकत्वेन दोषप्रशमकत्वं तद्विद्यमानमपि कादाचित्कत्वात्तथा ह्युत्तरकालं दोषावहत्वाच्च न व्यपदिश्यते दोषप्रशमकत्वेन| ननु, यद्यप्येवं तथाऽपि यदेकदोषहरमपरदोषकरं यथा मरिचं श्लेष्महरं पित्तकरं चेत्यादि बहुद्रव्यजातं तत् कुत्र प्रविशतु? अत्रैके वदन्ति- यदुभयात्मकं तद्दोषहरं दोषकरं च, नचैतावता द्रव्यत्रित्वक्षतिः; यतो न वातादिसंसर्गजव्याधिसद्भावे वातादिजन्यत्वेन यत्त्रैविध्यं रोगाणामुच्यते तत् खण्डितं भवति; किंवा मरिचादीनां यदुभयकर्तृत्वं न तद्द्रव्यप्रभावकृतं, किं तर्हि रसादिकृतं, तेन न द्रव्यप्रभावप्रस्तावे तदुदाहरणीयं; नच किञ्चिद्द्रव्यं तादृशमस्ति यत् प्रभावादेव किञ्चिद्दोषं करोति किञ्चिच्छमयतीति न दोषप्रशमनत्वादिप्रभावं प्रति नियमः; अयमेव च पक्षः साधुः| ननु ‘किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्दोषप्रदूषणम्’ इति वा क्रियतां, ‘किञ्चिद्धातुप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणम्’ इति वा| नैवं, तथा सति दोषशब्दस्य मुख्यवृत्त्या वातादिष्वेव वृत्तित्वात्तथा [१२४] धातुशब्दस्य च रसादिवृत्तित्वादुभयग्रहणं [१२५] न प्राप्यते; उभयपदोपादानेन द्वयं निपुणकारी तन्त्रकारो दूषणत्वधारणत्वयोगपरिग्रहाद्दोषप्रशमनेन दुष्टरसादिप्रशमनमपि भेषजं विविधाशितपीतीयादिवक्ष्यमाणं, तथा धातुप्रदूषणेन वातादिप्रदूषकमपि निदानादिवक्ष्यमाणं ग्राहयति| प्रशब्दोऽत्र प्रकारे; तेन प्रकारेण मृदुमध्यादिना प्रकोपणं, तथा प्रकारेण संशोधनसंशमनादिना शमनमुच्यते; किंवा धात्वर्थानुवृत्तावेव [१२६] इमौ प्रशब्दौ, यथा- ‘च्युतांशः परिधावति’ इत्यत्र धावतीत्यर्थः| आदौ दोषप्रशमनग्रहणं तस्यैवेहाभिप्रेतत्वात्| ननु स्वस्थवृत्तिमतं द्रव्यं भाविदोषहरत्वेन दोषप्रशमनमेव| नैवं, नहि स्वास्थ्यानुवृत्तिजनकत्वाद्दोषनिवृत्तिकरं [१२७] दोषहरणमुच्यते, किं तर्हि समधातूनामवर्धकत्वेनाक्षयकरत्वेन च रसादिस्रोतसां चानुगुणत्वेन धातुसाम्यानुवृत्तिकरमुच्यते| वचनं हि- “पथ्यं पथोऽनपेतं यत्” (सू.अ.२५) इति||६७||
तत् पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं जङ्गमौद्भिदपार्थिवम् [१२८] |
मधूनि गोरसाः पित्तं वसा मज्जाऽसृगामिषम्||६८||
विण्मूत्रचर्मरेतोऽस्थिस्नायुशृङ्गनखाः खुराः|
जङ्गमेभ्यः प्रयुज्यन्ते केशा लोमानि रोचनाः||६९||
सुवर्णं समलाः पञ्च लोहाः ससिकताः सुधा|
मनःशिलाले मणयो लवणं गैरिकाञ्जने||७०||
भौममौषधमुद्दिष्टमौद्भिदं तु चतुर्विधम्|
वनस्पतिस्तथा वीरुद्वानस्पत्यस्तथौषधिः||७१||
फलैर्वनस्पतिः पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपि|
ओषध्यः फलपाकान्ताः प्रतानैर्वीरुधः स्मृताः||७२||
मूलत्वक्सारनिर्यासनाल(ड)स्वरसपल्लवाः|
क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पं भस्म तैलानि कण्टकाः||७३||
पत्राणि शुङ्गाः कन्दाश्च प्ररोहाश्चौद्भिदो गणः|७४|
सम्प्रत्यन्यथा द्रव्यभेदमाह- तत् पुनरित्यादि| तदिति द्रव्यम्| गच्छतीति जङ्गमम्, उद्भिद्य पृथिवीं जायत इति औद्भिदं वृक्षादि, उक्तप्रकारद्वयातिरिक्तः पृथिवीविकारः पार्थिवम्| संस्वेदजस्येह क्रिम्यादेर्जङ्गमेऽवरोधः, कुकुण्डकादेश्च औद्भिदे| इह च द्रव्यशब्देन पार्थिवद्रव्यमेवोच्यते; तेन जलानिलाग्न्यादीनामग्रहणादव्याप्तिर्न वाच्या| जङ्गमशब्देन जङ्गमप्रभवं गोरसमध्वाद्यपि ग्राह्यम्| एवमौद्भिदपार्थिवयोरपि ग्रहणं वाच्यम्| रोचना गोरोचना| एतच्च मध्वादि प्राय उपयोगित्वात् प्राधान्यादुक्तं; तेनाण्डबस्त्यादीनां [१२९] च ग्रहणं बोद्धव्यम्| यद्यपि जङ्गमानन्तरं बहुप्रपञ्चत्वेन प्रधानत्वादौद्भिदमुपदिष्टं, तथाऽप्यबहुवक्तव्यत्वात् पार्थिवमेव जङ्गमानन्तरं विव्रियते; तदनु बहुवक्तव्यमौद्भिदम्| सुवर्णमित्यादि| पञ्च लोहा इति ताम्ररजतत्रपुशीसकृष्णलोहानां ग्रहणम्| समला इति मलशब्देन शिलाजतूनि लोहमलरूपाणि गृह्यन्ते, तच्च सुश्रुतदर्शनात् सुवर्णरजतादिभवं षड्विधमेव गृह्यते; सुश्रुते हि षड्विधमेव शिलाजतूक्तम्, इह तु रसायने चतुर्विधमुक्तं- “चतुर्भ्यो धातुभ्यस्तस्य सम्भवः| हेम्नोऽथ रजतात्ताम्राद्वरं कृष्णायसादपि” (चि.अ.१) इति वचनात्| एतच्च वचनं रसायनाधिकारितां चतुर्विधस्य शिलाजतुनो दर्शयति, नतु षड्विधशिलाजतुप्रतिषेधपरमिति न सुश्रुतेन समं विरोधः| किंवा सुवर्णं निर्मलं, समलास्तु रजतताम्रत्रपुशीसलोहाः (इति [१३०] मिलित्वा पञ्च लोहाः|) शिलाजतुपाषाणपङ्कप्रभृतीनां तु ग्रहणमुद्दिष्टशब्देन सूचितम्; उद्देशो ह्यल्पकथनम्| सुधा गाङ्गेयिका| आलं हरितालम्| अञ्जनं सौवीराञ्जनम्| फलैर्वनस्पतिरिति विनापुष्पैः फलैर्युक्ता वटोदुम्बरादयः| यदुक्तं हारीते- “तेषामपुष्पाः फलिनो वनस्पतय इति स्मृताः” इति| पुष्पैर्वानस्पत्यः फलैरपीति पुष्पानन्तरं फलभाज इत्यर्थः| फलस्य पाकादन्तो विनाशो येषां तिलमुद्गादीनां ते फलपाकान्ताः; अत्र केचित् फलपाकान्ताः [१३१] पाकान्ताश्चौषध्य इति वदन्ति; तेन विनाऽपि फलं पाकेनैवान्तो येषां दूर्वादीनां तेऽपि गृह्यन्ते| प्रतानशब्देन लता गुल्माश्च गृह्यन्ते| यदुक्तं हारीतेन- “लता गुल्माश्च वीरुधः” इति| मूलत्वगित्यादौ निर्यासो लाक्षासर्जरसादिः| औद्भिदो गण इत्यौद्भिदसमुद्भूतो गणः||६८-७३||-
मूलिन्यः षोडशैकोना फलिन्यो विंशतिः स्मृताः||७४||
महास्नेहाश्च चत्वारः पञ्चैव लवणानि च|
अष्टौ मूत्राणि सङ्ख्यातान्यष्टावेव पयांसि च||७५||
शोधनार्थाश्च षड् वृक्षाः पुनर्वसुनिदर्शिताः|
य एतान् वेत्ति संयोक्तुं विकारेषु स वेदवित्||७६||
सम्प्रत्यत्रैव जङ्गमौद्भिदपार्थिवद्रव्ये यत् प्रशस्तं तदाह- मूलिन्य इत्यादि| मूलं प्रशस्ततमं यासां ता मूलिन्यः; एवं फलिन्योऽपि| षोडशेति च्छेदः| महास्नेहा इति क्षीरमांसादीनामपि स्नेहतया स्नेहाध्याये वक्ष्यमाणत्वेन तेषु सर्पिरादीनां भूरिस्नेहवत्त्वेन महत्त्वम्| पञ्चैव लवणानीति विमाने (वि.अ.८) वक्ष्यमाणलवणबहुत्वे पञ्चानामेव प्रशस्तत्वेन दर्शनार्थम्| एवं मूत्रादिष्वपि प्राधान्यमुन्नेयं सजातीयेषु| वेदविदिति आयुर्वेदवित्||७४-७६||
हस्तिदन्ती हैमवती श्यामा त्रिवृदधोगुडा|
सप्तला श्वेतनामा च प्रत्यक्श्रेणी गवाक्ष्यपि||७७||
ज्योतिष्मती च बिम्बी च शणपुष्पी विषाणिका|
अजगन्धा द्रवन्ती च क्षीरिणी चात्र षोडशी||७८||
शणपुष्पी च बिम्बी च च्छर्दने हैमवत्यपि|
श्वेता ज्योतिष्मती चैव योज्या शीर्षविरेचने||७९||
एकादशावशिष्टा याः प्रयोज्यास्ता विरेचने|
इत्युक्ता नामकर्मभ्यां मूलिन्यः…|८०|
हस्तिदन्तीत्यादि| हस्तिदन्ती बृहत्फला गोडुम्बा, ‘इयमेव नागदन्ती भण्यते’ इत्येके| हैमवती वचा| श्यामा श्याममूला त्रिवृत्| अधोगुडा प्रद्धदारकः| सप्तला चर्मकषा| श्वेतनामा श्वेताऽपराजिता| प्रत्यक्श्रेणी दन्ती| बिम्बी ओष्ठोपमफला| शणपुष्पी घण्टारवा| विषाणिका आवर्तनी| अजगन्धा ‘फोकान्दी’ इति ख्याता| द्रवन्ती दन्त्येव चीरितपत्रा| क्षीरिणी दुग्धिका| मूलिनीनां वमनादिविनियोगमाह- शणपुष्पीत्यादि||७७-७९||-
…फलिनीः शृणु||८०||
शङ्खिन्यथ विडङ्गानि त्रपुषं मदनानि च|
धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्|
आनूपं स्थलजं चैव क्लीतकं द्विविधं स्मृतम्||८१||
प्रकीर्या चोदकीर्या च प्रत्यक्पुष्पा तथाऽभया|
अन्तःकोटरपुष्पी च हस्तिपर्ण्याश्च [१३२] शारदम्||८२||
कम्पिल्लकारग्वधयोः फलं यत् कुटजस्य च|
धामार्गवमथेक्ष्वाकु जीमूतं कृतवेधनम्||८३||
मदनं कुटजं चैव त्रपुषं हस्तिपर्णिनी|
एतानि वमने चैव योज्यान्यास्थापनेषु च||८४||
नस्तः प्रच्छर्दने चैव प्रत्यक्पुष्पा विधीयते|
दश यान्यवशिष्टानि तान्युक्तानि विरेचने||८५||
नामकर्मभिरुक्तानि फलान्येकोनविंशतिः|८६|
शङ्खिनी श्वेतबुह्ना(ध्न)| क्लीतकं यष्टीमधु; अस्य तु यद्यपि सुश्रुते मूलं प्रशस्तं, मूलेनैव व्यवहारः, तथाऽपि विरेचनं प्रति यष्टीमधुद्वयस्यापि फलमेव प्रशस्तं ज्ञेयम्| धामार्गवः पीतघोषकः| इक्ष्वाकुः तिक्तालाबुः| जीमूतो घोषकभेदः| कृतवेधनं ज्योत्स्निका| प्रकीर्योदकीर्ये करञ्जद्वयम्| प्रत्यक्पुष्पा अपामार्गः| अन्तःकोटरपुष्पी नीलबुध्ना| हस्तिपर्णी मोरटः, अस्याश्च शरत्कालभवमेव फलं ग्राह्यं; अत उक्तं- हस्तिपर्ण्याश्च शारदमिति| कम्पिल्लकं गुण्डारोचनिका| आरग्वधस्य यद्यपि सुश्रुते पत्रं प्रधानमुक्तं, तथाऽपीह फलं गृह्यते प्रधानतमत्वात्| धामार्गवमित्यादिना पञ्चकर्मविनियोग उच्यते| नस्तः प्रच्छर्दन इति शिरोविरेचने||८०-८५||-
सर्पिस्तैलं वसा मज्जा स्नेहो दिष्टश्चतुर्विधः [१३३] ||८६||
पानाभ्यञ्जनबस्त्यर्थं नस्यार्थं चैव योगतः|
स्नेहना जीवना वर्ण्या बलोपचयवर्धनाः||८७||
स्नेहा ह्येते च विहिता वातपित्तकफापहाः|८८|
महास्नेहेषु सर्पिरादौ पठितं, प्राधान्यात्; वचनं हि- “नान्यः स्नेहस्तथा कश्चित् संस्कारमनुवर्तते| यथा सर्पिरतः सर्पिः सर्वस्नेहोत्तमं मतम्” (नि.अ.१) इति||८६-८७||-
सौवर्चलं सैन्धवं च विडमौद्भिदमेव च||८८||
सामुद्रेण सहैतानि पञ्च स्युर्लवणानि च|
स्निग्धान्युष्णानि तीक्ष्णानि दीपनीयतमानि [१३४] च||८९||
आलेपनार्थे युज्यन्ते स्नेहस्वेदविधौ तथा|
अधोभागोर्ध्वभागेषु निरूहेष्वनुवासने||९०||
अभ्यञ्जने भोजनार्थे शिरसश्च विरेचने|
शस्त्रकर्मणि वर्त्यर्थमञ्जनोत्सादनेषु च||९१||
अजीर्णानाहयोर्वाते गुल्मे शूले तथोदरे|
उक्तानि लवणा(नि)…|९२|
लवणेषु यद्यपि सैन्धवं प्रधानं, यतो वक्ष्यति- “सैन्धवं लवणानाम्” (सू.अ.२५) इत्यग्र्याधिकारे, तथाऽपि सौवर्चलस्य रोचनत्वप्रकर्षात्तथा सैन्धवमनु प्राधान्यख्यापनार्थमग्रे पाठः| औद्भिदम् औत्कारिकालवणं, केचिच्छाम्भरिलवणमाहुः| सामुद्रं दक्षिणसमुद्रभवं ‘करकच’ इति ख्यातम्| अभ्यञ्जन इति स्नेहाभ्यङ्गे| वर्त्यर्थमिति फलवर्त्यर्थम्||८८-९१||-
… न्यू(ऊ)र्ध्वं मूत्राण्यष्टौ निबोध मे||९२||
मुख्यानि यानि दिष्टानि [१३५] सर्वाण्यात्रेयशासने|
अविमूत्रमजामूत्रं गोमूत्रं माहिषं च यत् [१३६] ||९३||
हस्तिमूत्रमथोष्ट्रस्य हयस्य च खरस्य च|
उष्णं तीक्ष्णमथोऽरूक्षं [१३७] कटुकं लवणान्वितम्||९४||
मूत्रमुत्सादने युक्तं युक्तमालेपनेषु च|
युक्तमास्थापने मूत्रं युक्तं चापि विरेचने||९५||
स्वेदेष्वपि च तद्युक्तमानाहेष्वगदेषु च|
उदरेष्वथ चार्शःसु गुल्मिकुष्ठिकिलासिषु [१३८] ||९६||
तद्युक्तमुपनाहेषु परिषेके तथैव च|
दीपनीयं विषघ्नं च क्रिमिघ्नं चोपदिश्यते||९७||
पाण्डुरोगोपसृष्टानामुत्तमं शर्म [१३९] चोच्यते|
श्लेष्माणं शमयेत् पीतं मारुतं चानुलोमयेत्||९८||
कर्षेत् पित्तमधोभागमित्यस्मिन् गुणसङ्ग्रहः|
सामान्येन मयोक्तस्तु पृथक्त्वेन प्रवक्ष्यते||९९||
अविमूत्रं सतिक्तं स्यात् स्निग्धं पित्ताविरोधि च|
आजं कषायमधुरं पथ्यं दोषान्निहन्ति च||१००||
गव्यं समधुरं किञ्चिद्दोषघ्नं क्रिमिकुष्ठनुत्|
कण्डूं च शमयेत् पीतं सम्यग्दोषोदरे हितम्||१०१||
अर्शःशोफोदरघ्नं तु सक्षारं माहिषं सरम्|
हास्तिकं लवणं मूत्रं हितं तु क्रिमिकुष्ठिनाम्||१०२||
प्रशस्तं बद्धविण्मूत्रविषश्लेष्मामयार्शसाम्|
सतिक्तं श्वासकासघ्नमर्शोघ्नं चौष्ट्रमुच्यते||१०३||
वाजिनां तिक्तकटुकं कुष्ठव्रणविषापहम्|
खरमूत्रमपस्मारोन्मादग्रहविनाशनम्||१०४||
इतीहोक्तानि मूत्राणि यथासामर्थ्ययोगतः|१०५|
अविमूत्रमित्यादौ स्त्रीमूत्रमेव प्रशस्तमिति लिङ्गपरिग्रहाद्दर्शयति; यतः स्त्रीणां लघ्वङ्गत्वान्मूत्रमपि लघु; वचनं हि- “लाघवं जातिसामान्ये स्त्रीणां पुंसां च गौरवम्” (सू.अ.२७) इति| यत्तूच्यते- पुंसां मूत्रं शुक्रसम्बन्धाद्गुरु; तन्न, शुक्रसम्बन्धस्य स्त्रीणामपि शुक्रवत्त्वेन तुल्यत्वात्; वचनं हि- “यदा नारी हि नार्या तु मैथुनायोपपद्यते| मुञ्चतः शुक्रमन्योऽन्यमनस्थिस्तत्र जायते [१४०] ” इत्यादि; नपुंसकमूत्रं त्वमङ्गलत्वान्न गृह्यते| अगदेष्वित्यनेनागदप्रयोगयौगिकत्वं, विषघ्नमित्यनेन च केवलस्यैव विषहन्तृत्वमिति न पौनरुक्त्यम्| शर्म चोच्यत इति आरोग्यरूपसुखकर्तृत्वात्| अधोभागमिति अधोमार्गेण पित्तं कर्षेत्; किंवा यदेवाधोगतं पित्तं तदेव विरेचयति नोर्ध्वगम्| यथासामर्थ्ययोगत इति यादृशः शक्तियोगो मूत्राणां तथा||९२-१०४||-
अतः [१४१] क्षीराणि वक्ष्यन्ते कर्म चैषां गुणाश्च ये||१०५||
अविक्षीरमजाक्षीरं गोक्षीरं माहिषं च यत्|
उष्ट्रीणामथ नागीनां वडवायाः स्त्रियास्तथा||१०६||
प्रायशो मधुरं स्निग्धं शीतं स्तन्यं पयो मतम्|
प्रीणनं बृंहणं वृष्यं मेध्यं बल्यं मनस्करम्||१०७||
जीवनीयं श्रमहरं श्वासकासनिबर्हणम्|
हन्ति शोणितपित्तं च सन्धानं विहतस्य च||१०८||
सर्वप्राणभृतां सात्म्यं शमनं शोधनं तथा|
तृष्णाघ्नं दीपनीयं च श्रेष्ठं क्षीणक्षतेषु च||१०९||
पाण्डुरोगेऽम्लपित्ते च शोषे गुल्मे तथोदरे|
अतीसारे ज्वरे दाहे श्वयथौ च विशेषतः [१४२] ||११०||
योनिशुक्रप्रदोषेषु मूत्रेष्वप्रचुरेषु च|
पुरीषे ग्रथिते पथ्यं वातपित्तविकारिणाम्||१११||
नस्यालेपावगाहेषु वमनास्थापनेषु [१४३] च|
विरेचने स्नेहने च पयः सर्वत्र युज्यते||११२||
यथाक्रमं क्षीरगुणानेकैकस्य पृथक् पृथक्|
अन्नपानादिकेऽध्याये भूयो वक्ष्याम्यशेषतः||११३||
प्रायशो मधुरमिति प्राधान्येन मधुरम्| तेन क्षीरमुष्ट्रीणामीषल्लवणं तथा छागं कषायमित्यादौ रसान्तरस्याप्राधान्येनानुबन्धोऽपि क्षीरे भवतीति दर्शयति| प्रायश इति बृंहणं स्निग्धमित्येताभ्यां तथा शीतमित्यनेन च सम्बध्यते; तेनौष्ट्रस्य रूक्षोष्णत्वाभिधानं न विरोधि| स्तन्यमिति स्तन्यवृद्धिकरम्| मनस्करमिति प्रभावादोजस्करत्वाच्च; ओजोवृद्ध्या हि तदनुविधायिनो मनसोऽपि स्वकर्मसामर्थ्यं भवति| एतदेव च नित्यस्येह मनसः करणं यन्मनसः प्रकर्षबुद्ध्युत्कर्षादिगुणकरणम्| हन्ति शोणितपित्तमिति अवस्थाविशेषापन्नमेव शोणितपित्तं हन्ति| वचनं हि- “कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्तेऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च| यद्रक्तपित्तं प्रशमं न याति तत्रानिलः स्यादनु, तत्र कार्यम्|| छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा” (चि.अ.४) इति| एवं च यदुच्यते- अधोभागे रक्तपित्ते सरत्वात् क्षीरमयौगिकम्, ऊर्ध्वगे च कफकर्तृतयाऽयौगिकमिति, तन्निरस्तम्| सर्वप्राणभृतां सात्म्यमित्यत्र सर्वशब्दश्चिकित्स्यतया प्रकृतसर्वमनुष्येष्वेव वर्तते, तेन क्षीरस्य संस्वेदजादिप्राण्यसात्म्यत्वं नोद्भावनीयं; किंवा सर्वशब्दोऽयं भूरिवचनः||१०५-११३||
अथापरे त्रयो वृक्षाः पृथग्ये फलमूलिभिः|
स्नुह्यर्काश्मन्तकास्तेषामिदं कर्म पृथक् पृथक्||११४||
वमनेऽश्मन्तकं विद्यात् स्नुहीक्षीरं विरेचने|
क्षीरमर्कस्य विज्ञेयं वमने सविरेचने||११५||
फलमूलिभिरिति पृथक्शब्दयोगादपादाने तृतीया| अश्मन्तको [१४४] मालुयासदृशपत्रो वृक्षः||११४-११५||
इमांस्त्रीनपरान् वृक्षानाहुर्येषां हितास्त्वचः|
पूतीकः कृष्णगन्धा च तिल्वकश्च तथा तरुः||११६||
विरेचने प्रयोक्तव्यः पूतीकस्तिल्वकस्तथा|
कृष्णगन्धा परीसर्पे शोथेष्वर्शःसु चोच्यते||११७||
दद्रुविद्रधिगण्डेषु कुष्ठेष्वप्यलजीषु च|
षड्वृक्षाञ्छोधनानेतानपि विद्याद्विचक्षणः||११८||
इत्युक्ताः फलमूलिन्यः स्नेहाश्च लवणानि च|
मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् [१४५] ये दिष्टपयस्त्वचः||११९||
पूतीकः कण्टकीकरञ्जः| तिल्वको लोध्रः; तस्य तरुरिति विशेषणेन पट्टिकालोध्रं व्युदस्यति, शाबरलोध्रं च महाप्रमाणं तरुशब्दयोग्यं ग्राहयति; किंवा तरुविशेषणेन बालं लोध्रं व्युदस्यति| षड्वृक्षाञ् शोधनानित्यत्र यद्यपि कृष्णगन्धायाः पञ्चकर्मण्यनभिधानान्न शोधनत्वं, तथाऽपि बाह्यालेपनेन बहिःस्थितदोषसंशोधनत्वं बोद्धव्यं; किंवा अपिशब्दात् कृष्णगन्धाया अशोधनत्वमपि सूच्यते||११६-११९||
ओषधीर्नामरूपाभ्यां जानते ह्यजपा वने|
अविपाश्चैव गोपाश्च ये चान्ये वनवासिनः||१२०||
न नामज्ञानमात्रेण रूपज्ञानेन वा पुनः|
ओषधीनां परां प्राप्तिं कश्चिद्वेदितुमर्हति||१२१||
योगवित्त्वप्यरूपज्ञस्तासां [१४६] तत्त्वविदुच्यते|
किं पुनर्यो विजानीयादोषधीः सर्वथा भिषक्||१२२||
योगमासां तु यो विद्याद्देशकालोपपादितम्|
पुरुषं पुरुषं वीक्ष्य स ज्ञेयो [१४७] भिषगुत्तमः||१२३||
उक्तानामोषधीनां योगज्ञानस्य प्राधान्यं दर्शयन्नाह- ओषधीरित्यादि| परां प्राप्तिमिति उत्कृष्टं व्याधिशरीराद्यपेक्षं सम्यग्योगम्| योगो व्याधिशरीराद्यपेक्षा सम्यग्योजना भेषजस्य| सर्वथेति नामरूपयोगैः| योगमेव विशिष्टं दर्शयन्नाह- योगमित्यादि| देशकालोपपादितमिति देशकालकृतम्| पुरुषं पुरुषं वीक्ष्येति वीप्सायां, प्रतिपुरुषं प्रकृत्यादिभेदेन योगस्य प्रायो भेदो भवतीति दर्शयति| पुरुषशब्देन चेह संयोगपुरुषोऽभिप्रेतः||१२०-१२३||
यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा|
तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा||१२४||
औषधं ह्यनभिज्ञातं नामरूपगुणैस्त्रिभिः|
विज्ञातं चापि दुर्युक्तमनर्थायोपपद्यते||१२५||
योगस्यौषधज्ञानाधीनत्वादौषधाज्ञानस्य महानर्थकारितां बहुभिर्दृष्टान्तैर्दर्शयति- यथा विषमित्यादि| विषादिबहुदृष्टान्तेनाज्ञातं भेषजं किञ्चिद्विषवत् सञ्ज्ञानाशं कृत्वा मारयति, किञ्चिच्च शस्त्रवन्मर्मच्छेदं कृत्वा मारयति, किञ्चिच्चाग्निवत् स्फोटादिकं कृत्वा मारयति, किञ्चिच्चाशनिवत् सद्यो मारयतीति दर्शयति| नामरूपगुणैरित्यनेन त्रित्वे लब्धे पुनस्त्रिभिरिति वचनमेकैकज्ञानप्रतिषेधार्थं; तेन त्रिभिरेव मिलितैर्ज्ञातं भेषजं प्रशस्तमिति दर्शयति||१२४-१२५||
योगादपि विषं तीक्ष्णमुत्तमं भेषजं भवेत्|
भेषजं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं सम्पद्यते विषम्||१२६||
तस्मान्न भिषजा युक्तं युक्तिबाह्येन भेषजम्|
धीमता किञ्चिदादेयं जीवितारोग्यकाङ्क्षिणा||१२७||
कुर्यान्निपतितो मूर्ध्नि सशेषं वासवाशनिः|
सशेषमातुरं कुर्यान्नत्वज्ञमतमौषधम्||१२८||
दुःखिताय शयानाय श्रद्दधानाय रोगिणे|
यो भेषजमविज्ञाय प्राज्ञमानी प्रयच्छति||१२९||
त्यक्तधर्मस्य पापस्य मृत्युभूतस्य [१४८] दुर्मतेः|
नरो नरकपाती स्यात्तस्य सम्भाषणादपि||१३०||
वरमाशीविषविषं क्वथितं ताम्रमेव वा|
पीतमत्यग्निसन्तप्ता भक्षिता वाऽप्ययोगुडाः||१३१||
नतु श्रुतवतां वेशं बिभ्रता शरणागतात्|
गृहीतमन्नं पानं वा वित्तं वा रोगपीडितात्||१३२||
भिषग्बुभूषुर्मतिमानतः स्वगुणसम्पदि|
परं प्रयत्नमातिष्ठेत् प्राणदः स्याद्यथा नृणाम्||१३३||
योगं स्तौति- योगादपीत्यादि| विषं च सम्यग्योगाद्भेषजं भवतीति “तिलं दद्याद्विषस्य तु” (चि.अ.१) इत्यादिप्रयोगे बोद्धव्यम्| न केवलमातुरेणैवाभिषजो भेषजं नादेयं, किन्तु भिषजाऽपि युक्तिबाह्येन भेषजमातुराय न देयमित्याह- दुःखितायेत्यादि||१२६-१३३||
तदेव युक्तं भैषज्यं यदारोग्याय कल्पते|
स चैव भिषजां श्रेष्ठो रोगेभ्यो यः प्रमोचयेत्||१३४||
अथ सम्यग्युक्तस्य भेषजस्य किं लक्षणं किंवा उपादेयस्य श्रेष्ठवैद्यस्य लक्षणमित्याह- तदेवेत्यादि| रोगेभ्यो यः प्रमोचयेदित्यनेन च ज्ञानपूर्वं भेषजप्रयोगेण रोगहारकत्वमुच्यते; तेन यादृच्छिकसिद्ध्या कुवैद्यव्यवहारो न वाच्यः; यादृच्छिकसिद्धौ हि वैद्यो न रोगप्रमोक्षे कारणं, किन्तु घुणाक्षरन्यायेन दैवागतो भेषजस्य सम्यग्योग इति||१३४||
सम्यक्प्रयोगं सर्वेषां सिद्धिराख्याति कर्मणाम्|
सिद्धिराख्याति सर्वैश्च गुणैर्युक्तं भिषक्तमम्||१३५||
कथमारोग्यात् सम्यग्योगो भेषजस्य ज्ञायते इत्याह- सम्यक्प्रयोगमित्यादि| सर्वेषामित्यनेनान्येषामपि कर्मणां प्रतिमाकरणादीनां सिद्धिः सम्यग्योगं तत्कारणतां ख्यापयति; न ह्यसम्यक्प्रयुक्ते कारणे सम्यक् कार्यं भवति| सिद्धिराख्यातीति उक्ता प्रातिनियमिकी सिद्धिः, न यादृच्छिकी| सर्वैर्गुणैरिति श्रुते पर्यवदातत्वादिभिः खुड्डाकचतुष्पाद (सू.अ.१०) वक्ष्यमाणैः||१३५||
तत्र श्लोकाः-
आयुर्वेदागमो हेतुरागमस्य प्रवर्तनम्|
सूत्रणस्याभ्यनुज्ञानमायुर्वेदस्य निर्णयः||१३६||
सम्पूर्णं कारणं कार्यमायुर्वेदप्रयोजनम्|
हेतवश्चैव दोषाश्च भेषजं सङ्ग्रहेण च||१३७||
रसाः सप्रत्ययद्रव्यास्त्रिविधो द्रव्यसङ्ग्रहः|
मूलिन्यश्च फलिन्यश्च स्नेहाश्च लवणानि च||१३८||
मूत्रं क्षीराणि वृक्षाश्च षड् ये क्षीरत्वगाश्रयाः|
कर्माणि चैषां सर्वेषां योगायोगगुणागुणाः||१३९||
वैद्यापवादो यत्रस्थाः सर्वे च भिषजां गुणाः|
सर्वमेतत् समाख्यातं पूर्वाध्याये महर्षिणा||१४०||
तत्र श्लोका इति तन्त्रकारस्य रीतिरियं यत्- यत्रोक्तमर्थं सङ्ग्रहेणाभिधत्ते तत्र ‘तत्र श्लोका’ इति करोति; यत्र तूक्तादनधिकमुच्यते तत्र ‘भवति चात्र’ इति करोति; न चास्य निष्प्रयोजनत्वं, तन्त्रधर्मत्वात्| अध्यायोक्तमर्थमध्यायान्ते सङ्ग्रहेणाभिधत्ते- आयुर्वेदागम इत्यादिना| सङ्ग्रहकथनं च पूर्वोक्तार्थस्य सङ्क्षेपेण ग्रहणार्थं तथा दुर्ज्ञानप्रतिषेधार्थं च| यतो यत्किञ्चिदत्र दुर्ज्ञानं स्यात्तदिह प्रतिपादितार्थसंवादेनावधार्यते| वचनं हि- “गद्योक्तो यः पुनः श्लोकैरर्थः समनुगीयते| तद्व्यक्तिव्यवसायार्थं द्विरुक्तिः सा न गर्ह्यते” (नि.अ.१) इति| अत्र च गद्योक्त इति विस्तरोक्तोपलक्षणम्| तेन श्लोकोक्तस्याप्यारग्वधीयाद्यर्थस्य पुनः श्लोकेन सङ्ग्रहणमविरुद्धम्| व्यक्तिः स्पष्टता, व्यवसायः अवधारणम्| आगम इति “दीर्घञ्जीवितमन्विच्छन्” इत्यादिना, हेतुरिति आयुर्वेदागमहेतुः, स च “विघ्नभूता यदा रोगा” इत्यादिना रोगप्रादुर्भाव उक्तः; किंवा “दीर्घञ्जीवितमन्विच्छन्” इत्यादिश्लोको विशेषेणायुर्वेदागमस्य तथाऽऽयुर्वेदागमहेतोश्च पिण्डसूत्ररूपः, “ब्रह्मणा हि” इत्यादिग्रन्थस्त्वायुर्वेदागमप्रतिपादकः, हेतुप्रतिपादकस्तु “विघ्नभूता” इत्यादिग्रन्थो यथोक्त एव| आगमस्य प्रवर्तनमिति इन्द्रादानीय भरद्वाजेन मर्त्यलोके प्रवर्तनमायुर्वेदग्रहणपर्यन्तम्| सूत्रणमित्यायुर्वेदतन्त्रकरणमग्निवेशादीनाम्| अभ्यनुज्ञानमिति “तानि चानुमतानि” इत्यादि| शेषं सुगमम्||१३६-१४०||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने दीर्घञ्जीवितीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकाख्यायां चरकतात्पर्यटीकायां सूत्रस्थाने दीर्घञ्जीवितीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
१. ‘ऽभितो नमः’ इति पा.|
२. ‘हन्त्रे’ इति|
३. ‘दीयताम्’ इति पा.|
४. ‘तद्विहिताननुष्ठाने’ इति पा.|
५. ‘तत्रभवान्’ इति च पा.|
६. ‘निखिलतन्त्रार्थाभिधायकतया’ इति पा.|
७. ‘दीर्घञ्जीवितमित्यधिकृत्य’ इति पा.|
८. ‘…संसारमोचकादिशास्त्रेषु’ इति पा.|
९. ‘…मेतत्, तत्कुतोऽयथार्थत्वम्’ इति पा.|
१०. ‘चक्रकमापतितं’ इति पा.|
११. ‘गण्डं’ इति पा.|
१२. ‘व्याख्यानान्तरायभयात्’ इति पा.|
१३. ‘उत्सन्नत्वमिव’ इति पा.|
१४. ‘तन्त्रव्याख्यानप्रतिज्ञा’ इति पा.|
१५. ‘तु लभ्यते’ इति पा.|
१६. ‘अधीयतेऽसावित्यध्यायः’ इति पा.|
१७. ‘सर्वपदार्थविशेषाणां’ इति पा.|
१८. ‘दुश्शकमेव’ इति पा.|
१९. ‘कारणं’ इति पा.|
२०. ‘माहात्म्ययशसोः’ इति पा.|
२१. ‘कामस्याथ प्रयत्नस्य’ इति पा.|
२२. ‘चैवमाचार्यस्य’ इति पा.|
२३. ‘बलवत्वात्’ इति पा.|
२४. ‘न कश्चिदर्थतो विशेषः’ इति पा.|
२५. ‘स्वयमेव बुद्धसकलवेदस्य’ इति पा.|
२६. ‘तदुपादद्याच्छास्त्रम्’ इति पा.|
२७. ‘विघ्नभूता इत्यत्राभूततद्भावे च्विर्न सम्भवति, रोगाणामुत्पत्तित एव विघ्नस्वरूपत्वेनाविघ्नस्वरूपत्वाभावात्’ इति गङ्गाधरः|
२८. ‘व्रताजुषाम्’ इति, तथा ‘उपवासतपःपाठब्रह्मचर्यव्रतायुषाम्’ इति च पा.|
२९. ‘सजातीयत्वप्रयुक्तेयमनुकम्पा’ इति पा.|
३०. ‘सुरर्षिगणसेवितम्’ इति पा.|
३१. ‘बलहन्तारं बलनामासुरार्रि शक्रमिति यावत्’ इति गङ्गाधरः|
३२. ‘विनयेनाभिगम्यैनं द्र(प्र)ष्टुकामो महायशाः| दृष्ट्वैव च मुनिं प्राह भागवान् पाकशासनः|| स्वागतं चेति धर्मज्ञो मुनिस्तस्माद्यथेप्सितम्| अर्चितश्च यथान्यायमुपविष्टः समागतः|| तत्रोपायं विकाराणां पप्रच्छ हरिवाहनम्| ब्रूहि नः प्रशमोपायं तेषाममरसत्तम|| श्रुत्वेति वचनं तस्य सर्वभूतहितावहम्| तस्मै प्रोवाच’ इत्यधिकः पाठ उपलभ्यते क्वचिद्धस्तलिखितपुस्तके|
३३. ‘भगवान् धीमान्’ इति पा.|
३४. ‘शब्दाक्षरपदन्यासच्छन्दोवृत्तरसक्रमैः| श्रुत्वा सहस्रवर्षाणामारोग्यार्थं विनिश्चयम्|| तेनायुरमितं’ इत्यधिकः पाठः क्वचित्पुस्तके दृश्यते|
३५. ‘तं च’ इति पा.|
३६. ‘मोक्षसाधना’ इति पा.|
३७. ‘ज्ञानप्रकर्षणनियोगित्वान्मुनिः’ इति पा.|
३८. अयं पाठो हस्तलिखितपुस्तके नोपलभ्यते|
३९. ‘अनश्वरम्’ इति पा.|
४०. ‘भूतेषु साधु यथा स्यात्तथाऽनुक्रोश’ इति गङ्गाधरः|
४१. ‘हितः’ इति पा.|
४२. योगीन्द्रनाथसेनस्तु चरकोपस्कारे ‘सत्त्वमात्मा शरीरं च’ इत्याद्यायुर्वेदाधिकरणप्रतिपादकं ग्रन्थं प्राक् पठित्वाऽनन्तरं ‘सर्वदा सर्वभावानां’ इत्यादिग्रन्थं पठति|
४३. ‘मांसत्वं सामान्यरूपं’ इति पा.|
४४. ‘न किञ्चिदनेन ग्रन्थेनोच्यते इति’ इति पा.|
४५. ‘वृष्यपादलेपात्’ इति पा.|
४६. ‘इत्याह’ इति पा.|
४७. ‘सामान्यविशेषयोः’ इति पा.|
४८. ‘वैषम्यं’ इति पा.|
४९. ‘इत्येवमाद्येकाकारा’ इति पा.|
५०. ‘अभ्रान्तैकरूपा’ इति पा.|
५१. ‘सामान्यमेव क्रियागुणादिगतं’ इति पा.|
५२. ‘प्रत्यविरुद्धविशेषत्वेन’ इति पा.|
५३. ‘…मेकरूपं सम्बद्धमस्ति’ इति पा.|
५४. ‘विशेषः’ इति पा.|
५५. ‘स्वरूपत’ इति शेषः|
५६. ‘एवेति’ इति पा.|
५७. ‘सामान्यकारणत्वेनैवेति’ इति पा.|
५८. ‘नाक्रियाणां’ इति पा.|
५९. ‘चित्रके वायुरधिको योऽनुमितः स च चित्रके उपयुक्ते’ इति पा.|
६०. ‘त्रिदण्डानामन्यतमापायेऽपि’ इति पा.|
६१. ‘विस्खलितं’ इति पा.|
६२. ‘…वाविरोधो’ इति पा.|
६३. ‘तदुद्देशप्रवृत्तिरधिकरणार्थो नाधारार्थः’ इति पा.|
६४. ‘निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः’ इति पा.|
६५. तदधिकरणभूतपुरुष’ इति पा.|
६६. ‘अनागतावेक्षणादुच्यन्ते’ इति पा.|
६७. ‘यथाभ्युदितस्य’ इति ‘तथाऽव्यवहितस्य’ इति च पा.|
६८. ‘तर्ह्यापद्येत’ इति पा.|
६९. ‘निकृष्टस्यात्मनः’ इति पा.|
७०. ‘तमसा बहुरूपेण’ इति पा.|
७१. ‘वानस्पत्यान् मूकान्’ इति पा.|
७२. ‘भूतान्तरप्रवेशकृतम्’ इति पा.|
७३. पूर्वं भूतं परे भूते स्वगुणसहितं प्रविष्टं, यथा-आकाशो वायौ, तौ वह्नौ, ते जले, तानि पृथिव्याम्|
७४. ‘प्रकारेण’ इति पा.|
७५. ‘सुसूक्ष्मरूपकर्मव्यापित्वद्योतनार्थम्’ इति पा.|
७६. ‘द्रव्यादीनां’ इति पा.|
७७. ‘यथा’ इति पा.|
७८. ‘आश्रयनाशे’ इति पा.|
७९. ‘इत्यादि’ इति पा.|
८०. ‘विद्यते’ इति पा.|
८१. ‘लक्ष्यार्थं’ इति पा.|
८२. ‘लक्षणया’ इति पा.|
८३. ‘किंवा’ इति पा.|
८४. ‘सामान्यादिषु केचिदनुमन्यन्ते’ इति पा.|
८५. ‘द्रव्यव्यावृत्तेस्तु’ इति पा.|
८६. ‘सिद्धत्वात्’ इति पा.|
८७. ‘भवति’ इति पा.|
८८. ‘कारणं’ इति पा.|
८९. ‘चरमभाविनिमित्तान्तरापेक्षा कर्मणः’ इति पा.|
९०. ‘असात्म्येन्द्रियार्थसंयोग एवायं’ इति पा.|
९१. ‘कालाभिधायिग्रन्थे’ इति पा.|
९२. ‘कालविशेषं प्राप्य’ इति पा.|
९३. ‘कालकृताभिव्यक्तिमात्रपरिग्रहास्तत्र’ इति पा.|
९४. ‘अन्येद्युष्को द्व्यहग्राही तृतीयकचतुर्थकौ’ इति कतिधापुरुषीये पाठः|
९५. ‘कृतम्’ इति पा.|
९६. ‘कृतम्’ इति पा.|
९७. ‘कृत्वा’ इति पा.|
९८. अयं पाठो हस्तलिखितपुस्तके नोपलभ्यते|
९९. ‘बुद्धिर्वर्णयति’ इति पा.|
१००. ‘भाविधात्वनुगुणद्रव्यसेवार्थरूपा’ इति पा.|
१०१. ‘सञ्ज्ञाशब्देन शरीरसम्बद्धं’ इति पा.|
१०२. ‘शरीरासम्बद्धस्य’ इति पा.|
१०३. ‘राजयक्ष्मादयः’ इति पा.|
१०४. ‘व्याध्याश्रये प्रोक्ते, तत्का आत्मनो व्यवस्था’ इति पा.|
१०५. ‘भवति’ इति पा.|
१०६. ‘प्रतिसन्धातुमलम्’ इति पा.|
१०७. ‘सर्वत्र’ इति पा.|
१०८. ‘दूष्याधिष्ठाने’ इति पा.|
१०९. ‘भवति’ इति पा.|
११०. ‘शास्त्राद्यर्थज्ञानम्’ इति पा.|
१११. “सस्नेहमुष्णमिति वचनेन स्नेहस्याल्पत्वमुष्णत्वस्य चातिशयत्वं तद्योगादिति सूचितम्| तेन पैत्तिके व्याधौ घृतदुग्धादिस्नेहशीतभेषजविधिर्न विरुध्यते| अतिशीतस्निग्धत्वयोश्च पित्तस्याल्पस्नेहात्यन्तोष्णत्वविपर्ययात् प्रशान्तिः स्यात्| उष्णतीक्ष्णद्रवसरतिक्तत्वविपरीतैः शैत्यमान्द्यसान्द्रस्थिरकषायमाधुर्यगुणैः पक्वस्य पित्तस्य प्रशमनम्| आमस्याम्लस्य विपरीतेन तिक्तेन प्रशमः| कट्विति तिक्तं, तेन तिक्तरसस्य पित्तस्य विदग्धावस्थायामम्लरसत्वे तद्विपरीतत्वेन तिक्तरसः पित्तप्रकोपनाशकत्वेनोपपद्यते| उक्तं हि सुश्रुते- “पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च| उष्णं कटु सरं चैव विदग्धं चाम्लमेव च”- इति गङ्गाधरः|
११२. ‘अप्तेजःसमवायारब्धत्वात्’ इति पा.|
११३. ‘उत्पन्नारिष्टे च साधनं’ इति पा.|
११४. ‘अतीतकालमपक्रान्तसलिलस्येव’ इति पा.|
११५. ‘क्षितेस्त्वग्रे प्रतिवचनात्’ इति पा.|
११६. ‘व्यक्तिं’ इति पा.|
११७. ‘न प्रधानकारणभूताः’ इति पा.|
११८. ‘यदि वा अप्क्षिती विशेषेण कारणे, सोमगुणातिरेकान्मधुर इत्यादौ तु’ इति पा.|
११९. ‘तथोनत्वेन’ इति पा.|
१२०. योगीन्द्रनाथसेनसम्मतोऽयं पाठः| स त्वेतदनन्तरं ‘भूयश्चातो यथाद्रव्यं गुणकर्माणि वक्ष्यते’ इत्यर्धश्लोकं पठति|
१२१. ‘रसादीनाम्’ इति हस्तलिखितपुस्तके नोपलभ्यते|
१२२. ‘प्रतिबन्धकसम्भवे’ इति पा.|
१२३. ‘स्वस्वभावो’ इति पा.|
१२४. ‘वृत्तत्वात्’ इति पा.|
१२५. ‘रसादिवृत्तत्वात्’ इति पा.|
१२६. ‘धात्वर्थानुवृत्तिरेवासौ प्रशब्दः’ इति पा.|
१२७. ‘स्वास्थ्यानुवृत्तित्वात्’ इति पा.|
१२८. ‘जाङ्गमं भौममौद्भिदम्’ इति पा.|
१२९. ‘तेनाणुवंशादीनां’ इति पा.|
१३०. अयं पाठो हस्तलिखितपुस्तके न पठ्यते|
१३१. ‘फलान्ताः’ इति पा.|
१३२. ‘हस्तिपर्णी च शारदा’ इति पा.|
१३३. ‘दृष्टः’ इति पा.|
१३४. ‘दीपनीयलघूनि च’ इति पा.|
१३५. ‘दृष्टानि’ इति पा.|
१३६. ‘तथा’ इति पा.|
१३७. ‘अरूक्षं स्निग्धं’ इति गङ्गाधरः| योगीन्द्रनाथस्तु ‘रूक्षं’ इति पठति|
१३८. ‘गुल्मकुष्ठकिलासिषु’ इति पा.|
१३९. ‘सर्वथोच्यते’ इति पा.|
१४०. ‘यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन| मुञ्चन्त्यौ शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते’ इति सुश्रुते (शा.अ.२) पाठः|
१४१. ‘अथ’ इति पा.|
१४२. ‘विधीयते’ इति पा.|
१४३. ‘मूत्रेषु प्रदरेषु’ इति पा.|
१४४. अश्मन्तकः अश्वत्थसदृशपत्रः क्षीरिवृक्षो महाराष्ट्रभाषायां ‘अस्टा’ इति ख्यातः|
१४५. ‘येषां दिष्टाः पयस्त्वचः’ इति पा.|
१४६. ‘योगविन्नामरूपज्ञः’ इति पा.|
१४७. ‘स विज्ञेयो भिषक्तमः’ इति पा.|
१४८. ‘मृत्युदूतस्य’ इति पा.|
Diacritic Version
||maharṣiṇā punarvasunōpadiṣṭā, tacchiṣyēṇāgnivēśēna praṇītā, carakadr̥ḍhabalābhyāṁ pratisaṁskr̥tā||
Carakasaṁhitā
||śrīcakrapāṇidattaviracitayā āyurvēdadīpikāvyākhyayā sahitā||
sūtrasthānam - 1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ
athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
guṇatrayavibhēdēna mūrtitrayamupēyuṣē|
trayībhuvē trinētrāya trilōkīpatayē namaḥ||1||
sarasvatyai namō yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ|
buddhidarpaṇasaṅkrāntaṁ jagadadhyakṣamīkṣyatē||2||
brahmadakṣāśvidēvēśabharadvājapunarvasuhutāśavēśacarakaprabhr̥tibhyō namō [1] namaḥ||3||
pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṁskr̥taiḥ|
manōvākkāyadōṣāṇāṁ hartrē’hipatayē [2] namaḥ||4||
naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī|
kriyatē cakradattēna ṭīkā”yurvēdadīpikā||5||
sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīnasmi vō
nālaṁ tōṣayituṁ payōdapayasā nāmbhōnidhistr̥pyati|
vyākhyābhāsarasaprakāśanamidaṁ tvasmin yadi prāpyatē
kvāpi kvāpi kaṇō guṇasya tadasau karṇē kṣaṇaṁ dhīyatām [3] ||6||
iha hi dharmārthakāmamōkṣaparipanthirōgōpaśamāya brahmaprabhr̥tibhiḥ praṇītāyurvēdatantrēṣvativistaratvēna samprati vartamānālpāyurmēdhasāṁ puruṣāṇāṁ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamācca tadvihitārthānāmananuṣṭhānē [4] tathaivōpaplavō rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇikō’trabhavānagnivēśō’lpāyurmēdhasāmapi [5] sukhōpalambhārthaṁ nātisaṅkṣēpavistaraṁ kāyacikitsāpradhānamāyurvēdatantraṁ praṇētumārabdhavān| tasmiṁśca ślōkanidānavimānaśārīrēndriyacikitsitakalpasiddhisthānātmakē’bhidhātavyē nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā [6] ślōkasthānamēvāgrē vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślōkasthānaṁ samuddiṣṭaṁ tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṁ mahārthānāṁ sthānē’smin saṅgrahaḥ kr̥taḥ” (sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthānē’pyutpannarōgagrahaṇē tvarayā rōgōpaghātibhēṣajābhidhāyicatuṣkē’bhidhātavyē nikhilatantrabījabhūtahētuliṅgauṣadhādyarthasya tathā tantrapravr̥ttyaṅgaprayōjanavadāyurvēdāgamādērabhidhāyakaṁ dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān| śrōtr̥janapravr̥ttihētvabhidhēyaprayōjanasambandhōpadarśakaṁ śrōtr̥buddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvēnādau sūtraṁ nivēśitavān- athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāma iti| yatō nirabhidhēyē kacaṭatapādau sābhidhēyē vā niṣprayōjanē kākadantaparīkṣādau prēkṣāvatāṁ pravr̥ttirnōpalabhyatē, tēnādāvabhidhēyaprayōjanē abhidhātavyē| yaduktaṁ- “abhidhēyaphalajñānavirahastimitōdyamāḥ| śrōtumalpamapi granthaṁ nādriyantē hi sādhavaḥ” iti| abhidhēyavattvaprayōjanavattvanirvāhārthaṁ cābhidhēyaśāstrayōrabhidhānābhidhēyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayōjanaśāstrayōśca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇō’bhidhātavyaḥ| tatrēhābhidhēyaṁ hitāhitādirūpēṇāyuḥ| vakṣyati hi- “hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidhēyāvarōdhō yathāsthānamēva vyākaraṇīyaḥ| prayōjanaṁ ca dhātusāmyam| yathōktaṁ- “dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam” (sū. a.1) iti| sambandhō’pyāyuḥśāstrayōrabhidhānābhidhēyalakṣaṇaḥ, prayōjanēna ca dhātusāmyēna samamasya śāstrasya hēyōpādēyajñānāvāntaravyāpārasya sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadētatsarvaṁ dīrghañjīvitīyamityanēna padēna dīrghañjīvitaśabdamadhikr̥tya [7] kr̥taprayōjanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā cōktā’ ityādivākyābhidhāyakēna darśitaṁ mantavyam| nanu, prayōjanābhidhānaṁ śāstrapravr̥ttyarthamiti yaduktaṁ tanna yuktaṁ, yatō na prayōjanābhidhānamātrēṇa prayōjanavattāvadhāraṇaṁ, vipralambhakasaṁsāramōcanapratipādakādiśāstrēṣu [8] prayōjanābhidhānē’pi niṣprayōjanatvadarśanāt| atha manyasē, āptaprayōjanābhidhānamētadatō’tra [9] yathārthatvaṁ; nanu bhō kathamayaṁ prayōjanābhidhāyī āptaḥ? tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cēt, hanta na yāvacchāstrasya prayōjanavattvāvadhāraṇaṁ na tāvacchāstrapravr̥ttiḥ, na yāvacchāstrapravr̥ttirna tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṁ, na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṁ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryatē, āptatvānavadhr̥tau ca kutastadabhihitaprayōjanavattāvadhāraṇamiti cakrakamāpadyatē [10] ; atha manyasē, mā bhavatu prayōjanavattāvadhāraṇam, artharūpaprayōjanavattāsandēha ēva pravartakō bhaviṣyati, kr̥ṣyādāvapi hi pravr̥ttirarthasandēhādēva; nahi tatra kr̥ṣīvalānāṁ phalalābhāvadhāraṇaṁ vidyatē, antarā’vagrahādērapi sambhāvyamānatvāt; nanvēvamasatyapi prayōjanābhidhānē saprayōjananiṣprayōjanaśāstradarśanācchāstratvamēva prayōjanavattāsandēhōpadarśakamastu, tathā’pyalaṁ prayōjanābhidhānēna| naivaṁ, nahi sāmānyēna prayōjanasandēhaḥ prayōjanaviśēṣārthinaṁ tathā pravartayati yathā’bhiprētaprayōjanaviśēṣaviṣayaḥ sandēhaḥ; abhiprētaviśēṣaviṣayaśca sandēhō na viśēṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, atō yē tāvadanavadhr̥tāgnivēśaprāmāṇyāstēṣāṁ dhātusāmyasādhanamidaṁ śāstraṁ na vētyēvamākāraviśēṣasandēhōtpādanārthaṁ prayōjanaviśēṣābhidhānaṁ; yē punaḥ paramarṣēragnivēśasyādyata ēvāvadhr̥taprāmāṇyāstēṣāṁ tadabhihitaprayōjanavattāvadhāraṇēnaiva pravr̥ttiriti yuktaṁ prayōjanābhidhānam| prayōjanābhidhāyivākyē tu svalpaprayatnabōdhyē prayōjanasāmānyasandēhādēva pravr̥ttirupapannā, na punaranēkasaṁvatsaraklēśabōdhyē śāstrē| tadēvaṁ yaducyatē- ‘prayōjanābhidhāyivākyapravr̥ttāvapi prayōjanamabhidhātavyaṁ, tathā cānavasthā’ iti, tannirastaṁ bhavati| athētyādisūtrē’thaśabdō brahmādipraṇītatantrēṣvalpāyurmēdhasāmarthānavadhāraṇasya, tathā’bhīṣṭadēvatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayōrānantaryē prayuktō’pi śāstrādau svarūpēṇa maṅgalaṁ bhavatyudakāharaṇapravr̥ttōdakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau maṅgalasēvānirastāntarāyāṇāṁ granthakartr̥śrōtr̥̄ṇāmavighnēnēṣṭalābhō bhavatīti yuktaṁ maṅgalōpādānam| athaśabdasya maṅgalatvē smr̥tiḥ- “ōṅkāraścāthaśabdaśca dvāvētau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṁ [11] bhittvā viniryātau tēna māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntarē cādau maṅgalatvēna dr̥ṣṭō’yamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā. 1), “athātō dharmaṁ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau| abhīṣṭadēvatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭēnāgnivēśēna kr̥ta ēva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanēna śiṣṭatvamēva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca [12] ; tathā granthāvinivēśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthanivēśanam| yathā ca gurvājñālābhānantaramētattantrakaraṇaṁ tathā “atha maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭamēva| granthakaraṇē ca gurvanumatipratipādanēna granthasyōpādēyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyatē tanna māṁ dhinōti, nahi śiṣyān purō vyavasthāpya śāstraṁ kriyatē; śrōtr̥buddhisthīkārē tu śāstrakaraṇaṁ yuktaṁ, na ca buddhisthīkr̥tāḥ praṣṭārō bhavanti| ataḥ śabdō’dhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṁ yadupadēkṣyāmō dīrghañjīvitīyaṁ taditi; yadi vā hētau, yēna brahmādipraṇītāyurvēdatantrāṇāmuktēna nyāyēnōtsambandhatvamiva [13] , atō hētōrdīrghañjīvitīyaṁ vyākhyāsyāma iti yōjanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdō’sminnastīti matvarthē “adhyāyānuvākayōrluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikr̥tya kr̥tō granthō’dhyāyarūpastantrarūpō vā, ityasyāṁ vivakṣāyām “adhikr̥tya kr̥tē granthē” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| ēvamanyatrāpyēvañjātīyē mantavyam| atra ca satyapi śabdāntarē dīrghañjīvitaśabdēnaiva sañjñā kr̥tā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau nivēśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdō’sminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikr̥tya kr̥tō vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantrē’dhyāyē ca pravartanīyaḥ| tēna dīrghañjīvitīyaṁ vyākhyāsyāma ityanēna tantraṁ [14] prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhr̥tamadhyāyavyākhyānapratijñāṁ lambhayati| dr̥ṣṭaṁ cāvr̥tya padasya yōjanaṁ, yathā- apāmārgataṇḍulīyē “gauravē śirasaḥ śūlē pīnasē” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṁ ‘gauravē’ ityanēna yujyatē, āvr̥tya ‘śūlē’ ityanēna ca| ataśca yaducyatē- akr̥tatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamānēti, tannirastaṁ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā’pyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tēnāvayavavyākhyānē tantrasyāpyavayavinō vyākhyā bhavatyēva; yathā- aṅgulīgrahaṇēna dēvadattō’pi gr̥hītō bhavati| avayavāntaravyākhyānapratijñā tu [15] na labhyatē, tāṁ tu pratyadhyāyamēva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tēna adhīyatē [16] ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yatō yōgarūḍhēyamadhyāyasañjñā’dhyāyasya prakaraṇasamūhaviśēṣa ēva dīrghañjīvitīyādilakṣaṇē paṅkajaśabdavadvartatē na yōgamātrēṇa vartatē| vakṣyati hi- “adhikr̥tyēyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti; nāmasañjñā yōgarūḍhasañjñētyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayōrarthayōḥ “adhyāyanyāyōdyāvasaṁhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtrēṇa nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyatē’sminnanēna vā’rthaviśēṣa ityadhyāyaḥ| atiprasaktiniṣēdhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyātērlr̥ṭā sādhyam| cakṣiṅō hi prayōgē’nicchatō’pi vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvēna “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā”tmanēpadaṁ syāditi| ‘vi’ iti viśēṣē, viśēṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṁ kriyāyōgē, yē tu maryādāyāmabhividhau vā āṅprayōgaṁ manyantē tēṣāmabhiprāyaṁ na vidmaḥ| yatō maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikēna yōgaḥ syāt; yathā- “āsamudrakṣitīśānāṁ” (ra. vaṁ. a. 1) “āpāṭalīputrādvr̥ṣṭō dēva” ityādau, ihāpi ca tathā| kriyāyōgavirahē “upasargāḥ kriyāyōgē” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa upasargatvaṁ na syāt; tataścānupasargēṇāṅā vyavadhānād vērupasargasya prayōgō na syāt| yēnāvyavahitaḥ sajātīyavyavahitō vā dhātōrupasargō bhavati| vyāṅōrubhayōrapyanupasargatvē tatsambandhōcitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt kriyāyōgitvamēvāṅō nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṁ, jīvitīyam, adhyāyaṁ, vi, ā, khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
nanu kathamagnivēśaḥ sakalapadārthāśēṣaviśēṣajñānavyākhyēyamāyurvēdaṁ vyākhyāsyati; yatō na tāvadbhēṣajādīnāmaśēṣaviśēṣaḥ pratyakṣajñēyaḥ, sarvapadārthānāṁ [17] viśēṣāṇāṁ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirēkābhyāṁ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṁ duṣkaramēva [18] , yata ēkamēva madhu svarūpēṇa jīvayati, mārayati cōṣṇaṁ samaghr̥taṁ ca, kaphaprakr̥tērhitamahitaṁ vātaprakr̥tēḥ, anūpē sātmyamasātmyaṁ marau, śītē sēvyamasēvyaṁ grīṣmē, hitamavr̥ddhē vr̥ddhē cāhitam, alpaṁ guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṁ gatamudarē upakramavirōdhitvādativibhramakaraṁ, kākamācīyuktaṁ pakvanikucēna ca sahōpayuktaṁ maraṇāya athavā balavarṇavīryatējaupaghātāya bhavati, ityēvamādi tattadyuktaṁ tattacchataśaḥ karōti; ata ēvaikasyaiva madhunō rūpaṁ yadā’nēna prakārēṇa duradhigamaṁ, tadā’tra kaiva kathā nikhilapadārthāśēṣaviśēṣajñānasya; ajānaṁśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādēyavacana iti kr̥tvā gurōrāptāt pratipannaṁ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṁ śaṅkāṁ nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṁ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha bhagavānātrēya iti| atra itiśabdō vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ, haśabdō’vadhāraṇē; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayōrapahatirasti” iti, atra na hēti naivētyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayōgēṇa bhūtamātra ēva liḍarthē “laṭ smē” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparōkṣē, ātrēyōpadēśasyāgnivēśaṁ pratyaparōkṣatvāt| yathā ca bhūtamātrē liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṁ pūjitaṁ jñānaṁ, tadvān; yathōktam- “utpattiṁ pralayaṁ [19] caiva bhūtānāmāgatiṁ gatim| vētti vidyāmavidyāṁ ca sa vācyō bhagavāniti”; yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ [20] ; yathōktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ| jñānavairāgyayōścaiva [21] ṣaṇṇāṁ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrērapatyamātrēyaḥ; anēna viśuddhavaṁśatvaṁ darśitaṁ bhavati| atrānyē varṇayanti- “caturvidhaṁ sūtraṁ bhavati- gurusūtraṁ, śiṣyasūtraṁ, pratisaṁskartr̥sūtram, ēkīyasūtraṁ cēti”| tatra gurusūtraṁ yathā- “naitadbuddhimatā draṣṭavyamagnivēśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṁskartr̥sūtraṁ yathā- “tamuvāca bhagavānātrēyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṁ yathā- “naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryantē” (sū.a.4) ityādi, ēkīyasūtraṁ yathā- “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6) ityādi| tēnādyaṁ vyākhyānapratijñāsūtraṁ gurōrēva, śiṣyasyāgnivēśasya vyākhyānē’nadhikāratvāt| dvitīyaṁ ca sūtraṁ pratisaṁskartuḥ| itiśabdēna ca prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṁ vyākhyāsyāma’ iti parāmr̥śyatē; tēnāhasmēti bhūtānadyatanaparōkṣa ēva bhavati, pratisaṁskartāraṁ pratyātrēyōpadēśasya parōkṣatvāt| anēna ca nyāyēna tamuvāca bhagavānātrēya ityādāvapi liḍvidhirupapannō bhavati| suśrutē ca “yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ” (su.sū.a.1) iti pratisaṁskartr̥sūtramiti kr̥tvā ṭīkākr̥tā “liḍvidhirupapāditaḥ’ iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṁ śiṣyasyāgnivēśasya vyākhyānānadhikārādidaṁ gurōḥ sūtraṁ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa ēvātrēyaḥ svagurumapēkṣya śiṣyaḥ, agnivēśādīnapēkṣya guruḥ; ēvamagnivēśō’pi granthakaraṇakālē svabuddhisthīkr̥tāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddōṣaḥ| yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṁskartr̥sūtratayā bhūtānadyatanaparōkṣē liḍvidhirupapādyatē, tatra vicāryaṁ- kimidaṁ dvitīyaṁ sūtraṁ pūrvavākyaikatāpannaṁ na vā? yadyēkavākyatāpannaṁ tadā suśrutē- tathā vyākhyāsyāmō yathōvāca dhanvantaririti yōjanīyaṁ, tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannamuvācēti padaṁ na bhinnakartr̥kaṁ bhavitumarhati, tathāca kutō liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṁ, tadā gauraśvaḥ puruṣō hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṁskartr̥śrutigandhō’pi nāsti, tat kathaṁ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyō jatūkarṇaḥ prāñjaliradhigamyōvāca” ityādau liḍvidhiḥ| anēna nyāyēna carakē’pi pratisaṁskartr̥sūtrapakṣē liḍvidhirnāsti, tasmāccarakē’gnivēśaḥ suśrutē suśruta ēva sūtrāṇāṁ praṇētā, kvacit kiñcidarthaṁ stōtuṁ nindituṁ vā”khyāyikārūpaṁ purākalpaṁ darśayan kimapi sūtraṁ gurūktānuvādarūpatayā kimapyēkīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṁskartā tvayaṁ granthaṁ pūrayati tadādyagranthakartr̥tayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra ēva chandōvihitō bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvācēti padaṁ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca harivaṁśē dhanyōpākhyānē “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt; yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmō mānuṣavat svayam| kimāścaryaṁ mayi munē dhanyaścāhaṁ kathaṁ vibhō” (harivaṁśē, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā “svayambhuvacanāt sō’haṁ vēdān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṁścaturaḥ” iti| yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdēna pūrvasūtraṁ parāmr̥śyatē; tanna, yēna dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādanē sati naivōttaratrābhidhēyābhidhānēna nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṁ śrōtr̥śraddhākaraṇaṁ pratipāditaṁ bhavati| bhavati tu bhāvayituṁ yathā purā vyākhyātaṁ, tasmāttadēva nyāyyamiti| agnivēśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanamēkasminnapyasmadaḥ prayōgādbahuvacanaprayōgasya sādhutvāt; sādhu hi vadanti vaktārō- ‘vayaṁ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātrēya ityatra tvēkavacananirdēśaḥ kr̥taḥ, bhagavānityanēnaivātrēyasya gurōrgauravasya darśitatvāt||2||
dīrghaṁ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat|
indramugratapā buddhvā śaraṇyamamarēśvaram||3||
nanu yathā’gnivēśasyāyurvēdasya duradhigamatvēna pratyakṣatō vā’nvayavyatirēkādvā jñānaṁ na sambhāvyatē, ēvamātrēyasyāpi kathamāyurvēdajñānaṁ syāt, yanmūlamagnivēśasyāyurvēdajñānaṁ samīcīnamucyatē, ityāśaṅkyāyurvēdasyāviplutāgamatvaṁ darśayannāha- dīrghaṁ jīvitamityādi| jīvitaṁ śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi, kālaśabdō’pyatra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ| yattantraśailī cēyamācāryasya [22] yata ādimadhyāntalōpān karōti, yē luptā api gamyanta ēva| yathā “grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṁsaśabdō luptaḥ, tathā ‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdō lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṁ dīrghamicchan| bharadvāja iti gōtranāma| ‘ugratapā’ iti viśēṣaṇēna bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā śaraṇyatvapratītiśaktiścōpadarśyatē; acintyō hi tapasāṁ prabhāvō yēnāgastyō mahōdadhimapi culukanipēyamakarōt| naca vācyamugratapastvēnaiva kimityayamāyurvēdamapi na budhyatē, yatastapaḥprabhāvō’pi pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryōnnēyā; tēna gurunirapēkṣāyurvēdajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṁvā gurupūrvakramēṇaivāyurvēdajñānaṁ phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṁ brahmādiṣvāyurvēdapūrvaguruṣu vidyamānēṣvindramēvāyamupāgamat? yuktaṁ ca pradhānagurōrēva śravaṇaṁ, yataḥ śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā’samyaggrahaṇādidōṣāt pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā’pi sambhāvyēta; ata āha- buddhvā śaraṇyamamarēśvaramiti| yasmādayamēvēndrō’lpāyuḥ, sa ēva bhayatrastānāṁ yathā śaraṇyō rakṣaṇahitō na tathā brahmādayaḥ, tēna tamēvōpāgamat| amarēśvara ityanēna cēndrasya rakṣaṇōpayuktatāṁ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇē prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṁ jīvitamanvicchannityatra dīrghasyāvyavasthitatvēna kiyatkālaṁ taddīrghamabhiprētaṁ? tatra yugānurūpaṁ varṣaśataṁ, yaduktaṁ- “varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kālē” (vi.a.3) iti| ētacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā”yuṣaḥ kṣayaḥ| yadāha- “saṁvatsaraśatē pūrṇē yāti saṁvatsaraḥ kṣayam| dēhināmāyuṣaḥ kālē yatra yanmānamiṣyatē” (vi.a.3) iti| ētadanusārēṇa pūrvayugēṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kr̥tē trētādikē’pyēvaṁ pādaśō hrasati kramāt” iti| karmānurūpaṁ cāyurniyataṁ vā, aniyataṁ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṁ niyataṁ, yathā’yamasmin kālē mriyata ēva param; abalavatkarmārabdhaṁ tvaniyataṁ, tadyadā dr̥ṣṭaṁ viṣādi mārakaṁ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṁ mārayati, yadā na prāpnōti dr̥ṣṭaṁ mārakaṁ kāraṇaṁ tadā yugānurūpāyuḥprāptau yugaprabhāvajarjarīkr̥taśarīraṁ mārayati| atra dr̥ṣṭāntaścācāryēṇa darśitaḥ “yathā hyakṣaḥ svaguṇōpapannō vāhyamānō yathākālaṁ svapramāṇakṣayādēvāvasānaṁ gacchati, sa ēvākṣō’tibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā vyasanamāpadyatē; tathā’niyatāyuṣō’ntarā prāṇā aparādhānnirudhyantē” (vi.a.3) ityantēna| yadā tvaniyatāyuṣō rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṁ bhavati| yadāha- “tāni yāvanti bhakṣayēt| jīvēdvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu balavatkarmaniyatasyāyuṣō laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkālē vipākē niyataṁ mahat| kiñcittvakālaniyataṁ pratyayaiḥ pratibōdhyatē” (vi.a.3) iti| hanta yadyēvaṁ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṁ maraṇē jīvitē vā tathā vyādhau vyādhyapagamē vā, tat kimanēnāyurvēdēna karmajanitaphalānuvidhāyinā; tathāhi- yattāvaducyatē- niyataṁ karma, tatra tāvadāyurvēdavyāpārō nāsti, yēna niyatēnaiva karmaṇā militamapi dr̥ṣṭaṁ tatra viphalīkriyatē; yaccābalavatkarmārabdhatvēnāniyatamāyurucyatē tadapi na śraddhādhīnaṁ, yēnādr̥ṣṭaśaktiparābhavēna dr̥ṣṭasya kāryakāritāṁ dr̥ṣṭvā’pi vivādādhyāsitē viṣayē’dr̥ṣṭamēva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dr̥ṣṭaṁ tvadr̥ṣṭākr̥ṣṭamēva tatra bhavati| naivam, ēvaṁ sati sarvānuṣṭhānasyōparamaprasaṅgaḥ; kiñca kēvalakarmavādinō dr̥ṣṭamapavadatō’dr̥ṣṭōtpattirēva na prāpnōti, adr̥ṣṭaṁ hi dr̥ṣṭāgniṣṭōmādijanyaṁ, dr̥ṣṭaṁ ca kāraṇaṁ karmavādinō’bhimatam; athādr̥ṣṭakāraṇaṁ dr̥ṣṭamicchanti hanta tarhi tēnaiva nyāyēna dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphōṭādijanakatvādi na svīkriyatē; kiñca kēvalakarmavādinō dr̥ṣṭē kāraṇē vyāptigrahaṇābhāvādadr̥ṣṭānumānamēva na syāt, tasmāddr̥ṣṭamadr̥ṣṭaṁ ca kāraṇam| tatra kvacidadr̥ṣṭaṁ dr̥ṣṭēna bādhyatē, kvacicca dr̥ṣṭamadr̥ṣṭēnēti; tēna yatra puruṣē balavanniyatamaraṇakāraṇamadr̥ṣṭaṁ [23] , tatra jīvitamaraṇayōrakiñcitkarō’yamāyurvēdaḥ, kintu tatrāpi niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamanē vyāpriyata ēva yadi vyādhirapi tasya niyatakarmajanyō na syāt; yattu karmāniyatavipākaṁ bhavati tatprati sarvathā prayōjanavadāyurvēdōpādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ, tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṁ; yēna rasāyanaprayōgāttadbādhanaṁ dr̥ṣṭatvādanumanyantē, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṁ ca vādaḥ śāstrakārēṇa svayamēva prapañcēna nirlōcanīya iti nēha pratanyatē||3||
brahmaṇā hi yathāprōktamāyurvēdaṁ prajāpatiḥ|
jagrāha nikhilēnādāvaśvinau tu punastataḥ||4||
aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē ha kēvalam|
r̥ṣiprōktō bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||
kathamindra ēva śaraṇyō na brahmādaya ityāha- brahmaṇā hītyādi| hi yasmādarthē| prajāpatirdakṣanāmā| prōktamiti prakarṣēṇōktaṁ, prakarṣaścānavaśēṣēṇābhidhānam| yathētyanēna tathāśabdasya nityasambandhasyākarṣaṇādyādr̥śaṁ prōktaṁ tādr̥śamēva jagrāha| nikhilēnēti anavaśēṣēṇa| aśvinau tu tataḥ prajāpatērjagr̥hatuḥ| atrāpi yathāprōktaṁ nikhilēna cētipadaṁ tathaiva yōjanīyam| ēvamaśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē hētyatrāpi yathāprōktamityādi yōjanīyam| haśabdastvavadhāraṇē, tēna pratipēdē ēva paraṁ śakrō natu kasmaicidāyurvēdaṁ dattavānityarthaḥ| anēna ca granthēnānyūnādhikāyurvēdāgamōpadarśakēna yathā brahmaṇa āyurvēdajñānaṁ tathēndrasyāpīti darśitam| tēna brahmaṇō vā”yurvēdaḥ śrūyatē indrādvēti na kiñcidarthatō [24] viśēṣaḥ| indrē tvidamadhikaṁ- yadayamasaṅkrāmitavidyatvēna śiṣyārthī| yaduktaṁ- “yō hi gurubhyaḥ samyagādāya vidyāṁ na prayacchatyantēvāsibhyaḥ sa khalvr̥ṇī gurujanasya mahadēnō vindati” iti, atō’kr̥taśiṣyatvēna śiṣyārthitvaviśēṣayōgādbrahmādibhyō viśēṣēṇēndra ēva śaraṇya iti| brahmaṇastu paramagurōrviditasakalavēdasya [25] sarvatrātirōhitamatērāyurvēdajñānaṁ svataḥsiddhamēvēti na gurvantarāpēkṣā| ētacca brahmādiguruparamparōpadarśanamāyurvēdasyāviplutāgamōpadarśanārthaṁ tathā mahāpuruṣasēvitatvēnōpādēyatvōpadarśanārthaṁ ca| vacanaṁ hi- “tatra yanmanyēta mahadyaśasvisudhīrapuruṣāsēvitam” ityādi yāvat “tadabhiprapadyēta [26] śāstram” (vi.a.8) iti| r̥ṣiprōkta iti vakṣyamāṇavr̥ttāntēna r̥ṣiprōktaḥ| tasmāditi yasmādindra ēva viśēṣēṇa śaraṇyaḥ||4-5||
vighnabhūtā [27] yadā rōgāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām|
tapōpavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām [28] ||6||
tadā bhūtēṣvanukrōśaṁ puraskr̥tya maharṣayaḥ|
samētāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśvē himavataḥ śubhē||7||
atha kathamayamr̥ṣiprōkta ityāyurvēdasya martyalōkāgamē hētumāha- vighnabhūtā ityādi| vighnabhūtā ityantarāyasvarūpāḥ| rujantīti rōgāḥ| prādurbhūtā ityāvirbhūtāḥ| ayaṁ ca rōgaprādurbhāvaḥ kr̥tayugāntē bōddhavyaḥ| vakṣyati hi- “bhraśyati tu kr̥tayugē” (vi.a.3) ityādinā rōgaprādurbhāvaṁ janapadōddhvaṁsanīyē| prādurbhāvaśca pūrvasiddhasyaivāvirbhāvaḥ| tēna rōgasantānanityatā’pyaviruddhā bhavatyarthēdaśamahāmūlīyē (sū.a.30) vaktavyā| śīryata iti śarīraṁ, tadasyāstīti śarīrī| ētēna śarīraṁ svata ēva śīryamāṇaṁ rōgasambandhāttu nitarāṁ śīryata iti sūcayati| kēṣāṁ vighnabhūtā ityāha- tapōpavāsādhyayanētyādi| rōgagrastā hi śarīriṇastapaḥprabhr̥tīni kartuṁ na pārayanti vikr̥tatvāt; tathā, āyuṣaśca mārakatvēna kēcidgadā virōdhakā bhavanti| atra tapaścāndrāyaṇādi, upavāsaḥ krōdhādiparityāgaḥ satyādyupādānaṁ ca, vacanaṁ hi- “upāvr̥ttasya pāpēbhyaḥ sahavāsō guṇē hi yaḥ| upavāsaḥ sa vijñēyō na śarīrasya śōṣaṇam” iti; adhyayanaṁ vēdādhyayanaṁ, brahmaṇē mōkṣāya caryaṁ brahmacaryamupasthanigrahādi, vratamīpsitakāmō niyamaḥ, āyuruktam| tapōpavāsēti prayōgaḥ pūrvatrāsiddhavidhēranityatvēna tapaḥsakārasthānibhūtayalōpasya siddhatvājjñēyaḥ, yathā “nōpadhāyāḥ” (pā.a.6pā.4sū.7) iti| bhūtēṣu prāṇiṣu| anukrōśamiti anukampāṁ, kasmāt? anēkārthatvāddhātūnām| puraskr̥tya ādr̥tya| ētēna prāṇirōgaharaṇamēva pradhānamāyurvēdōpagamanē maharṣīṇāṁ phalam; āyuḥprakarṣastvanuṣaṅgasiddhastēṣāṁ mahātmanāmiti bhāvaḥ| narēṣviti vaktavyē yadayaṁ bhūtēṣviti sāmānyaśabdaṁ karōti, tēna na samānajīvaprayuktēyamanukampā [29] , kintu prāṇimātraprayuktēti samadarśitāmr̥ṣīṇāṁ darśayati| mahāntaśca tē r̥ṣayaścēti maharṣayaḥ; anēna caturvidhā api r̥ṣayaḥ- r̥ṣikā, r̥ṣiputrā, dēvarṣayō, maharṣayaśca gr̥hyantē; maharṣyanugāmitvādr̥ṣikādīnāmapi grahaṇam| puṇyaṁ pāvanaṁ karma yēṣāṁ tē puṇyakarmāṇaḥ| parśukābhistr̥taṁ pārśvaṁ, tēna pārśvamiva (tataṁ) pārśvam| śubhē iti padaṁ kartavyasamādhyanuguṇōpadarśanārthaṁ, yataḥ śubhē hi dēśē samādhayaḥ prasīdanti||6-7||
aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapō bhr̥guḥ|
ātrēyō gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyō nāradō’sitaḥ||8||
agastyō vāmadēvaśca mārkaṇḍēyāśvalāyanau|
pārikṣirbhikṣurātrēyō bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9||
viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavanō’bhijit|
gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdēvalagālavau||10||
sāṅkr̥tyō baijavāpiśca kuśikō bādarāyaṇaḥ|
baḍiśaḥ śaralōmā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11||
kāṅkāyanaḥ kaikaśēyō dhaumyō mārīcakāśyapau|
śarkarākṣō hiraṇyākṣō lōkākṣaḥ paiṅgirēva ca||12||
śaunakaḥ śākunēyaśca maitrēyō maimatāyaniḥ|
vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē maharṣayaḥ||13||
brahmajñānasya nidhayō da(ya)masya niyamasya ca|
tapasastējasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14||
sukhōpaviṣṭāstē tatra puṇyāṁ cakruḥ kathāmimām|15|
kē tē maharṣaya ityāha- aṅgirā ityādi| bahvr̥ṣīṇāmatra kīrtanaṁ granthādau pāpakṣayahētutvēna, tathā”yurvēdasyaivaṁvidhamahāpuruṣasēvitatvēna sēvyatvōpadarśanārthaṁ cēti| ēṣu ca madhyē kēcidyāyāvarāḥ, kēcicchālīnāḥ, kēcidayōnijāḥ, ēvamprakārāśca sarvē militā bōddhavyāḥ| bhikṣurityātrēyaviśēṣaṇaṁ, vakṣyati hi- “tannēti bhikṣurātrēyaḥ” (sū.a.25) iti| vaikhānasā iti karmaviśēṣaprayuktā sañjñā| vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ kēcidr̥ṣayaḥ| nidhaya iva nidhayō’kṣayasthānatvēna| damō dāntatvam| imāmiti agrē vakṣyamāṇām||8-14||-
dharmārthakāmamōkṣāṇāmārōgyaṁ mūlamuttamam||15||
rōgāstasyāpahartāraḥ śrēyasō jīvitasya ca|
prādurbhūtō manuṣyāṇāmantarāyō mahānayam||16||
kaḥ syāttēṣāṁ śamōpāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ|
atha tē śaraṇaṁ śakraṁ dadr̥śurdhyānacakṣuṣā||17||
sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ|18|
dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavētaḥ kāryadarśanānumēyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmyata iti kāmō vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mōkṣaḥ saṁsāravimōkṣaḥ| ārōgyaṁ rōgābhāvāddhātusāmyam| mūlaṁ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṁ; tēnārōgyaṁ caturvargē pradhānaṁ kāraṇaṁ, rōgagr̥hītasya kvacidapi puruṣārthē’samarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārōgyasyāpahartāraḥ; idamēva ca rōgāṇāmārōgyāpaharaṇaṁ yadanarthalābhaḥ; na punarutpannō rōgaḥ paścādārōgyamapaharati, bhāvābhāvayōḥ parasparābhāvātmakatvāt| śrēyasō jīvitasya cēti śrēyōvajjīvitaṁ hitatvēna sukhatvēna cārthēdaśamahāmūlīyē (sū.a.30) vakṣyamāṇaṁ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yōjanīyam; aśrēyōjīvitamahitatvēna duḥkhahētutayā cānupādēyamiti kr̥tvā tadapaharaṇamiha nōktam| atra sukhahitajīvitōpaghātō dharmādyupaghātēnaiva labdhaḥ; tēna vayaṁ paśyāmaḥ- śrēyaḥśabdēna sāmānyēnābhyudayavācinā dharmādayō’bhidhīyantē, jīvitaśabdēna ca jīvitamātraṁ, yatō jīvitaṁ svarūpēṇaiva sarvaprāṇināṁ nirupādhyupādēyaṁ; vacanaṁ hi- “ācakamē ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagr̥hītasya jīvitaṁ jihāsitaṁ, tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṁ tyaktumicchati na svarūpēṇa| antarāya iti dharmādisādhanē bōddhavyaḥ| ayamiti rōgaprādurbhāvarūpaḥ| tēṣāmiti rōgāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra ucyatē| dhyānaṁ samādhiviśēṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ, ‘tēna sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadr̥śuriti yōjanā||15-17||-
kaḥ sahasrākṣabhavanaṁ gacchēt praṣṭuṁ śacīpatim||18||
ahamarthē niyujyēyamatrēti prathamaṁ vacaḥ|
bharadvājō’bravīttasmādr̥ṣibhiḥ sa niyōjitaḥ||19||
sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam [30] |
dadarśa balahantāraṁ [31] dīpyamānamivānalam||20||
sō’bhigamya [32] jayāśīrbhirabhinandya surēśvaram|
prōvāca vinayāddhīmānr̥ṣīṇāṁ [33] vākyamuttamam||21||
vyādhayō hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ|
tadbrūhi mē śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhō||22||
tasmai prōvāca bhagavānāyurvēdaṁ śatakratuḥ|
padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣayē||23||
athaitēṣu madhyē bharadvājaḥ kathamindramupāgamadityāha- ka ityādi| śacīpatimityanēna śacīsambhōgavyāsaktamapyahamupāsituṁ kṣama iti bharadvājō darśayati| arthē prayōjanē| niyujyēyaṁ vyāpārayēyam| atrēti prakr̥taprayōjana ēva, atrētiśabdō yasmādarthē| yathā- subhikṣamityāgataḥ; yasmāt subhikṣaṁ tasmādāgata ityarthaḥ| niyōjita iti caurādikō ṇic, na hētau| anēna prakaraṇēna bharadvājasyāyurvēdāgamē viśēṣēṇārthitvānna prēraṇamiti darśitaṁ bhavati| prōvācēti samyaguvāca; na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ, padairalpairityuktatvāt| kasmāt padairalpairuvācētyāha- matiṁ buddhvā vipulāmiti; yasmādvipulamatiṁ bharadvājaṁ pratipannavān tasmāt padairalpairuvācēti bhāvaḥ; matiśca bahuviṣayatvēnōpacārādvipulētyucyatē, sā ca matiḥ śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇōhāpōhatattvābhinivēśavatīha vipulā bōddhavyā| atra cēndrēṇa divyadr̥śā bharadvājābhiprāyamagrata ēva buddhvā”yurvēda upadiṣṭaḥ; tēna bharadvājasyēndrapr̥cchādīha na darśitaṁ, kiṁvā bhūtamapīndrapr̥cchādi granthavistarabhayādiha na likhitam||18-23||
hētuliṅgauṣadhajñānaṁ svasthāturaparāyaṇam|
trisūtraṁ śāśvataṁ puṇyaṁ bubudhē yaṁ pitāmahaḥ||24||
yādr̥śō’sāvalpapadairupadiṣṭa āyurvēdastamāha- hētvityādi| hētuliṅgauṣadhajñānamiti hētvādīni jñāyantē’nēnēti hētuliṅgauṣadhajñānaṁ, yāvaccāyurvēdavācyaṁ tāvaddhētvādyantarbhūtamityarthaḥ| hētugrahaṇēna sannikr̥ṣṭaviprakr̥ṣṭavyādhihētugrahaṇaṁ; liṅgagrahaṇēna ca vyādhērārōgyasya ca kr̥tsnaṁ liṅgamucyatē, tēna vyādhyārōgyē api liṅgaśabdavācyē, yatastābhyāmapi hi talliṅgaṁ liṅgyata ēva; vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṁ jvara ēkō hi lakṣaṇam| viṣamārambhamūlādyairjvara ēkō nigadyatē (ni.a.8) ityādi; auṣadhagrahaṇēna ca sarvapathyāvarōdhaḥ| śarīraṁ cātra hētau liṅgē cāntarbhavati| svasthāturayōḥ paramutkr̥ṣṭamayanaṁ mārga iti svasthāturaparāyaṇam| kimanyō’yaṁ hētuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvēdō brahmabuddhādāyurvēdādutānanya ityāha- trisūtramityādi| pitāmahō’pi yaṁ trisūtraṁ bubudhē tamindraḥ prōvāca| trīṇi hētvādīni sūtryantē yasmin yēna vā tattrisūtram| tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasantatēḥ sūtram| ētēna taṁ yathā brahmā trisūtraṁ bubudhē tathaiva hētuliṅgauṣadhajñānamindraḥ prōvācētyaviplutamāgamaṁ darśayati| bubudha iti na kr̥tavān| ata ēvōktaṁ- śāśvataṁ; nityamityarthaḥ| tacca nityatvaṁ sūtrasthānāntē vyutpādanīyam||24||
sō’nantapāraṁ triskandhamāyurvēdaṁ mahāmatiḥ|
yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhē tanmanā muniḥ||25||
tēnāyuramitaṁ [34] lēbhē bharadvājaḥ sukhānvitam|
r̥ṣibhyō’nadhikaṁ tacca [35] śaśaṁsānavaśēṣayan||26||
athōddiṣṭamāyurvēdaṁ kathaṁ gr̥hītavān bharadvāja ityāha- sō’nantētyādi| avidyamānāvantapārau yasyāsāvanantapāraḥ, atra pāraśabdēna gōbalīvardanyāyēnādirucyatē; pāraśabdō hyubhayōrapi nadīkūlayōrvivakṣāvaśādvartatē; kiṁvā anantō mōkṣaḥ, pāramutkr̥ṣṭaṁ phalaṁ yasyāyurvēdasyāsāvanantapāraḥ| vakṣyati hi- cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinōpadhām (śā.a.1) iti| atra naiṣṭhikī mōkṣasādhanahētuḥ [36] | trayō hētvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ; skandhaśca sthūlāvayavaḥ pravibhāgō vā| tatraivāyurvēdagrahaṇē manō yasya sa tanmanāḥ| mananāt jñānaprakarṣaśālitvānmuniḥ [37] | ētēna yasmādayaṁ mahāmatistanmanāḥ muniśca tēnānantapāramapyāyurvēdaṁ hētvādiskandhatrayamālambanaṁ kr̥tvā yathāvadacirādēva pratipannavānityāśayaḥ| acirāditi acirēṇa| atra ca yathā brahmā trisūtraṁ bubudhē yathā cēndrō hētuliṅgauṣadhajñānaṁ prōvāca tathaiva bharadvājō’pi triskandhaṁ taṁ bubudhē ityanēnāyurvēdasyāviplutāgamatvamupadarśyatē; tēna trisūtratriskandhayōrna punaruktiḥ| tēnēti indrādgr̥hītēnāyurvēdēna| amitamiti amitamivāmitam, atidīrghatvāt| āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇē rasāyanajñānē bōddhavyaḥ; yēnōttarakālaṁ hi rasāyanōpayōgādayaṁ bharadvājō’mitamāyuravāpsyati (na [38] r̥ṣibhya āyurvēdakathanāt pūrvaṁ rasāyanamācarati sma); kiṁvā sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvēdajanitadharmavaśāttatkālamēvāmitamāyurlēbhē bharadvāja iti bōddhavyam| taccēti śrutaṁ; yadā tamiti pāṭhaḥ, tadā tamāyurvēdam| anavaśēṣayanniti kārtsnyēnētyarthaḥ| āyurvēdamadhītyānantaramēvāyaṁ tamr̥ṣibhyō dattavān||25-26||
r̥ṣayaśca bharadvājājjagr̥hustaṁ prajāhitam|
dīrghamāyuścikīrṣantō vēdaṁ vardhanamāyuṣaḥ||27||
maharṣayastē dadr̥śuryathāvajjñānacakṣuṣā|
sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28||
samavāyaṁ ca tajjñātvā tantrōktaṁ vidhimāsthitāḥ|
lēbhirē paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram [39] ||29||
dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇināmātmanaśca| jñānārthaṁ jñānarūpaṁ vā cakṣurjñānacakṣuḥ, tēna jñānacakṣuṣā| gr̥hītēna tēnāyurvēdēna kiṁ dadr̥śurityāha- sāmānyaṁ cētyādi| ēṣāṁ cōttaratra lakṣaṇaṁ ṣaṇṇāṁ padārthānāṁ viśvarūpāṇāṁ bhaviṣyati; tēnaitattatraiva vyākaraṇīyam| taditi sāmānyādi| tantrōktaṁ vidhimiti apathyaparihārapathyōpādānarūpam| śarma sukham| paramiti duḥkhānākrāntam| anitvaramiti agatvaram||27-29||
atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvēdaṁ punarvasuḥ|
śiṣyēbhyō dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30||
agnivēśaśca bhēla(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ|
hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagr̥hustanmunērvacaḥ||31||
athētyādinā bharadvājaśiṣyasyātrēyasya punarvasvaparanāmnō’gnivēśādigurutāṁ darśayati| atra kēcidbharadvājātrēyayōraikyaṁ manyantē, tanna; bharadvājasañjñayā ātrēyasya kvacidapi tantrapradēśē’kīrtanāt; hārītē cātrēyādigurutayā bharadvāja uktaḥ- “śakrādahamadhītavān” ityādinā “mattaḥ punarasaṅkhyēyāstrisūtraṁ triprayōjanam| atrātrēyādiparyantā viduḥ sapta maharṣayaḥ|| ātrēyāddhārīta-r̥ṣiḥ”- ityantēna| vāgbhaṭēna tu yaduktaṁ “brahmā smr̥tvā”yuṣō vēdaṁ prajāpatimajigrahat| sō’śvinau tau sahasrākṣaṁ sō’triputrādikān munīn” (vā.sū.a.1) ityanēnātrēyasyēndraśiṣyatvaṁ, tadāyurvēdasamutthānīyarasāyanapādē ādiśabdēna vakṣyamāṇēndraśiṣyatāyōgāt samarthanīyam| tatra hīndrēṇa punarmaharṣīṇāmāyurvēda upadiṣṭa iti vaktavyam| maitrīparō maitrīpradhānaḥ; maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ||30-31||
buddhērviśēṣastatrāsīnnōpadēśāntaraṁ munēḥ|
tantrasya kartā prathamamagnivēśō yatō’bhavat||32||
atha bhēlādayaścakruḥ svaṁ svaṁ tantraṁ kr̥tāni ca|
śrāvayāmāsurātrēyaṁ sarṣisaṅghaṁ sumēdhasaḥ||33||
śrutvā sūtraṇamarthānāmr̥ṣayaḥ puṇyakarmaṇām|
yathāvatsūtritamiti prahr̥ṣṭāstē’numēnirē||34||
sarva ēvāstuvaṁstāṁśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ|
sādhu [40] bhūtēṣvanukrōśa ityuccairabruvan samam||35||
taṁ puṇyaṁ śuśruvuḥ śabdaṁ divi dēvarṣayaḥ sthitāḥ|
sāmarāḥ paramarṣīṇāṁ śrutvā mumudirē param||36||
ahō sādhviti nirghōṣō lōkāṁstrīnanvavā(nā)dayat|
nabhasi snigdhagambhīrō harṣādbhūtairudīritaḥ||37||
śivō vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ|
nipētuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavr̥ṣṭayaḥ||38||
athāgnivēśapramukhān viviśurjñānadēvatāḥ|
buddhiḥ siddhiḥ smr̥tirmēdhā dhr̥tiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39||
tāni cānumatānyēṣāṁ tantrāṇi paramarṣibhiḥ|
bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṁ pratiṣṭhāṁ bhuvi lēbhirē||40||
buddhērviśēṣa utkarṣaḥ| yata iti buddhērviśēṣāt| svaṁ svaṁ tantramiti svasvanāmāṅkitaṁ bhēlatantraṁ, jatūkarṇatantramityādikam| kr̥tāni cētyatra ‘tantrāṇi’ iti śēṣaḥ| puṇyamāyurvēdatantrakaraṇalakṣaṇaṁ karma yēṣāmagnivēśādīnāṁ tē puṇyakarmāṇaḥ, tēṣāṁ puṇyakarmaṇām| sarvabhūtahitaiṣiṇa ityagnivēśādiviśēṣaṇaṁ; kiṁvā r̥ṣisaṅghaviśēṣaṇam| sādhuśabdō’jahalliṅgatayā napuṁsakaliṅga ēva; yathā- vēdāḥ pramāṇamiti| kēcittu sādhviti viśēṣaṇasya napuṁsakaliṅgatānurōdhādanukrōśamityapi napuṁsakaliṅgaṁ paṭhanti| ahō iti sādhviti praśaṁsāyām| snigdha iti anutkaṭatvēnāhlādakatvēna ca| śivō vāyurvavāvityādinā śubhalakṣaṇēna prakr̥tatantrakaraṇasya dēvairapyarthatō’numatatvamupadarśyatē| jñānadēvatā iti jñānābhimāninyō dēvatāḥ| tēna granthakaraṇāt pūrvamēvāgnivēśādīnāṁ buddhyādayō vyavasthitāḥ, tantrakaraṇōttarakālaṁ tvādarēṇa buddhyādidēvatānupravēśa iti| siddhiḥ sādhyasādhanajñānam| kīrtiḥ kīrtanaṁ vaktuṁ jñānamityarthaḥ; natu kīrtiryaśōrūpā, tasyā ajñānarūpatvāt; jñānadēvatāścēhōcyantē| bhavāya sthitayē, rōgānupahatajīvitāyēti yāvat| pratiṣṭhā janōpādēyatayā’vasthānam||32-40||
hitāhitaṁ sukhaṁ duḥkhamāyustasya hitāhitam|
mānaṁ ca tacca yatrōktamāyurvēdaḥ sa ucyatē||41||
sampratyāyurvēdavyutpattiṁ kurvannāyurvēdābhidhēyaṁ darśayati- hitāhitamityādi| hitaṁ cāhitaṁ ca hitāhitaṁ, tathā sukhayuktatvāt sukhaṁ, duḥkhayuktatvādduḥkhaṁ; ētacca catuṣprakāramapyāyurarthēdaśamahāmūlīyē “tatra śārīramānasābhyām” ityādinā granthēna “ahitamatō viparyayēṇa” (sū.a.30) ityantēna vakṣyati| tasya hitāhitamiti āyuṣaḥ pathyāpathyam| mānaṁ cētyāyuṣa ēva, tacca pramāṇaṁ māsikadvimāsikatvādibhirvikr̥tilakṣaṇairindriyasthānē tathā prakr̥tilakṣaṇaiḥ “idamāyuṣmatāṁ kumārāṇāṁ lakṣaṇaṁ bhavati” (śā.a.8) ityādinā śārīrē vaktavyam| taccēti āyuḥ svarūpēṇa “śarīrēndriyasattvātmasaṁyōga” ityādinā vakṣyamāṇam| tēna hitāhitamityādinā ‘āyurvēdayatītyāyurvēda’ ityuktaṁ bhavati| vidadhātuścēha jñānārtha ēvābhiprētaḥ| yadvakṣyatyarthē daśamahāmūlīyē- “tadāyurvēdayatītyāyurvēdaḥ” (sū.a.30) iti| lābhādayastvarthā vidēriha nōktāḥ, tēṣāṁ sākṣādāyurvēdājanyatvāditi bhāvaḥ||41||
śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgō dhāri jīvitam|
nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyatē||42||
āyurvēdapadē pūrvapadavācyamāyurāha- śarīrētyādi| śarīraṁ pañcamahābhūtavikārātmakamātmanō bhōgāyatanam, indriyāṇi cakṣurādīni, sattvaṁ manaḥ, ātmā jñānapratisandhātā, ēṣāṁ samyagadr̥ṣṭayantritō yōgaḥ saṁyōgaḥ| yadyapi śarīragrahaṇēnaiva indriyāṇyapi labhyantē, tathā’pi prādhānyāttāni punaḥ pr̥thaguktāni| ayaṁ ca saṁyōgaḥ saṁyōginaḥ śarīrasya kṣaṇikatvēna yadyapi kṣaṇikastathā’pi santānavyavasthitō’yamēkatayōcyatē| tasyāyuṣaḥ paryāyānāha- dhārītyādi| dhārayati śarīraṁ pūtitāṁ gantuṁ na dadātīti dhāri| jīvayati prāṇān dhārayatīti jīvitam| nityaṁ śarīrasya kṣaṇikatvēna gacchatīti nityagaḥ| anubadhnātyāyuraparāparaśarīrādisaṁyōgarūpatayētyanubandhaḥ| paryāyairāyurucyata iti ēkārthābhidhāyibhiḥ śabdairucyatē| yadyapi ca nityagānubandhaśabdābhyāṁ na kvacidapyāyurabhidhīyatē, tathā’pi nityagatvānubandhatvadharmakhyāpanārthamēvaitatsañjñādvayaṁ bōddhavyaṁ, dhārisañjñā tvarthēdaśamahāmūlīyē bhaviṣyati| nanu, uttaratra “caitanyānuvr̥ttirāyuḥ” (sū.a.30) ityāyurlakṣaṇaṁ kariṣyati, iha tu śarīrēndriyasattvātmasaṁyōga iti kimarthamuktam? brūmaḥ- śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgajanyā caitanyānuvr̥ttiryathōktasaṁyōgāvyabhicāritvēna vyaktatvēna cārthēdaśamahāmūlīyē lakṣaṇatvēnōktā; śarīrādisaṁyōgarūpamēva tvāyuḥ paramārthataḥ; ēvambhūtasaṁyōgābhāvē maraṇamāyuruparamarūpaṁ bhavati, mr̥taśarīrē tu cētasō’bhāvādāyūrūpasaṁyōgābhāvaḥ||42||
tasyāyuṣaḥ puṇyatamō vēdō vēdavidāṁ mataḥ|
vakṣyatē yanmanuṣyāṇāṁ lōkayōrubhayōrhitam [41] ||43||
tasyētyādi| vēdayatīti vēdaḥ| vēdavidāṁ mata iti vēdavidbhiḥ pūjitaḥ| atha kasmādāyurvēdalakṣaṇō vēdaḥ puṇyatamō vēdavidāṁ ca pūjita ityāha- vakṣyata ityādi| yaditi yasmāt; ēvamuktaṁ bhavati- yadanyē r̥gvēdādayaḥ prāyaḥ paralōkahitamēvārthaṁ vadanti tēna puṇyāḥ, puṇyatamaścāyamāyurvēdō yad yasmānmanuṣyāṇāmubhayōrapi lōkayōryaddhitamāyurārōgyasādhanaṁ dharmasādhanaṁ ca tadvakṣyatē, tēnātiśayēna puṇyatamastathā vēdavidāṁ ca pūjita iti| kēcit ‘vakṣyatē yaḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi hētugarbhamiti vyākhyēyam| jīvitapradātr̥tvādāyurvēdasya puṇyatamatvaṁ bōddhavyaṁ, yataścaturvargasādhanībhūtajīvitapradamēva sarvōttamaṁ bhavati| ucyatē ca- “na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyatē” (ci.a.1) iti||43||
sarvadā [42] sarvabhāvānāṁ sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇam|
hrāsahēturviśēṣaśca, pravr̥ttirubhayasya tu||44||
sampratyāyurvēdābhidhēyatayā sūtritē sāmānyādau sāmānyasya prathamasūtritatvāttathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvēdapratipādyasya hētvādēḥ sāmānyamēvāgrē nirdiśati- sarvadētyādi| sarvadā sarvasmin kālē nityagē cāvasthikē ca| sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kr̥tsnavācī; bhavanti sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ, natu bhavantyutpadyanta iti bhāvāḥ; tathā sati pr̥thivyādiparamāṇūnāṁ nityānāṁ sāmānyasya pārthivadvyaṇukādivr̥ddhaṁ kāryamasaṅgr̥hītaṁ syāt| sāmānyaṁ ca “sāmānyamēkatvakaraṁ” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam| vr̥ddhiḥ ādhikyaṁ, tatkāraṇaṁ vr̥ddhikāraṇam| ētacca sāmānyaṁ sāmānyavatō māṁsadravyādērvr̥ddhikāraṇasya lakṣaṇatvēna vr̥ddhikāraṇamityuktam| yatō na sāmānyaṁ [43] māṁsatvādijātirūpaṁ vr̥ddhau kāraṇaṁ bhavati, tathāhi sati sāmānyaṁ māṁsatvarūpaṁ yathā vardhakē bhōjyarūpē māṁsē’sti tathā śarīradhāturūpē vardhanīyē’pyasti, tataśca nityaṁ māṁsatvasambandhādamāṁsādānāmapi māṁsēna vardhitavyaṁ; tasmādvr̥ddhikāraṇalakṣaṇatvēna sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇamityuktam| ata ēva vaiśēṣikē’pyuktaṁ- “trayāṇāmakāryatvamakāraṇatvaṁ ca” iti| atra trayāṇāmiti sāmānyaviśēṣasamavāyānām| yē tu samānamēva sāmānyamiti kr̥tvā dravyādyēva sāmānyaśabdēnābhidadhati, tēṣāṁ matē “sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca” (sū.a.1) ityādigranthōktasya sāmānyasya na [44] kiñcidanēnōktaṁ syādityasambandhārthatvaṁ prakaraṇasya syāt| ētacca vr̥ddhikāraṇatvaṁ sāmānyasya na lakṣaṇaṁ, kiṁ tarhyāyurvēdōpayōginā dharmēṇa nirdēśaḥ; lakṣaṇaṁ tu “sāmānyamēkatvakaram” iti kariṣyati| ēvaṁ dravyādāvapi cōddēśānantaraṁ nirdēśaṁ kariṣyati “khādīnyātmā” ityādinā, tatō lakṣaṇaṁ “yatrāśritāḥ karmaguṇā” ityādinā kariṣyati| sāmānyasya ca vr̥ddhikāraṇatvaṁ hyasati virōdhikāraṇē bōddhavyaṁ, tēnāmalakādigatānāmamlatvādīnāṁ pittagatāmlatvādyavardhakatvamāmalakagataśiśiratvaprabhāvavirōdhitvādupapannam| ēvamanyatrāpi tridōṣaharadravyē bōddhavyam| iha ca sāmānyasya vr̥ddhikāraṇatvamityucyatē, natu sāmānyamēva vr̥ddhikāraṇamityucyatē, tēnāsamānādapi ghr̥tānmēdhāyā vahnēśca vr̥ddhiḥ prabhāvādēvōpapannā, yaduktaṁ- “ghr̥tamagnimēdhē karōti” iti; tathā cintayā vātavr̥ddhiḥ, tathā saṅkalpādvr̥ṣyapādayugalēpācca [45] śukravr̥ddhirityādi prabhāvādupapannam| sāmānyaṁ cēha vr̥ddhikāraṇamityucyamānē samānasyēti gamyatē, na hi śōṇitaṁ prati māṁsatvaṁ sāmānyaṁ, kintu vyāvr̥ttabuddhijanakatvādviśēṣa ēva| atha vaiśēṣikōktānāmantyaviśēṣāṇāmiha śāstrē cikitsāyāmanupayuktatvāttadviśēṣadharmavyāvartakatvayōgāt sāmānyaviśēṣānēva hrāsakāraṇatvēnāha- hrāsahēturityādi| atrāpi sarvadā sarvabhāvānāmiti yōjanīyam| hrāsaḥ apacayaḥ| viśiṣyatē vyāvartata iti viśēṣaḥ| sāmānyamēva gavēdhukatvaṁ māṁsādīn prati viśēṣaḥ; gavēdhukō hi gavēdhukatvēna gavēdhukavyaktyantarāpēkṣayā samānaḥ, māṁsāpēkṣayā vyāvr̥ttatvādviśēṣaḥ; na hi māṁsē gavēdhukatvamasti| ēvaṁ māṁsatvaṁ māṁsāntarāpēkṣayā’nugatatvāt sāmānyaṁ, śōṇitādyapēkṣayā tu māṁsānāṁ vyāvr̥ttatvādviśēṣa ēva| atrāpi hrāsahētutvaṁ hrāsahētudravyādilakṣaṇatvēna sāmānyavajjñēyaṁ; tathā hrāsahētutvamapyasati virōdhakē sāmānyōktanyāyēna jñēyaṁ; tēna mandakanikucādīnāṁ vātādiviruddhānāmapi snigdhatvādīnāṁ vātādyaśamakatvaṁ dravyasyāpathyatvaprabhāvādēva jñēyam| viśēṣaścēha viruddhaviśēṣō’bhiprētaḥ; tē(yē)nōttaratra viruddhaviśēṣamēva hrāsahētutayā tatra tatrōpadēkṣyati; yathā- “vr̥ddhiḥ samānaiḥ sarvēṣāṁ viparītairviparyayaḥ” (vā.sū.a.1) iti, tathā “viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ” (sū.a.1) ityādi, tathā viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati (sū.a.1) ityādi, tathā jatūkarṇē’pyuktaṁ- “samānaiḥ sarvabhāvānāṁ vr̥ddhirhānirviparyayāt” iti| aviruddhaviśēṣastu yadyapi hrāsē vr̥ddhau vā’pyakāraṇaṁ, yathā- pr̥thivyā anuṣṇāśītasparśō vātasya śaityaṁ na vardhayati nāpi hrāsayati, tathā’pyagnikṣīyamāṇānāṁ dhātūnāmasamānatvēnājanakatvāddhrāsakāraṇami(mē)va bhavati; yatō’samānadravyōpayōgē sati hrāsō vinaśvarāṇāṁ bhāvānāmāpūrakahētvabhāvādupalabhyata ēva; yathā- vahatō jalasya pūrvadēśasētunōttaradēśajalasya hrāsaḥ| ēvambhūtaṁ cāviruddhaviśēṣōpayōgē’pi hrāsaṁ paśyatā”cāryēṇa sāmānyēnaivēhōktaṁ hrāsahēturviśēṣa iti| caśabdaḥ sarvabhāvānāmiti samuccinōti| atha kimasambaddhāvapi sāmānyaviśēṣau vr̥ddhihrāsakāraṇaṁ nētyāha [46] – pravr̥ttirubhayasya tviti| ‘kāraṇaṁ’ iti śēṣaḥ| ubhayasya sāmānyasya viśēṣasya ca, pravr̥ttiḥ pravartanaṁ śarīrēṇābhisambandha iti yāvat; ēvambhūtā pravr̥ttiḥ dhātusāmānyaviśēṣayōrvr̥ddhihrāsē [47] kāraṇamityarthaḥ| tuśabdō’vadhāraṇē; tēna nāsambaddhau sāmānyaviśēṣau svakāryaṁ kuruta iti darśayati| kiṁvā pravr̥ttiḥ ucitā dhātupravr̥ttirdhātusāmyamiti yāvat, sā ubhayasya sāmānyasya viśēṣasya ca ‘kāryā’ iti śēṣaḥ| tēna kēvalasamānōpayōgāddhātuvr̥ddhyā dhātuvaiṣamyaṁ [48] , kēvalaviśēṣōpayōgācca dhātukṣayāddhātuvaiṣamyaṁ, yugapatsamānaviśiṣṭadravyōpayōgāt pravr̥ttirdhātusāmyarūpā bhavatītyuktaṁ bhavati| tuśabdaḥ pūrvapakṣādēkadravyōpayōgalakṣaṇādvyāvartayati||44||
sāmānyamēkatvakaraṁ, viśēṣastu pr̥thaktvakr̥t|
tulyārthatā hi sāmānyaṁ, viśēṣastu viparyayaḥ||45||
atha kiṁlakṣaṇaṁ tat sāmānyaṁ kiṁlakṣaṇō vā sa viśēṣa ityāha- sāmānyamityādi| ēkatvakaramiti ēkatvabuddhikaraṁ, sāmānyaṁ yadanēkāsu bhinnadēśakālāsu gavādivyaktiṣu ‘ayaṁ gaurayaṁ gauḥ’ ityādiprakārā [49] ēkākārā buddhistat sāmānyam| na hi bhinnāsu vyaktiṣvabhinnaṁ sāmānyamēkarūpaṁ vinā’bhrāntā [50] ēkākārā buddhirbhavatīti bhāvaḥ| yatrāpi ca ‘ayaṁ pācakō’yaṁ pācakaḥ’ iti, tathā ayaṁ ‘śuklō’yaṁ śuklaḥ’ ityādau kriyāguṇādisāmānyādēkarūpā buddhistatrāpi sāmānyamēkakriyāguṇādigatamēkarūpādhyavasāyē [51] hētuḥ| na hyēkasmin pācakē yā kriyā sā pācakāntarē’pi, kintarhi tajjātīyā| ataḥ kriyāsāmānyaṁ tatrāpyēkatvādhyavasāyē kāraṇam| viśēṣalakṣaṇaṁ- pr̥thaktvakr̥diti|- vyāvr̥ttabuddhikr̥t; tēna yadgōvyaktyantarāpēkṣayaikabuddhikartr̥tayā gōtvaṁ sāmānyaṁ, tadēva gōtvamaśvādyapēkṣayā vyāvr̥ttabuddhikartr̥tvādaśvādīn prati viśēṣa ityuktaṁ bhavati| tēna māṁsatvaṁ māṁsaṁ prati māṁsāntarāpēkṣayā samānatvādvr̥ddhikāraṇaṁ bhavati, tadēva tu māṁsatvaṁ vātaṁ prati viśēṣarūpatayā hrāsahēturbhavati; śōṇitādīn prati [52] tvavirōdhiviśēṣatvēna na tathā hrāsakāraṇaṁ, guṇasāmānyāttu vardhakamapi māṁsaṁ śōṇitādīnāṁ bhavati| kathamanēkāsu vyaktiṣu sāmānyamēkabuddhimavyabhicāriṇīṁ karōtītyāha- tulyārthatā hītyādi| tulyārthatā ēkasāmānyarūpārthānuyōgitā| ētēna yasmādbhinnāsu vyaktiṣu sāmānyamēkarūpasambandhamasti [53] , tatastadanēkārthāvalambā satyapi vyaktibhēdē ēkabuddhiryuktēti bhāvaḥ| viśēṣastu viparyaya iti atulyārthatā hi viśēṣatvaṁ [54] , tēna gōgajayōratulyagōtvagajatvarūpārthayōḥ pr̥thagbuddhiryuktaivēti darśitaṁ bhavati| anyē tu vyākhyānayanti yat- trividhaṁ sāmānyaṁ, viśēṣaśca trividhaḥ; yathā- dravyagōcaraḥ, guṇagōcaraḥ, karmagōcaraśca; tatra sarvadētyādinā dravyasāmānyamucyatē; sāmānyamēkatvakaramityanēna guṇasāmānyaṁ; yathā- payaḥśukrayōrbhinnajātīyayōrapi madhuratvādiguṇasāmānyaṁ tatraikatāṁ karōti, ēvaṁ viśēṣē’pyudāhāryaṁ; tulyārthatētyādinā tu karmasāmānyaṁ nigadyatē, āsyārūpaṁ hi karma na ślēṣmaṇā samānamapi [55] tu pānīyādikaphasamānadravyārthakriyākāritvāt kaphavardhakarūpatayā āsyā’pi kaphasamānētyucyatē; ēvaṁ svapnādāvapi karmaṇi bōddhavyam| tadētadbhaṭṭāraharicandrēṇaiva dūṣitaṁ; yataḥ sarvadētyādinaiva lakṣaṇēna trividhimapi sāmānyaṁ labhyatē, tēnāsmin pakṣē sāmānyamēkatvakaramityādyavācyaṁ syāditi kr̥tvā| anyē tu paśyanti- yattrividhaṁ sāmānyam- atyantasāmānyaṁ, madhyasāmānyam, ēkadēśasāmānyaṁ ca; tatra sarvadētyādinā’tyantasāmānyamucyatē, sāmānyamēkatvakaramityanēna madhyasāmānyaṁ, tulyārthatā hītyādinaikadēśasāmānyaṁ ētadapi traividhyakathanaṁ nātiprayōjanamasaṅgatalakṣaṇaṁ cēti nātiśraddhākaram| kēcit sāmānyaṁ dvividhamicchanti- ubhayavr̥tti, tathaikavr̥tti ca; tatra māṁsaṁ māṁsavardhakam, ubhayavr̥ttisāmānyāt; māṁsatvaṁ hi pōṣyē pōṣakē ca gatatvādubhayavr̥tti; ēkavr̥tti tu yathā- ghr̥tamagnikaraṁ, tathā dhāvanādikarma vātakaraṁ, tathā”syādi kaphakaram; ētaddhi sarvaṁ na vardhanīyēna samānaṁ, kintu prabhāvādvardhakaṁ; prabhāvaśca ghr̥tatvadhāvanatvādirēva; sa caikavr̥ttisāmānyarūpaḥ, tēnātrāpi sāmānyamēva vr̥ddhikāraṇamiti bruvatē| asmiṁstu pakṣē’nubhayavr̥ttisāmānyaṁ viśēṣa ēva [56] bhavati, tathā samānamasamānaṁ ca vr̥ddhikāraṇaṁ bhavatīti na kiñcit sāmānyasyōktaṁ syāt| asmanmatē tu sāmānyaṁ vr̥ddhau kāraṇamēva bhavatīti sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇatvēna niyamyatē; na tu vr̥ddhiḥ sāmānyakāraṇikaivēti [57] niyamyatē, tēnāsamānādapi vr̥ddhirbhavati nirdōṣā| yattūcyatē- karmasāmānyaṁ nēha tantrē vr̥ddhikāraṇamasti, yatō na dhāvanēna vāyuḥ samāna iti; ata ēvācāryēṇa dravyasāmānyamuktaṁ “māṁsamāpyāyatē māṁsēna” (śā.a.6) ityādinā, tathā “samānaguṇānāmāhāravikārāṇāmupayōgaḥ” (śā.a.6) ityādinā guṇasāmānyamuktaṁ; naivaṁ karmasāmānyamuktaṁ, vacanaṁ hi “karmāpi ca yadyasya dhātōrvr̥ddhikaraṁ tattadāsēvyam” (śā.a.6) iti; na tatra sāmānyōpagrahaḥ kr̥taḥ| atra brūmaḥ- karmaṇāṁ prāyaḥ prabhāvēṇaiva vr̥ddhihētutvāt sāmānyānupagrahaḥ kr̥taḥ, na tu karmasāmānyābhāvāt; yataḥ kriyāvatō vātasya kriyāvatā vyāyāmādiyuktēna śarīrēṇa vr̥ddhiḥ kriyatē, niṣkriyatayā cāsya vātasya hrāsaḥ| svapnādayastu “saṁyōgē ca vibhāgē ca” ityanēna vakṣyamāṇalakṣaṇēnānuktā api śāstravyavahārāt karmaśabdēnōcyatē| tatra svapnaḥ svakāraṇādēva cīyamānasya kaphasya kṣayakāraṇaśarīraparispandādinirōdhakatvēna vr̥ddhikara ucyatē, na tu svapnaḥ sākṣācchlēṣmavr̥ddhiṁ karōti| ēvamāsyādāvapi cintanīyam| yatra tvēvaṁ kāraṇaṁ cintayituṁ na pāryatē tatra prabhāva ēva varṇanīyaḥ| nanu māṁsaṁ māṁsaṁ vardhayati sāmānyāt, viśēṣācca vātaṁ kṣapayati, tat kathaṁ yugapadviruddhārthadvayakartr̥tvaṁ māṁsasya; na hi dēvadattō yadaiva kumbhaṁ karōti tadaiva kāṇḍamapi| naivaṁ, kriyāvatāmayaṁ dharmō nākriyāvatāmiti [58] ; tathāhi- śabdō yugapadanēkānēva śabdānēkakālamārabhatē, tathā’gniḥ prakāśadāhau yugapat karōti; ata ēvōktamācāryēṇa- “tasmādbhēṣajaṁ samyagavacāryamāṇaṁ yugapadūnātiriktānāṁ dhātūnāṁ sāmyakaraṁ bhavati; adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayati” (śā.a.6) iti| yaducyatē- kṣīyamāṇadhātōrvr̥ddhasya tathā bahudōṣasya samānaguṇō’pyāhārō na vr̥ddhihētuḥ, tathā grīṣmē ca madhurādinā samānēnāpi na kaphābhivr̥ddhirityādi; tatra pratibandhakānāṁ jarā-bahudōṣatva-grīṣmōṣṇatvādīnāṁ vidyamānatvānna sāmānyaṁ vardhakam; asati ca virōdhakē sāmānyaṁ vr̥ddhikāraṇamiti siddhāntaḥ; tēna na kācit kṣatiḥ| kiṁvā vr̥ddhādīnāṁ samānēnāhārēṇa kriyata ēva vr̥ddhiḥ; paramatibalavatā kṣayahētunā”dhīyamānakṣayē puruṣē sā vr̥ddhirnōpalabhyatē| atra ca dravyasāmānyamēva dhātūnāṁ dravyarūpāṇāṁ vardhakaṁ na guṇasāmānyaṁ, guṇānāṁ dravyānārambhakatvāt| guṇasāmānyāttu tadguṇāśrayaṁ dravyamanumīyatē; tacca dravyaṁ dhātuvardhakaṁ bhavati, yathā- rūkṣādīn guṇān dr̥ṣṭvā citrakō [59] vāyvadhikō yō’numitaḥ, sa ca citraka upayuktō vātaṁ vardhayati, guṇāstu guṇānēva janayantō’bhivardhayanti| sāmānyaṁ ca vr̥ddhikāraṇalakṣaṇaṁ na sākṣādvr̥ddhikāraṇamiti prāgēvōktam; ēvaṁ viśēṣē’pi| ayaṁ ca sāmānyaviśēṣavādō granthavistarabhayādāyurvēdōpayuktadharmamātrēṇōktaḥ; vistarastvasya vaiśēṣikē bōddhavyaḥ||45||
sattvamātmā śarīraṁ ca trayamētattridaṇḍavat|
lōkastiṣṭhati saṁyōgāttatra sarvaṁ pratiṣṭhitam||46||
sa pumāṁścētanaṁ tacca taccādhikaraṇaṁ smr̥tam|
vēdasyāsya, tadarthaṁ hi vēdō’yaṁ samprakāśitaḥ||47||
samprati sāmānyaviśēṣāvabhidhāya, uddēśakramānurōdhādguṇē’bhidhātavyē, guṇēṣu pradhānabhūtamāyurvēdōpakāryaṁ sattvātmaśarīrasaṁyōgaṁ vaktumāha- sattvamityādi; kiṁvā sāmānyaviśēṣābhyāmēva hētuliṅgauṣadhāni darśitāni, sāmānyaviśēṣavata ēva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadēva vicāryamāṇaṁ tantraṁ bhavati, adhikaraṇaṁ ca nōktam, ataḥ sattvādimēlakaṁ hētvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṁ manaḥ| caśabdaḥ samuccayē| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ trayamiti padaṁ militānāmēva grahaṇārtham| ētadityanantarōktanirdēśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṁyōgavidhr̥taḥ kumbhādidhārakastadvat| ētēna yathā tridaṇḍē’nyatamāpāyē [60] nāvasthānaṁ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāyē’pi na lōkasthitirityuktaṁ bhavati| lōkata ālōkata iti lōkaḥ, tēnēha jaṅgamō bhūtagrāma ucyatē| saṁyōgāttiṣṭhatīti parasparōpagrāhakāt saṁyōgāt svārthakriyāṁ kurvanna viśakalitaṁ [61] bhavati| atra tu pr̥thagindriyagrahaṇaṁ na kr̥taṁ, śarīragrahaṇēnaiva gr̥hītatvāt| tatra sarvaṁ pratiṣṭhitamiti tasmiṁllōkē karmaphalādi vyavasthitaṁ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṁ cātra jñānaṁ cātra pratiṣṭhitam| atra mōhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat sattvāditrayaṁ pumāniti bhaṇyatē| tatra yadyapi sattvāditrayaṁ napuṁsakaliṅgaṁ, tathā’pi pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti puṁliṅganirdēśaḥ; yathā- “ṇēraṇau yatkarma ṇau cēt sa kartānādhyānē” (pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdēśaḥ kr̥tastathā’pi tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśō’pi sarvanāmnāṁ sarvakālanirdēśādēvāviruddhō [62] mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣē ca parōkṣē ca sāmīpyē dūra ēva ca| ētēṣvarthēṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyatē” iti| cētanamiti jñānavat| taccādhikaraṇaṁ smr̥taṁ tantrasyētyatra hētumāha- tadarthaṁ hītyādi| tadarthamiti tadupakārārtham; ētēna taduddiśya [63] pravr̥ttiradhikaraṇārthā nādhārārthēti darśayati| atra sattvamādau kr̥taṁ, tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṁ- “acētanaṁ kriyāvacca manaścētayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ [64] kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṁ śarīrētyādinā”yuruktaṁ, sattvamātmētyādinā tu tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa [65] ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇēna buddhyahaṅkārādīnāṁ grahaṇaṁ, śarīragrahaṇēnēndriyāṇāmarthānāṁ ca śarīrasambaddhānāṁ grahaṇaṁ vyākhyēyam||46-47||
khādīnyātmā manaḥ kālō diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|
sēndriyaṁ cētanaṁ dravyaṁ, nirindriyamacētanam||48||
samprati guṇābhidhānaṁ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā dravyasya prādhānyamucyatē; sūtrē ca “sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca” ityādau guṇānādau nirdiśatā guṇānāmēva rasādīnāṁ prāyaḥ śāstrē kārmukatvamupadarśyatē; ata ēvātrēyabhadrakāpyīyē (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṁ yajjīvitaṁ tadēva saṁyōgaguṇarūpamityagrē tatra guṇagrahaṇaṁ, sa ca saṁyōgaguṇaḥ sattvamātmētyādinā prathamamukta ēva; viśēṣaguṇēṣu tu dravyaṁ pradhānamiti dravyamucyatē- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūtō’pi prathamaṁ nōktaḥ? ucyatē- śarīrasyēha vyādhyārōgyādhikaraṇatayā pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyēvōcyantē nātmā, tasya nirvikāratvāt; vacanaṁ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni khaṁ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanēna kramēṇōktāni bhūtānyanāgatāvēkṣaṇēnōcyantē [66] | ātmādīnāṁ ca yathābhyarhitasya [67] pūrvanirdēśaḥ| dravyasaṅgraha iti karacaraṇaharītakītrivr̥tādyasaṅkhyēyabhēdabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā saṅkṣēpa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sēndriyamityādi| nirindriyamityatra niḥśabdō’bhāvē, nirmakṣikamitivat| atra sēndriyaṁ cētanamityēvāvataivārthāpattyā nirindriyamacētanamiti labdhē’pi punastadvacanamēvambhūtārthāpattēranaikāntikatvādbōddhavyam| yathā navajvarē divāsvapnādi niṣiddhaṁ, arthājjīrṇē jvarē tadāpadyēta [68] , na caivaṁ; tatra tēṣāṁ divāsvapnādīnāṁ niṣiddhatvāt; tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayōhyamapi sākṣādēvōcyatē; vadanti hi nyāyavidō- “vyākhyānādvaraṁ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cētanō na śarīraṁ, nāpi manaḥ, yaduktaṁ- “cētanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyatē” (śā.a.1) iti, tathā’pi salilauṣṇyavat saṁyuktasamavāyēna śarīrādyapi cētanam| idamēva cātmanaścētanatvaṁ yadindriyayōgē sati jñānaśālitvaṁ, na kēvalasyātmanaścētanatvaṁ [69] ; yaduktaṁ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyōgājjñānaṁ tvasya pravartatē” (śā.a.1) iti| atra sēndriyatvēna vr̥kṣādīnāmapi cētanatvaṁ bōddhavyaṁ; tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryō bhramati tathā tathā bhramaṇāddr̥ganumīyatē, tathā lavalī mēghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi śr̥gālādivasāgandhēnātīva phalavadbhavati, cūtānāṁ ca matsyavasāsēkāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyatē, aśōkasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stabakitasya sparśanānumānaṁ; smr̥tiścānumānaṁ draḍhayati, yathā- “yō’bhivāditaviprastu nāśiṣaṁ samprayacchati| śmaśānē jāyatē vr̥kṣō gr̥dhrakaṅkōpasēvitaḥ” iti; tathā “vr̥kṣagulmaṁ bahuvidhaṁ tatraiva tr̥ṇajātayaḥ| tamasā’dharmarūpēṇa [70] cchāditāḥ karmahētunā|| antaḥsañjñā bhavantyētē sukhaduḥkhasamanvitāḥ| ētadantāśca gatayō brahmādyāḥ samudāhr̥tāḥ” (manusmr̥ti a.1) iti| tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān [71] prāṇinō vakṣyati; tēnāgamasaṁvalitayā yuktyā cētanā vr̥kṣāḥ||48||
sārthā gurvādayō buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ|
guṇāḥ prōktāḥ …|49|
samprati guṇānnirdēṣṭumāha- sārthā ityādi| anēna trividhā api vaiśēṣikāḥ sāmānyā ātmaguṇāścōddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam- “arthāḥ śabdādayō jñēyā gōcarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ētē ca vaiśēṣikāḥ; yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyēna, vāyōrēva sparśaḥ prādhānyēna, ēvamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṁ cānyatra darśanaṁ bhūtāntarānupravēśāt [72] | vacanaṁ hi- “viṣṭaṁ [73] hyaparaṁ parēṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu gurulaghuśītōṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramr̥dukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā viṁśatiḥ| ētē ca sāmānyaguṇāḥ, pr̥thivyādīnāṁ sādhāraṇatvāt| ētē yajjaḥpuruṣīyē prāya āyurvēdōpayuktatvāt parādibhyaḥ pr̥thak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anēna ca smr̥ticētanādhr̥tyahaṅkārādīnāṁ buddhiviśēṣāṇāṁ grahaṇam| prayatnō’ntē yēṣāṁ nirdēśē tē prayatnāntāḥ; ētēna cēcchādvēṣasukhaduḥkhaprayatnānāṁ grahaṇam| vacanaṁ hi- “icchā dvēṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ prayatnaścētanā dhr̥tiḥ| buddhiḥ smr̥tirahaṅkārō liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cētanādīnāṁ buddhigrahaṇēnaiva grahaṇaṁ, śārīrē tu cētanādīnāmapi pr̥thagātmagamakatvēna pr̥thak pāṭhaḥ| ētacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayō yathā- “parāparatvē yuktiśca saṅkhyā saṁyōga ēva ca| vibhāgaśca pr̥thaktvaṁ ca parimāṇamathāpi ca|| saṁskārō’bhyāsa ityētē guṇāḥ prōktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ētē ca sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccāntē prōktāḥ| prōktā iti prakarṣēṇa [74] viśēṣaguṇatvādinōktāḥ|49|-
…prayatnādi karma cēṣṭitamucyatē||49||
kramāgataṁ karma nirdiśati- prayatnādītyādi| prayatanaṁ prayatnaḥ karmaivādyamātmanaḥ; yathā- “tulyāsyaprayatnaṁ savarṇam” (pā.a.1pā.1sū.9) ityatra vyākhyātam| ādiśabdaḥ prakāravācī| tēna saṁskāragurutvādijanyakr̥tsnakriyāvarōdhaḥ| yadyapi cēṣṭitaṁ prāṇivyāpāra ucyatē, tathā’pīha sāmānyēna kriyā vivakṣitā| cēṣṭitapadēnaiva sarvakarmalābhē siddhē vamanādikarmaniṣēdhē ca siddhē prayatnādīti padaṁ susūkṣmaprayatnarūpakarmavyāpitvadyōtanārtham [75] | anyē tu prayatnādīti prayatnakāraṇamiti bruvatē, prayatnagrahaṇaṁ ca kāraṇōpalakṣaṇaṁ vadanti; tēna gurutvādikāryasyāpi karmaṇō grahaṇamiti| prayatnaśabdaścāyurvēdē’pi karmavacanō dr̥śyatē; “pravr̥ttistu cēṣṭā kāryārthā, saiva kriyā prayatnaḥ kāryasamārambhaśca” (vi.a.8) iti vacanāt||49||
samavāyō’pr̥thagbhāvō bhūmyādīnāṁ guṇairmataḥ|
sa nityō yatra hi dravyaṁ na tatrāniyatō guṇaḥ||50||
samavāyamāha- samavāya ityādi| samavāyasya cāyaṁ nirdēśa ēva lakṣaṇam| tēnōttaratra dravyādilakṣaṇē punarasya lakṣaṇaṁ na kartavyam| samavāya iti lakṣyanirdēśaḥ, apr̥thagbhāva iti lakṣaṇam; apr̥thagbhāvaḥ ayutasiddhiḥ, sahaivāvasthānamiti yāvat| yathā- avayavāvayavinōḥ, guṇaguṇinōḥ, karmakarmavatōḥ, sāmānyasāmānyavatōḥ; nahyavayavādīn virahayyāvayavyādaya upalabhyantē| apr̥thagbhāvamēva viśēṣayannāha- bhūmyādīnāṁ guṇairmata iti| bhūmyādīnāṁ bhūmiprakārāṇāṁ; bhūmiśca bhūyasāmādhēyānāmādhārā, tēnādhāratvōdāharaṇārthamuktā; yatō bhūmērarthāḥ sarvē gurvādiparādyāśca guṇāstathā cāvayavisāmānyaka(dha)rmāṇyapyādhēyāni, nētaradravyē yathōktasarvādhēyasampattiḥ| ētēna bhūmyādīnāmityādhārāṇāṁ, guṇairiti apradhānairādhēyaiḥ; ādhēyō hyādhārāpēkṣayā’pradhānam, apradhānē ca guṇaśabdō yathā- guṇībhūtō’yamiti, apradhānamityarthaḥ; tēnādhārāṇāmādhēyairyō’pr̥thagbhāvaḥ sa samavāyaḥ iti| tēna pr̥thivītvagandhavattvayōrapr̥thaksiddhayōrapyādhārādhēyabhāvābhāvānna samavāya ityuktaṁ bhavati| ata ēvōktaṁ vaiśēṣikē yat- “ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāṁ yaḥ sambandha ihētipratyayahētuḥ sa samavāyaḥ” (pa.dha.saṁ.dravyapadārthanirūpaṇa) iti| sa nitya iti samavāyō’vināśī| satyapi samavāyināṁ dravyāṇāṁ [76] nāśē samavāyō na vinaśyati| atra hētumāha- yatra hītyādi| yatra dravyaṁ niyataṁ nityaṁ, yathā- ākāśaṁ, na tatra nitya ākāśē’niyatō vināśī guṇaḥ, ‘kaścit’ iti śēṣaḥ| ēvaṁ manyatē- nityē vyōmni parimāṇamapi tāvannityaṁ, tathā [77] dravyatvamapyākāśagataṁ nityaṁ, tathā nityayōrākāśatadguṇayōḥ samavāyalakṣaṇaḥ sambandhō’pi nitya ēva| ēvaṁ tatra samavāyasya nityatvē siddhē ēkarūpatvāt samavāyasyānyatrāpi nityatvamēva| na cāśrayadravyanāśē [78] samavāyavināśaḥ| yathā- gōvyaktivināśē’pi gōtvasya sāmānyasya na vināśaḥ| nityasyaiva samavāyasya tē tē pārthivadravyādayastatra tatra vyañjakā bhavanti sāmānyasyēva vyaktayaḥ| anyaistu nityānityabhēdēna dvividhaḥ samavāyō vyākhyātaḥ; ayaṁ ca granthō bhūmyādīnāṁ guṇairēva yaḥ sambandhastasyaiva yathāśrutasya pratipādaka iti [79] vyākhyātaṁ; tattu na vyāpakaṁ nāpi vaiśēṣikamatānuyāyīti nēha prapañcitam||50||
yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṁ samavāyi yat|
taddravyaṁ …|51|
dravyalakṣaṇamāha- yatrētyādi| yatrāśritā yatra samavētāḥ, karma ca guṇāśca karmaguṇāḥ| kāraṇaṁ samavāyi yaditi samavāyi kāraṇaṁ yat, dravyamēva hi dravyaguṇakarmaṇāṁ samavāyikāraṇam| samavāyikāraṇaṁ ca tad yat svasamavētaṁ kāryaṁ janayati; guṇakarmaṇī tu na svasamavētaṁ kāryaṁ janayataḥ, atō na tē samavāyikāraṇē| ētatkarmavattvaṁ hi dravyasya guṇādipañcapadārthavyāvr̥ttimātralakṣaṇakathanaṁ, na tu sajātīyavyāpakavijātīyavyāvartakalakṣaṇakathanaṁ; yēna karmasamavāyō nākāśādīnāṁ vartatē [80] , tēna lakṣaṇānugataṁ [81] vijātīyavyāvr̥ttaṁ dravyasya lakṣaṇaṁ guṇavattvaṁ samavāyikāraṇatvaṁ ca bōddhavyam| yadu(ttū)tpannamātraṁ dravyaṁ prathamakṣaṇē nirguṇaṁ, tadapi dvitīyakṣaṇāvaśyambhāviguṇavattayā tadyōgyatvādguṇavadēvēti mantavyam| vaiśēṣikē’pyucyatē- kriyāvadguṇavat samavāyikāraṇaṁ dravyam (vai.da.a.1sū.15) iti| tatrāpi ca yathēha vyākhyātaṁ tathaiva vyākhyātam| 51|-
…samavāyī tu niścēṣṭaḥ kāraṇaṁ guṇaḥ||51||
guṇalakṣaṇamāha- samavāyītyādi| samavāyīti samavāyādhēyaḥ; tēna vyāpakadravyēbhyō niṣkriyēbhya ākāśādibhyō guṇasya vyāvr̥ttiḥ; nahyākāśādayaḥ samavāyādhēyāḥ| nirgataścēṣṭāyāḥ niścēṣṭaḥ; cēṣṭānirgatyā cēha cēṣṭāśūnyatvaṁ tathā cēṣṭāvyatiriktatvaṁ cōcyatē; tēna cēṣṭārūpāt karmaṇō vyāvr̥ttiḥ, tathā kriyādhāratvayōgēbhyō mūrtadravyēbhyō vyāvr̥ttiḥ siddhā; guṇasya kāraṇamityanēna cākāraṇēbhyaḥ sāmānyaviśēṣasamavāyēbhyō vyāvr̥ttiḥ siddhā| kāraṇatvaṁ tu vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādiṣu lakṣaṇīyēṣu guṇēṣu nāsti, tēna bhāgāsiddhaṁ lakṣaṇaṁ syāt, ataḥ kāraṇatvēnēha bhāvarūpakāraṇāvyabhicāri sāmānyavattvaṁ lakṣaṇatayā [82] bōddhavyam| tacca sāmānyavattvaṁ sarvaguṇavyāpakaṁ sāmānyādivyāvartakaṁ ca, sāmānyādīnāṁ sāmānyavattvābhāvāt| athavā [83] vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādyantarāṇāṁ kāraṇatvadarśanādvibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādāvapi kāraṇatvayōgyatvamastyēvēti na bhāgāsiddhatā kāraṇatvasya; kiṁvā yōgipratyakṣajñānahētutayā vibhudravyaparimāṇādīnāmapi kāraṇatvaṁ bōddhavyam| ēvambhūtaṁ ca kāraṇatvaṁ yadyapi sāmānyādiṣvapi [84] kvacidanugamyatē, tathā’pi ‘samavāyī tu’ iti padēna samavāyādhāratā tathā samavāyādhēyatā ca yugapadvipakṣitā; tēna samavāyakēvalādhārasya vibhudravyasya tathā samavāyakēvalādhēyasya sāmānyādēśca vyudāsaḥ siddhō bhavati||51||
saṁyōgē ca vibhāgē ca kāraṇaṁ dravyamāśritam|
kartavyasya kriyā karma karma nānyadapēkṣatē||52||
karmalakṣaṇamāha- saṁyōga ityādi| saṁyōgē ca vibhāgē ca yugapat kāraṇam| tēna saṁyōgē uttaradēśasaṁyōgakārakē vibhāgākāraṇē, tathā vibhāgē ca vibhāgajavibhāgamātrakāraṇē saṁyōgākāraṇē vyāvr̥ttiḥ siddhā| dravyamāśritamiti svarūpamātrakathanaṁ vyākhyēyaṁ, dravyavyāvr̥ttistu [85] ‘karma nānyadapēkṣatē’ ityanēnaiva siddhā [86] | asyāyamarthō yat- karma utpannaṁ svāśrayasya dravyasya pūrvadēśavibhāgē uttaradēśasaṁyōgē ca kartavyē nānyatkāraṇaṁ paścātkālabhāvyapēkṣatē; dravyaṁ tu yadyapi saṁyōgavibhāgakāraṇaṁ yugapadbhavati, tathā’pi tadutpannaṁ sadyadā karmayuktaṁ bhavati tadaiva saṁyōgavibhāgakāraṇaṁ syāt [87] ; karma tūtpannaṁ karōtyēva paraṁ saṁyōgavibhāgau na tu kāraṇāntaraṁ [88] paścādbhāvyapēkṣatē, saṁyōgavibhāgāśrayapratyāsattiṁ tvapēkṣatē, sā ca pūrvasiddhaivēti na caramabhāvikāraṇāntarāpēkṣatā [89] karmaṇaḥ| atha karmaśabdēna vamanādīnāṁ tathā’dr̥ṣṭasya tathā kriyāyāścābhidhīyamānatvāt kasya karmaṇa idaṁ lakṣaṇamityata āha- kartavyasya kriyā karmēti| ētēna kriyārūpasya karmaṇa idaṁ lakṣaṇaṁ nādr̥ṣṭādēriti||52||
ityuktaṁ kāraṇaṁ…|53|
prakaraṇamupasaṁharati- itītyādi| iti samāptau; tēnaitāvadēva sāmānyādiṣaṭkaṁ sarvasyaiva kāryajātasya kāraṇaṁ, nānyat kāraṇamasti|53|-
… kāryaṁ dhātusāmyamihōcyatē|
dhātusāmyakriyā cōktā tantrasyāsya prayōjanam||53||
kāraṇaṁ sāmānyēnābhidhāyāyurvēdōpayuktaṁ kāryamāha- kāryamityādi| dhātusāmyam ārōgyaṁ; vakṣyati hi- “vikārō dhātuvaiṣamyaṁ sāmyaṁ prakr̥tirucyatē| sukhasañjñakamārōgyam” (sū.a.9) ityādi| ihētyāyurvēdē; tēnānyatrānyadapi ghaṭādi kāryamucyatē| iha tu kimiti tat kāryaṁ nōcyata ityāha- dhātusāmyētyādi| cakārō hētau| dhātusāmyakriyaiva yasmādāyurvēdaprayōjanaṁ, tasmādāyurvēdē dhātusāmyamēva kāryamucyatē prayōjanaṁ kathyatē; anyattvavivakṣitatvāttathā’pradhānatvācca nēha kāryatvēnōcyatē||53||
kālabuddhīndriyārthānāṁ yōgō mithyā na cāti ca|
dvayāśrayāṇāṁ vyādhīnāṁ trividhō hētusaṅgrahaḥ||54||
samprati sāmānyēna kāraṇamuktaṁ tadāyurvēdōpayuktadvārēṇa vaktavyaṁ; tatra vyādhikāraṇamēva tāvadagrē’bhidhīyatē- kālētyādinā sūtrakramānurōdhāt| sūtraṇaṁ hi “hētuliṅgauṣadhajñānam” (sū.a.1) iti| kālaḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇaḥ, buddhiḥ prajñā, indriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāstatsahacaritāni dravyaguṇakarmāṇīndriyadvārōpayujyamānāni ca; tēṣāṁ kālādīnāṁ yōgaḥ sambandhaḥ| tasya viśēṣaṇatrayaṁ- mithyā na cāti cēti| tēna kālādīnāṁ mithyāyōgaḥ, naca yōgaḥ ayōga ityarthaḥ, ati ca yōgaḥ atiyōga ityarthaḥ| dvayāśrayāṇāmiti manaḥśarīrāśrayāṇām| ētacca manaḥśarīrādhiṣṭhānatvaṁ pr̥thaṅmilitaṁ ca bōddhavyam| trividha ityayōgātiyōgamithyāyōgarūpaḥ| hētusaṅgrahaḥ hētusaṅkṣēpaḥ| ētē ca kālādīnāmatiyōgāyōgamithyāyōgāstisraiṣaṇīyē “tatrātiprabhāvatāṁ” (sū.a.11) ityādinā granthēna suvyaktaṁ vācyā iti nēha vivriyantē| kālagrahaṇaṁ tvihādau kr̥taṁ, kālasya duṣparihāratvāt| tadanu buddhirucyatē, buddhyaparādhasyaivēndriyārthātiyōgādihētutvāt; vakṣyati hi- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣēvatē” (sū.a.28) iti; ēvaṁ ca yadyapyasātmyēndriyārthasaṁyōgaḥ prajñāparādhē praviśati, tathā’pi pratyāsannakāraṇatvādasātmyēndriyārthasaṁyōgēnaivāyaṁ [90] pr̥thak tantrē sūcyatē, prajñāparādhastvasātmyēndriyārthasaṁyōgavyatiriktakāyavāṅmanaḥkriyāparādhē vartatē| atra cādharmō’pi vyādhihēturasti, yaduktaṁ- “kriyāghnāḥ karmajā rōgāḥ” (śā.a.1) ityādi; tasya cādharmasya kālagrahaṇēnaiva grahaṇaṁ kēcinmanyantē; tanna, tisraiṣaṇīyē prajñāparādhēnaivādharmagrahaṇāt| tatra hi, anr̥tavacanābhidhyādivāṅmanōmithyāyōgarūpaḥ prajñāparādhaviśēṣa uktaḥ; natvanr̥tavacanādīnāṁ svarūpēṇa vyādhikartr̥tvaṁ, kintvadharmōtpādāvāntaravyāpārāṇāmēva; tēna prajñāparādha ēvādharmōtpādāvāntaravyāpāraḥ karmajarōgēṣu kāraṇaṁ, yāga iva dharmōtpādāvāntaravyāpāraḥ svargē| yattūcyatē- kālapariṇāmajāyamānatvāt karmajavikārāṇāṁ kālajatvaṁ, yaduktaṁ- “kālasya pariṇāmēna jarāmr̥tyunimittajāḥ| rōgāḥ svābhāvikā dr̥ṣṭāḥ svabhāvō niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti; tanna, tathā satyasātmyēndriyārthasaṁyōgajasyāpi kiñcitkālapariṇāmajāyamānasya kālajatvaṁ syāt| naca kālātiyōgādyabhidhāyigranthē [91] tisraiṣaṇīyē karmāvarōdhaḥ kathamapi pratibhāti| katidhāpuruṣīyē tu “dhīdhr̥tismr̥tivibhraṁśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyēndriyasaṁyōgā vijñēyā rōgahētavaḥ” (śā.a.1) ityabhidhāya svābhāvikānāṁ rōgāṇāṁ tathā karmajānāṁ ca kālaja ēvāvarōdhaḥ kr̥taḥ| uktaṁ hi tatra- “kālasya pariṇāmēna jarāmr̥tyunimittajāḥ| rōgāḥ svābhāvikā dr̥ṣṭāḥ svabhāvō niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti, tathā “nirdiṣṭaṁ daivasañjñaṁ tu karma yat paurvadaihikam| hētustadapi kālēna rōgāṇāmupalabhyatē” (śā.a.1) iti| atrāpi buddhimithyāyōgarūpaḥ prajñāparādha ēva rōgajanakakarmakāraṇam| kālaviśēṣaprāptyā [92] tu yēṣāṁ vyādhīnāmāgamō bhavati, tē kālamithyādiyōgajanyā vā bhavantu, asātmyēndriyārthaprajñāparādhajanyā vā; sarva ēvāviśēṣēṇa kālakr̥tābhivyaktimātraparigrahaṇāttatra [93] kālasamprāptijanyā ityuktā gadāḥ| tathāhi- tatra santatādijvarā api kālajanyā ēvōktāḥ| vacanaṁ hi- “santataḥ [94] satatō’nyēdyustr̥tīyakacaturthakau| svē svē kālē pravartantē kālē hyēṣāṁ balāgamaḥ” (śā.a.1) iti| naca santatādau kālasya mithyāyōgādayaḥ kāraṇatvēnōpalabhyantē, kintarhyasātmyēndriyārthasaṁyōgaprajñāparādhāvēva; tathā svābhāvikēṣu ca rōgēṣu na kālamithyāyōgādayaḥ kāraṇatvēnōpalabhyantē; tasmānna tatra kālamithyāyōgādijanyāḥ kālajatvēnācāryasyābhiprētāḥ, kintu kālābhivyañjanīyāḥ kālajāḥ; ata ēva ca tatra “samprāptiḥ kālakarmaṇām” (śā.a.1) iti paṭhitaṁ [95] natu “kālō mithyā na cāti ca” iti paṭhitam [96] | kiñca tatrāpi kālamabhidhāyāpi karmaṇāmiti padaṁ pr̥thak paṭhitvā [97] kālē jātaḥ karmajaḥ pr̥thagēva sūcitaḥ| kiñca, unmādanidānē sākṣādēvācāryēṇa karmajasya prajñāparādhajatvamuktam| vacanaṁ hi- “prajñāparādhāt sambhūtē vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṁsēdbudhō dēvānna pitr̥̄nna ca rākṣasān” (ni.a.7) iti| janapadōddhvaṁsanīyē’pyuktaṁ- “tasyamūlamadharmaḥ, tanmūlaṁ cāsatkarma pūrvakr̥taṁ, tayōryōniḥ prajñāparādha ēva” (vi.a.3)| (tadēvaṁ [98] karmāpēkṣadvayamupadarśitaṁ,) balābalaṁ tu vidvāṁsaḥ svayamēva nirlōcayiṣyanti| idaṁ tvatra cintyatāṁ- svābhāvikānāṁ kṣutpipāsādīnāṁ tathā kālasamyagyōgē’pi jāyamānānāṁ dōṣacayaprakōpāṇāṁ kva pravēśō bhavatu; na tāvat kālajē, yataḥ kālō hi tatra samyagyukta ēva, kālasamyagyōgaśca na vyādhikāraṇamiti siddhāntaḥ; atha kālapratiniyatastatrāsātmyēndriyārthasaṁyōga ēva kāraṇamiṣyatē, tathā’pyēvaṁ sati kālamithyāyōgādāvapyasātmyēndriyārthasaṁyōga ēva kāraṇamiti vaktuṁ pāryatē; tasmādasminmārgē ēvaṁ buddhirvalatē [99] – yat- sahajānāṁ vikārāṇāṁ niṣpratikriyatvēnēhāyōgādijanyatvēnāvarōdhō na kr̥ta ēva, kālasvabhāvajā api sahajā ēva; yā tvatra pratikriyā kālasvabhāvajānāmanāgatānāṁ bhāvānāṁ [100] sattvaguṇadravyasēvādirūpā tathā svābhāvikānāṁ ca kṣutpipāsājarādīnāṁ kālabhōjanarasāyanādirūpā, tasyā akaraṇē sati kālasvabhāvajasya rōgasya prādurbhāvaḥ prajñāparādhajanya ēva, ucitē hi kālē kartavyākaraṇaṁ prajñāparādha ēva; uktaṁ hi katidhāpuruṣīyē’pi prajñāparādhasaṅgrahē- “karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām” (śā.a.1) iti| anyē tu mithyāyōgādiśūnyakālavidyamānatvēna kāla ēvāvarōdha ēṣāṁ vikārāṇāmiti katidhāpuruṣīyē vakṣyamāṇagranthasya yathāśrutārthaparigrahādvarṇayanti| nacēti cakārāddhīnayōgaṁ gr̥hṇāti| vakṣyati hi- “mithyātihīnaliṅgēbhyō yō vyādhirupajāyatē” (śā.a.1) iti| hīnayōgasya tu sākṣādapaṭhanamayōgaprabhēdatvāt; svalpayōgē(gō)’pyayōgō bhavati, yathaikataṇḍulābhyavahārē’naśanamucyatē||54||
śarīraṁ sattvasañjñaṁ ca vyādhīnāmāśrayō mataḥ|
tathā sukhānāṁ, yōgastu sukhānāṁ kāraṇaṁ samaḥ||55||
dvayāśrayāṇāmityanēnōktamāśrayaṁ darśayati- śarīramityādi| atra śarīramādau kr̥taṁ, śarīrarōgādhikārēṇaivāsya tantrasya pravr̥ttatvāt| sattvasañjñaśabdēna mana ucyatē; kiṁvā sattvaśabdēnaiva manasi labdhē sañjñāśabdēnātmaśarīrasambaddhaṁ [101] mana ucyatē, śarīrādyasambandhasya [102] manasō vyādhyanāśrayatvāt| asamāsēna ca pr̥thagapi śarīramanasōrvyādhyāśrayatvaṁ darśayati| yataḥ kuṣṭhādayaḥ [103] śārīrā ēva, kāmādayastu mānasāḥ, unmādādayaśca dvayāśrayāḥ| ārōgyasyāśrayaṁ hētuṁ cāha- tathā sukhānāmityādi| sukhānāmiti ārōgyāṇām| vacanaṁ hi- “sukhasañjñakamārōgyaṁ vikārō duḥkhamēva tu” (sū.a.9) iti| tathēti śarīraṁ manaśca, tatra śarīrarōgābhāvarūpasyārōgyasya śarīramāśrayaḥ, mānasarōgābhāvasya tu manaḥ| yōgastu samaḥ kālabuddhīndriyārthānāṁ samyagyōgarūpastathā sukhānāmārōgyāṇāṁ kāraṇam| sukhānāmiti sukhapadābhidhēyānāṁ ca rōgābhāvānāṁ bahutvaṁ niṣēdhyarōgabahutvādēva bōddhavyam| idamēva hyabhāvānāṁ bahutvaṁ yanniṣēdhyabhāvabahutvam| nanu “āyurvēdāgamō hētuḥ” (sū.a.1) ityādāvadhyāyārthasaṅgrahē vyādhyāśrayō na saṅgr̥hītaḥ, tat kimidamanārṣaṁ? na, hētavaścētyanēna vyādhyāśrayarūpasyāpi hētōstatra saṅgrahaṇam||55||
nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇēndriyaiḥ|
caitanyē kāraṇaṁ nityō draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||
sattvamātmā śarīraṁ cēti vacanēna trayamupāttam, atra śarīramanasī vyādhyāśrayatayōktē [104] , ātmanastu kā vyavasthētyāha- nirvikāra ityādi| nirvikārō nirvikr̥tiḥ, tēna nīrōgatvamātmanaḥ| para iti sūkṣmaḥ śrēṣṭhō vā, tēna sattvaśarīrātmamēlakarūpō ya ātmaśabdēnōcyatē taṁ vyāvartayati; yaduktaṁ- “saṁyōgapuruṣasyēṣṭō viśēṣō vēdanākr̥taḥ” (śā.a.1) iti| saṁyōgē’pi cātmādīnāṁ manasyēva vēdanā bhavati, sā tu manaḥsaṁyuktē ātmanyapi sambaddhētyucyatē, tēna “nirvyathē cāntarātmani” (sū.a.22) iti vacanaṁ nirvyathē manasīti syāt [105] ; tathā śarīrādāvapyātmaśabdō vartatē, tadvyavacchēdārthaṁ para iti padam| uktaṁ hyanyatra- “brahmēndravāyvagnimanōdhr̥tīnāṁ dharmasya kīrtēryaśasaḥ śriyaśca| tathā śarīrasya śarīriṇaśca syāddvādaśasviṅgita ātmaśabdaḥ” iti| nanu, yadyātmā nirvikārastat kiṁ jñānarūpō’pyasya vikārō’sti vā nāstītyāha- sattvētyādi| sattvaṁ manaḥ, bhūtaguṇāḥ śabdādayaḥ, indriyāṇi cakṣurādīni, ētaiḥ karaṇabhūtaiścaitanyē kāraṇaṁ bhavatyātmā| caitanyaṁ cātmani jāyatē vyajyatē vā| ata ēva ca sattvādīnāṁ jñānakāraṇānāṁ sarvatrāsambhavāt sarvagatē’pyātmani na sarvatra pradēśē jñānaṁ bhavati| nanu yadi caitanyavānātmā, tadā kadācijjñānavān kadācidajña ityanityaḥ syādityāha- nitya iti| nityasyāpyātmanō jñānamanityaṁ; naca dharmānityatvē dharmiṇō’pyanityatvaṁ, nahyākāśaguṇaśabdānityatvē’pyākāśasyāpyanityatvamiti bhāvaḥ| nityatvaṁ cātmanaḥ pūrvāparāvasthānubhūtārthapratisandhānāt; nahyanityē jñātari pūrvānubhūtamarthamuttarō jñātā pratisandhattē [106] ; nahi dēvadattabuddhamarthaṁ yajñadattō’vagatatvēna pratisandadhāti| nanu, dr̥śyatē jñānavataḥ sukhōpalabdhāvanurāgalakṣaṇō vikārastathā duḥkhōpalabdhau ca dvēṣalakṣaṇaḥ, tat kathaṁ sukhaduḥkhōpalabdhāvayamātmā nirvikāra ityāha- draṣṭā paśyati hi kriyā iti| draṣṭā sākṣī; tēna yatiryathā paramaśāntaḥ sākṣī sañjagataḥ kriyāḥ sarvāḥ paśyanna rāgadvēṣādinā yujyatē, tathā”tmā’pi sukhaduḥkhādyupalabhamānō’pi na rāgādinā yujyatē; dr̥śyamānarāgādivikārastu manasi, prākr̥tabuddhau vā sāṅkhyadarśanaparigrahādbhavatīti bhāvaḥ| sāṅkhyamatē ca manaḥśabdēna buddhirantaḥkaraṇaṁ ca gr̥hyatē||56||
vāyuḥ pittaṁ kaphaścōktaḥ śārīrō dōṣasaṅgrahaḥ|
mānasaḥ punaruddiṣṭō rajaśca tama ēva ca||57||
samprati vikārāśrayaṁ tathā vikārasya vyavahitaṁ ca hētumabhidhāya pratyāsannaṁ dōṣarūpahētumāha- vāyurityādi| atra pradhānatvādagrē vāyuruktaḥ, prādhānyaṁ cāśubhūridāruṇavikārakartr̥tvāt; vacanaṁ hi- ‘āśukārī muhuścārī’ (su. ni. a. 1) iti; tathā aśītiṁ vātajān vikārān, catvāriṁśat pittavikārān, viṁśatiṁ ca kaphajān vakṣyati hi mahārōgādhyāyē (sū. a. 2)| vātamanu pittaṁ pradhānaṁ, śarīramūlabhūtāgnihētutvāttathā kaphādhikavikārakartr̥tvāttathā kaphāpēkṣayā cāśukāritvāt| asamāsakaraṇaṁ tu pr̥thagapi vāyvādīnāṁ rōgakartr̥tvōpadarśanārtham| śārīra iti mānasadōṣavyavacchēdārtham| saṅgraha iti “dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādivakṣyamāṇaprapañcasya saṅkṣēpaḥ| nanu, śōṇitasyāpi dōṣatvānnāyaṁ saṅgrahaḥ sādhuḥ, yatō raktasyāpi vātādivadviśiṣṭahētulakṣaṇavikāracikitsitanirdēśaḥ kr̥taḥ; tatra hētunirdēśō yathā- “kālē cānavasēcanāt” (sū.a.24/9) ityādi, lakṣaṇaṁ ca yathā- “tapanīyēndragōpābhaṁ padmālaktakasannibham” (sū.a.24/22) ityādi, raktavikārāśca raktārśaḥpradararaktapittādaya uktāḥ, upakramaśca “srāvaṇaṁ śōṇitasya tu” (sū.a.24/18) ityādinōktaḥ, tathā dōṣasañjñā ca carakē kr̥tā, yaduktaṁ- “kaphē vātē jitaprāyē pittaṁ śōṇitamēva vā| yadi kupyati vātasya kriyamāṇē cikitsitē|| yathōlbaṇasya dōṣasya tatra kāryaṁ bhiṣagjitam” (ci.a.5/27) iti; tathā ca tantrāntarē’pi śalyē śōṇitaṁ dōṣatvēnōktaṁ- “tairētaiḥ śōṇitacaturthaiḥ” (su.sū.a.21) iti vacanāt| naivaṁ, dōṣō hi svatantradūṣaṇātmaka ucyatē; yatō na vātādayō vr̥ddhāḥ kiñcidapēkṣya dūṣayanti kintu svata ēva, śōṇitaṁ tu duṣṭavātādisaṁsargamapēkṣyaiva dūṣakaṁ bhavati, na hi śōṇitaṁ vikr̥tavātādisambandhamantarēṇa vikr̥taṁ bhavati; sarvadā [107] vātādijanakairēva śōṇitaduṣṭēḥ; tathā sarvadā vātādilakṣaṇayuktasyaiva śōṇitasya duṣṭatvāt; yaśca hētvādiviśēṣa uktaḥ sa vātādiyuktasyaiva śōṇitasya bhavati; tēna vātādaya ēva tatrāpi dūṣaṇātmakāḥ, śōṇitaṁ tu svapramāṇātiriktamapi dūṣyamēva; na ca dūṣyasya hētvādayō viśiṣṭā na bhavanti, yatō māṁsādīnāmapi hētvādiviśēṣō’sti; yathā māṁsaduṣṭau- “māṁsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṁ divā” (vi.a.5) ityādi vakṣyati; māṁsaduṣṭilakṣaṇaṁ “śr̥ṇu māṁsapradōṣajān” (sū.a.28) ityādinā vividhāśitapītīyē vakṣyati yān vikārāstē jñēyāḥ, yata ētānēva māṁsadōṣavikārān srōtōvimānē māṁsaduṣṭilakṣaṇatvēnātidēśādabhidhāsyati, duṣṭamāṁsavikārāścādhimāṁsārbudādaya uktāḥ; upakramaśca “māṁsajānāṁ tu saṁśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca” (sū.a.28) ityuktaḥ| tasmāddūṣyādhikārē [108] dōṣakr̥tē kāryē dūṣyēṇa vyapadēśaḥ- raktajō’yaṁ, māṁsajō’yamityādi; yathā- snēhādhārēṇa vahninā dagdhē snēhadagdha iti vyapadēśaḥ| dōṣasañjñā tu pīḍākartr̥tvasāmānyādadōṣē’pi syāt [109] ; yathā- “svayaṁ pravr̥ttaṁ taṁ dōṣamupēkṣēta hitāśanaiḥ” (ci.a.5/46) ityatra purīṣamēva dōṣatvēnōktam| suśrutē tu śōṇitasya dōṣatvaṁ vraṇēṣu prāyaḥ śōṇitaduṣṭidarśanādupacaritamēvōktam| yataḥ pradēśāntarē vraṇapraśnē vātādayastraya ēva tatrāpyuktāḥ- “vātapittaślēṣmāṇa ēva dēvasambhavahētavō bhavanti” (su.sū.a.21) ityādinā| kiñca yadi śōṇitaṁ dōṣaḥ syāttadā vātādivatprakr̥tyārambhakaṁ syāt, nacārabhatē; tasmāttraya ēva dōṣā iti siddham| mānasadōṣamāha- mānasaḥ punarityādi| punaḥśabdō’vadhāraṇē, tēna mānasa uddiṣṭa ēva paraṁ na śārīradōṣavat prapañcitaḥ, mānasadōṣāṇāmasmiṁstantrē kāyacikitsārūpē’prāstāvikatvāditi bhāvaḥ| ādau raja uktaṁ prādhānyāt; vacanaṁ hi- “nārajaskaṁ tamaḥ pravartatē” (vi.a.6) iti| ēvaśabdēna sattvākhyaguṇasyādōṣatvamavadhārayati, sattvaṁ hyavikāri||57||
praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvō daivayuktivyapāśrayaiḥ|
mānasō jñānavijñānadhairyasmr̥tisamādhibhiḥ||58||
samprati dōṣapraśamakāraṇamāha- praśāmyatītyādi| pūrva iti śārīraḥ| dōṣagrahaṇēna tajjanyā vyādhayō’pi gr̥hyantē, vikr̥tadōṣādananyatvādvyādhīnām| daivamadr̥ṣṭaṁ, tadāśritya yadvyādhipratīkāraṁ karōti taddaivavyapāśrayaṁ balimaṅgalādi; ētacca prathamamuktaṁ sadyō’klēśēna ca vyādhipraśamakatvāt| yuktiḥ yōjanā; śarīrabhēṣajayōrhitō yō yōgastadapēkṣaṁ saṁśōdhanasaṁśamanādi yuktivyapāśrayamucyatē| jñānam adhyātmajñānaṁ, vijñānaṁ śāstrajñānaṁ [110] , dhairyam anunnatiścētasaḥ, smr̥tiḥ anubhūtārthasmaraṇaṁ, samādhiḥ viṣayēbhyō nivartyātmani manasō niyamanam||58||
rūkṣaḥ śītō laghuḥ sūkṣmaścalō’tha viśadaḥ kharaḥ|
viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59||
sasnēhamuṣṇaṁ [111] tīkṣṇaṁ ca dravamamlaṁ saraṁ kaṭu|
viparītaguṇaiḥ pittaṁ dravyairāśu praśāmyati||60||
guruśītamr̥dusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ|
ślēṣmaṇaḥ praśamaṁ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||
samprati śarīrarōgādhikārapravr̥ttatvādasya tantrasya śārīrarōgajanakavātādilakṣaṇaṁ bhēṣajaṁ cāha- rūkṣa ityādi| pradhānatvādagrē vāyōrabhidhānam| rūkṣādīnāṁ jyāyastvādabhidhānaṁ, tēna dāruṇādayō’pi guṇā bōddhavyāḥ; rūkṣatvaṁ ca vāyāvadhikaṁ, snēhasādhyatvādvāyōḥ; atō rūkṣatvamagrē’bhihitam| yadyapi vaiśēṣikē’nuṣṇāśītō vāyuḥ, tathā’pīha śītēna vr̥ddhidarśanāduṣṇēna ca praśamadarśanāttathā kēvalavātārabdhē rōgē śītadarśanācca śīta ēva vāyuḥ; yacca pittayuktasyōṣṇatvaṁ, tadyōgavāhitvāt; yathā pāṣāṇasya yēna dravyēṇa śītēnōṣṇēna vā yōgō bhavati tadguṇānuvidhānaṁ, tathā vāyōrapi| viparītā vātaguṇapratipakṣā guṇā yasya tadviparītaguṇaṁ; guṇaśabdēna cēha dharmavācinā rasavīryavipākaprabhāvāḥ sarva ēva gr̥hyantē, tēna prabhāvādapi yadvātaviparītaṁ tadapi gr̥hyatē| anyē tvēkaviparītaśabdalōpādviparītaṁ viparītaguṇaṁ ca grāhayanti; tēna viparītagrahaṇāt prabhāvaviparītaṁ gr̥hyatē, guṇavaiparītyādvipākādayō gr̥hyantē| nanu viparītaguṇabhūyiṣṭhairapi vātādīnāṁ praśamō bhavati, yatō na hi sarvaṁ bhēṣajaṁ vātādīnāṁ sarvātmanā viruddhaṁ bhavati; uktaṁ hi- “viruddhaguṇasannipātē hi bhūyasā’lpamavajīyatē” (vi.a.1) iti; tat kimiti viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāgrahaṇam? ucyatē- viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāpi viparītaguṇaśabdēnaiva grahaṇāt| viparītaguṇabhūyiṣṭhē’pi yē viparītā alpā abalā vā guṇāstē svakāryākartr̥tvādavyapadēśyā ēva; kiṁvā sarvathā viparītaguṇairadhikā praśastā ca śāntirbhavati, ata ēva sampraśabdau śīghrasamyakpraśamārthābhidhāyakau kr̥tau; viparītaguṇabhūyiṣṭhairna tathā śāntirbhavati, ata ēva sampraśabdābhyāṁ na tat sākṣāduktam| ēvaṁ ca vyākhyānaṁ pittaślēṣmaṇōrapi kartavyam| sasnēhamiti īṣatsnēhaṁ, tēna pittē sarpiṣaḥ snigdhasya bhēṣajatvamupapannam| amlarasatā cēha pittasyōcyatē, aptējaḥsamārabdhatvāt [112] pittasya; suśrutē tu kaṭutvamēva pittasyōktam, amlatā ca vidagdhasya pittasyōktā| yaduktaṁ- “vidagdhaṁ cāmlamēva ca” (su.sū.a.21) iti| ēvaṁ sasnēhatāyāmapi pittasya suśrutasvarasō nāsti| ētacca snigdhatvamamlatvaṁ ca jalānalārabdhatvāt pittasyōpapannamēva, suśrutē tu tējōrūpapittābhiprāyēṇaiva tannirastaṁ bhavati| ślēṣmaṇō viparītaguṇairguṇānāṁ praśama ucyatē, na punaḥ ślēṣmaṇaḥ praśamō’bhidhīyatē; kasmādēvamucyatē? guṇapraśamanēna ca guṇipraśamō guṇavr̥ddhyā ca guṇivr̥ddhirbhavatīti sūcanārtham| yata uṣṇēna śītapraśamē kriyamāṇē śītādhārasyōdakabhāgasyāvaśyamēva praśamaḥ kriyatē||59-61||
viparītaguṇairdēśamātrākālōpapāditaiḥ|
bhēṣajairvinivartantē vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62||
sādhanaṁ na tvasādhyānāṁ vyādhīnāmupadiśyatē|63|
viparītaguṇairapyalpamātraistathā’viparītadēśakālādipratibaddhaiśca na praśamō bhavatītyāha- viparītētyādi| dēśō bhūmirāturaśca, mātrā anapāyiparimāṇaṁ, kālō nityagaḥ r̥tvādirāvasthikō bālyādiśca; dēśādyapēkṣayā yathōcitatvēna kalpitō dēśamātrākālōpapāditaḥ| upapāditairiti caurādikō ṇic; kiṁvā vaidyēnōpapāditaiḥ| atra dēśagrahaṇādbalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tīnāṁ grahaṇaṁ, kālagrahaṇādvayasō’pi grahaṇaṁ, dōṣastu praśamanīyatayaiva gr̥hītaḥ, bhēṣajaṁ tu sākṣādēvōktam; ēvaṁ dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāṁ parīkṣyāṇāṁ daśavidhānāṁ sarvēṣāmēva grahaṇaṁ bhavati| sādhyatvēna prāmāṇikānāṁ sammatāḥ sādhyasammatāḥ; ētēnājñēnājñānādyē sādhyatvēna gr̥hītāstē nirākriyantē| yattu samyaggrahaṇēna yāpyayāpanamucyatē tannātisundaraṁ, vinivartanta iti vacanāt; na ca yāpyayāpanaṁ vinivr̥ttiḥ| asādhyē bhēṣajanivr̥ttimāha- sādhanamityādi| nanvasādhyānāmapi sādhanaṁ dr̥ṣṭaṁ, yatō’riṣṭavāṁstāvadavaśyaṁ mr̥tyugr̥hītatvēnāsādhyaḥ; yaduktaṁ- “ariṣṭaṁ cāpi tannāsti yadvinā maraṇaṁ bhavēt| maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṁ.a.2); utpannāriṣṭasādhanaṁ [113] ca suśrutē prōktaṁ- “dhruvaṁ tvariṣṭē maraṇaṁ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapōjapyatatparairvā nivāryatē” (su.sū.a.28) iti; tathā cāha bhagavānagastyaḥ- “rasāyanatapōjapyayōgasiddhairmahātmabhiḥ| kālamr̥tyurapi prājñairjīyatē nālasairnaraiḥ” iti; tathā’nyatrāpyuktaṁ- “jātā’riṣṭō’pi jīvati” iti| atrāhurēkē- dvividhamariṣṭaṁ niyatamaniyataṁ ca; tatra yanniyataṁ tadasādhyamēva, ata ēvōktaṁ “na tvariṣṭasya jātasya nāśō’sti maraṇādr̥tē” (iṁ.a.2); atra jātasyēti vacanānniyatasyēti gamyatē; yattvaniyatamariṣṭaṁ tatprati suśrutāgastyavacanayōrarthavattā| carakē’pyaniyatamariṣṭamuktaṁ; yathā- saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē (iṁ.a.9) iti| anyē tu bruvatē- saṁśayaprāptamiti uktibhēdamātramatra; tēna sarvāriṣṭaṁ mārakamēvāsati rasāyanādau, rasāyanatapaḥprabhr̥tayastu prabhāvātiśayayōgāditarakriyayā’sādhyamapi sādhayanti; taccāriṣṭanivāraṇaṁ viralēṣvēva puruṣātiśayēṣu nandikēśvarādiṣu dr̥ṣṭaṁ, na sarvapuruṣaistacchakyamatō jātāriṣṭānāmasādhyataiva tantrē prōcyatē| yattu kaiściducyatē- niyatāyuṣō mr̥tyurariṣṭapūrvō bhavati, aniyatāyuṣastvariṣṭaṁ vinaiva mr̥tyurbhavati| tanna, “maraṇaṁ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṁ.a.2) iti vacanāt| yaducyatē- aniyatāyuṣaḥ satyapi riṣṭaprādurbhāvē samyakkriyōpapādanājjīvitēna bhavitavyaṁ, yatō’niyatāyuṣaḥ puruṣakārāparādhādēva paraṁ mr̥tyurbhavati, samyakkriyāyāṁ ca puruṣakārāparādhō nāsti| tanna, nahyaniyatāyuṣaḥ sarvadaiva puruṣakārasādhyāḥ, kintu yathōcitakālakriyamāṇasvasthāturahitasēvārūpapuruṣakārasādhyāḥ; tēna yathōcitakālē hitāsēvanādasādhyatvayuktē vyādhau riṣṭē jātē kiṁ bhēṣajamatītakālakriyamāṇamapakrāntē [114] salila iva sētubandhaḥ kariṣyatīti| tasmādasādhyānāṁ sādhanaṁ nōpadiśyata iti sādhu||62||-
bhūyaścātō yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyatē||63||
kimētānyēva guṇakarmāṇi, utāparāṇyapītyāha- bhūyaścētyādi| guṇānāṁ karmāṇi guṇakarmāṇi| yathādravyamiti yasmin yasmin dravyē yadyadguṇakarma tattattasmiṁstasmin dravyē’nnapānādau kr̥tsnē vā tantrē vakṣyatē ‘ācārya’ iti śēṣaḥ; vakṣyatē iti brūñō vacirādēśāt prayōgaḥ| kiṁvā yathādravyamiti yathāhētuṁ; tadyathā- gurukharakaṭhinādiguṇabahulaṁ pārthivadravyaṁ, tēṣāṁ ca pārthivānāṁ guṇānāṁ karma upacayasaṅghātagauravādīti||63||
rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|
nirvr̥ttau ca viśēṣē ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||
samprati dōṣānabhidhāya tatpraśamanapradhānān rasān vaktumudyatō rasalakṣaṇapūrvakaṁ rasōtpattikramamāha- rasanārtha ityādi| rasyata āsvādyata iti rasaḥ| rasanārtha iti jihvāgrāhyaḥ| ētacca ṣaṇṇāmapi rasānāmanugataṁ rūpādiṣu ca vyāvr̥ttatvāt sādhulakṣaṇam| tasyēti rasasya| dravyamiti ādhārakāraṇam| dravyaśabdō hyādhārakāraṇavācī; yathā- “pañcēndriyadravyāṇi” (sū.a.8) iti| kṣitistathēti yathā āpa ādhārakāraṇaṁ tathā kṣitirapi| ‘apkṣitī’ iti vaktavyē kṣitistathētivacanāt [115] kṣitērādhārakāraṇatvamamukhyamiti darśayati| yēnāpō hi nisargēṇa rasavatyaḥ| tathā hyātrēyabhadrakāpyīyē “saumyāḥ khalvāpaḥ” (sū.a.26) ityādinā jala ēva rasasya vyaktiriti [116] darśayati| suśrutē’pyuktaṁ- “tasmādāpyō rasaḥ” (su.sū.a.42) iti| kṣitistvapāmēva rasēna nityānuṣaktēna rasavatītyucyatē| yatō nityaḥ kṣitijalasambandhaḥ; vacanaṁ hi- “viṣṭaṁ hyaparaṁ parēṇa” (nyā.da.3/1/60) iti| asyārthaḥ- khavāyvagnijalakṣitīnāmuttarōttarē bhūtē pūrvapūrvabhūtasya nityamanupravēśaḥ, tatkr̥taśca khādiṣu guṇōtkarṣaḥ| rasasya kiṁ vyaktāvapkṣitī kāraṇaṁ kiṁvā viśēṣē ityāha- nirvr̥ttāvityādi| nirvr̥ttau cēti abhivyaktau| ētēna rasō’bhivyajyamānō jalakṣityādhāra ēva vyajyata iti darśayati| cakārādviśēṣē’pi madhurādilakṣaṇē apkṣitī pratyayau| tēna “sōmaguṇātirēkānmadhuraḥ, pr̥thivyagniguṇātirēkādamlaḥ” (sū.a.26) ityādinā jalapr̥thivyōrapi viśēṣakāraṇatvaṁ vakṣyamāṇamupapannam| viśēṣē ca pratyayāḥ khādaya iti madhurādiviśēṣanirvr̥ttau nimittakāraṇaṁ khavāyvanalāḥ, na [117] tvādhārakāraṇabhūtāḥ| khādaya ityanēnaiva tritvē labdhē punastraya iti vacanaṁ tēṣāmēva vyastasamastānāmapi pratyayatvadarśanārtham; ata ēva vyastasamastākāśādisaṁsargabhēdādrasānāṁ madhurataramadhuratamādyavāntarabhēda upapannaḥ| viśēṣē cēti cakārādabhivyaktāvapyākāśādīnāṁ nimittakāraṇatvaṁ darśayati| vakṣyati hi- tāstvantarīkṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti; tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ (sū.a.26) iti| anyē tu viśēṣē cēti cakāraṁ khādayaścētyatra yōjayanti; tēna cakārāt kālō’pi viśēṣē’bhivyaktau ca kāraṇaṁ labhyatē| sākṣāttu kālasyāvacanēna khādibhyō’pyapakr̥ṣṭaṁ kālasya kāraṇatvaṁ darśyatē| kiṁvā rasasyāpō dravyaṁ kṣitistathēti pūrvavadēva; nirvr̥ttau cēti kṣitirēva nirvr̥ttāvabhivyaktau pratyayō nāpaḥ; yata āpō hyavyaktarasā ēva, kṣitisambandhādēva ca rasō’bhivyakta upalabhyatē| uktaṁ ca- “jaṅgamasthāvarāṇāṁ bhūtānāṁ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ” (sū.a.26) iti| tēna pārthivadravyasambandhādēvāpāṁ rasō vyajyatē, nānyathā| viśēṣē cēti cakārādapkṣitī viśēṣē kāraṇē| yadyapi [118] cāpkṣitī viśēṣē kāraṇē, tathā’pi “sōmaguṇātirēkānmadhuraḥ”- (sū.a.26) ityādau tu khādaya ēva tathā sanniviśanti yathā sōmō’tiriktō bhavati, tēna tatrāpyūnatvēna [119] sanniviṣṭāḥ khādaya ēva viśēṣahētava iti| yadyapicābhivyaktirmadhurādiviśēṣarahitā kvacidbhavati, tathā’pi sāmānyēna sarvatra yadabhivyaktayē’nugataṁ kāraṇamupalabhyatē kṣitirūpaṁ jalakṣitirūpaṁ vā tadabhivyaktikāraṇaṁ; yadanugamāttu madhurādiviśēṣōpalabdhistadviśēṣakāraṇamucyatē||64||
svāduramlō’tha lavaṇaḥ kaṭukastikta ēva ca|
kaṣāyaścēti ṣaṭkō’yaṁ rasānāṁ saṅgrahaḥ smr̥taḥ||65||
rasaviśēṣānāha- svādurityādi| atra sarvaprāṇināmiṣṭatvādādau madhura uktaḥ; tadanu ca prāṇyabhīṣṭōtkarṣakramēṇaivāmlādinirdēśakramō bōddhavyaḥ| ṣaṭka iti punaḥ saṅkhyākaraṇaṁ paravādimatasaptasaṅkhyatvādiniṣēdhārtham| ayaṁ saṅgraha ityanēnāvāntarabhēdabahutvaṁ tathā vakṣyamāṇarasasaṁsargabahutvaṁ ca darśayati||65||
svādvamlalavaṇā vāyuṁ, kaṣāyasvādutiktakāḥ|
jayanti pittaṁ, ślēṣmāṇaṁ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66||
(kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṁ, svādvamlalavaṇāḥ kapham|
kaṭutiktakaṣāyāśca kōpayanti samīraṇam [120] ||1||)|
rasānāmupayuktataraṁ kāryamāha- svādvamlētyādi| atra ca vāyōrnīrasasyāpi rasasahacaritasnigdhatvādiguṇairviparītaiḥ praśamō jñēyaḥ| ēvaṁ madhurarasasyāpi ślēṣmaṇō’mlalavaṇābhyāṁ snigdhatvābhiṣyanditvādisahacaritaguṇayōgādēva vr̥ddhiḥ| atra ca yē praśamakatvēna rasā vātādīnāṁ nōktāstē vardhakā bōddhavyāḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “tatrādyā mārutaṁ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanyē tu kurvatē” (vā.sū.a.1) iti| rasakarmātidēśēnaiva guṇavīryavipākānāmapi karmanirdēśaḥ kr̥ta ēva| yatō madhurādirasēnaiva sarvaguṇān vīryavipākāṁśca nirdēkṣyatyātrēyabhadrakāpyīyē- “tatra svāduḥ” (sū.a.26) ityādinā; tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṁ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26); tathā “amlō’mlaṁ pacyatē svādurmadhuraṁ lavaṇastathā” (sū.a.26) tathā “śītaṁ vīryēṇa yaddravyaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| tayōramlaṁ yaduṣṇaṁ ca yaccōṣṇaṁ kaṭukaṁ tayōḥ” (sū.a.26) ityādinā||66||
kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam|
svasthavr̥ttau mataṁ kiñcittrividhaṁ dravyamucyatē||67||
atō’vaśiṣṭaṁ dravyakāryaṁ prabhāvakr̥taṁ vaktuṁ prabhāvabhēdēna dravyabhēdamāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| dōṣasya dōṣayōrdōṣāṇāṁ vā praśamanaṁ dōṣapraśamanam| dōṣagrahaṇēna duṣṭā rasādayō’pi gr̥hyantē| tēna dravyamahimnā yaddōṣāṇāṁ duṣṭānāṁ rasādīnāṁ [121] dhātūnāṁ vā śamakamāmalakadurālabhādi tadgr̥hyatē| āmalakaṁ hi śivatvāttridōṣaharaṁ; durālabhā cāpi vātapittaślēṣmaharī| yadyapi cāmalakasya “hanti vātaṁ tadamlatvāt” (su.sū.a.46) ityādinā guṇadvārā tridōṣaharatvamucyatē, tathā’pi tatprabhāvabr̥ṁhitamēva bōddhavyam| yatastatrāmlatvādinā pittādikō’pi yujyatē, sa tvāmalakaprabhāvānna bhavati| dhātupradūṣaṇamiti vātādīnāṁ samatvēna śarīradhāraṇātmakānāṁ tathā rasādīnāṁ ca dūṣaṇaṁ kiñcit, yathā- yavakamandakaviṣādi| suṣṭhu avatiṣṭhatē nīrōgatvēnēti svasthaḥ, tasya vr̥ttiḥ svastharūpatayā’nuvartanaṁ, tatra svasthavr̥ttau matamabhimataṁ pūjitamiti yāvat| saṅkhyēyanirdēśādēva tritvē labdhē trividhagrahaṇaṁ niyamārtham| tēna saṁśōdhanasaṁśamanādīnāmanēkavidhānāmapyatraivāvarōdhaḥ| rasāyanavājīkaraṇē tu svasthavr̥ttimātra ēva| yaduktaṁ- “svasthasyōjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam” (ci.a.1pā.1) iti| pratipādē kiñcidgrahaṇaṁ dōṣaharatvādikarmaṇāṁ vibhinnadravyāśrayitvōpadarśanārtham; ēkakiñcidgrahaṇē tvēkamēva dravyaṁ dōṣaharaṁ dhātupradūṣakaṁ svasthavr̥ttimataṁ ca syāt, na ca tadabhimatam| nanu, svasthavr̥ttimatānāṁ raktaśāliṣaṣṭikayavādīnāṁ dōṣapraśamanatvamapi dr̥śyatē, yatō vakṣyati tatra tatra raktaśālyādīnāṁ jvarādau prayōgaṁ; tathā prakr̥tiśarīradēśakālamātrābhi(di)yuktaṁ dōṣapraśamanamapi dōṣakaraṁ bhavati, yathā- āmalakamatimātramagnimāndyāyētyādi jñēyaṁ; tathā dhātupradūṣaṇamapi dōṣaśamanaṁ dr̥śyatē, yathā- viṣamudaraharaṁ, tathā yadēva mandakādi dōṣakaraṁ tadēva kṣīṇadōṣaṁ prati dōṣavr̥ddhyā sāmyāpādanēna dōṣapraśamanaṁ bhavati; tadēvamavyavasthitatvāt kiñciddōṣapraśamanamityādi viruddham| atrōcyatē- svasthavr̥ttimataṁ raktaśālyādi dōṣapraśamanamapi bhavati, paraṁ tat prāyaḥ svasthavr̥ttihitatvāt svasthavr̥ttimatatvēna gr̥hyatē| vacanaṁ hi- “svasthasyōrjaskaraṁ yattu tadvr̥ṣyaṁ tadrasāyanam| prāyaḥ, prāyēṇa rōgāṇāṁ dvitīyaṁ śamanē hitam|| prāyaḥśabdō viśēṣārtha ubhayaṁ hyubhayārthakr̥t” (ci.a.1) iti| dōṣapraśamanāni dravyāṇi viguṇaprakr̥tyādipratibandhakābhāvē dōṣapraśamanamācarantyēva, pratibandhakasadbhāvē [122] tu na kurvanti, na caitāvatā tēṣāṁ sa [123] svabhāvō na bhavati; nahyagnirmantrādipratibandhāt kadācinna dahatīti dāhakatvēna nōpadiśyatē; ēvaṁ dhātupradūṣakasyāpi kadāciddhātupraśamakatvaṁ nimittāntarayōgādbhavanna dhātupradūṣakasvarūpatāṁ hanti, yathā salilasyāgnisambandhāduṣṇatvam| tasmādyadyasya prāyikamananyōpādhikr̥taṁ ca rūpaṁ, tēnaiva vyapadēśō yuktaḥ| yacca mandakādīnāṁ kṣīṇadōṣavardhakatvēna dōṣapraśamakatvaṁ tadvidyamānamapi kādācitkatvāttathā hyuttarakālaṁ dōṣāvahatvācca na vyapadiśyatē dōṣapraśamakatvēna| nanu, yadyapyēvaṁ tathā’pi yadēkadōṣaharamaparadōṣakaraṁ yathā maricaṁ ślēṣmaharaṁ pittakaraṁ cētyādi bahudravyajātaṁ tat kutra praviśatu? atraikē vadanti- yadubhayātmakaṁ taddōṣaharaṁ dōṣakaraṁ ca, nacaitāvatā dravyatritvakṣatiḥ; yatō na vātādisaṁsargajavyādhisadbhāvē vātādijanyatvēna yattraividhyaṁ rōgāṇāmucyatē tat khaṇḍitaṁ bhavati; kiṁvā maricādīnāṁ yadubhayakartr̥tvaṁ na taddravyaprabhāvakr̥taṁ, kiṁ tarhi rasādikr̥taṁ, tēna na dravyaprabhāvaprastāvē tadudāharaṇīyaṁ; naca kiñciddravyaṁ tādr̥śamasti yat prabhāvādēva kiñciddōṣaṁ karōti kiñcicchamayatīti na dōṣapraśamanatvādiprabhāvaṁ prati niyamaḥ; ayamēva ca pakṣaḥ sādhuḥ| nanu ‘kiñciddōṣapraśamanaṁ kiñciddōṣapradūṣaṇam’ iti vā kriyatāṁ, ‘kiñciddhātupraśamanaṁ kiñciddhātupradūṣaṇam’ iti vā| naivaṁ, tathā sati dōṣaśabdasya mukhyavr̥ttyā vātādiṣvēva vr̥ttitvāttathā [124] dhātuśabdasya ca rasādivr̥ttitvādubhayagrahaṇaṁ [125] na prāpyatē; ubhayapadōpādānēna dvayaṁ nipuṇakārī tantrakārō dūṣaṇatvadhāraṇatvayōgaparigrahāddōṣapraśamanēna duṣṭarasādipraśamanamapi bhēṣajaṁ vividhāśitapītīyādivakṣyamāṇaṁ, tathā dhātupradūṣaṇēna vātādipradūṣakamapi nidānādivakṣyamāṇaṁ grāhayati| praśabdō’tra prakārē; tēna prakārēṇa mr̥dumadhyādinā prakōpaṇaṁ, tathā prakārēṇa saṁśōdhanasaṁśamanādinā śamanamucyatē; kiṁvā dhātvarthānuvr̥ttāvēva [126] imau praśabdau, yathā- ‘cyutāṁśaḥ paridhāvati’ ityatra dhāvatītyarthaḥ| ādau dōṣapraśamanagrahaṇaṁ tasyaivēhābhiprētatvāt| nanu svasthavr̥ttimataṁ dravyaṁ bhāvidōṣaharatvēna dōṣapraśamanamēva| naivaṁ, nahi svāsthyānuvr̥ttijanakatvāddōṣanivr̥ttikaraṁ [127] dōṣaharaṇamucyatē, kiṁ tarhi samadhātūnāmavardhakatvēnākṣayakaratvēna ca rasādisrōtasāṁ cānuguṇatvēna dhātusāmyānuvr̥ttikaramucyatē| vacanaṁ hi- “pathyaṁ pathō’napētaṁ yat” (sū.a.25) iti||67||
tat punastrividhaṁ prōktaṁ jaṅgamaudbhidapārthivam [128] |
madhūni gōrasāḥ pittaṁ vasā majjā’sr̥gāmiṣam||68||
viṇmūtracarmarētō’sthisnāyuśr̥ṅganakhāḥ khurāḥ|
jaṅgamēbhyaḥ prayujyantē kēśā lōmāni rōcanāḥ||69||
suvarṇaṁ samalāḥ pañca lōhāḥ sasikatāḥ sudhā|
manaḥśilālē maṇayō lavaṇaṁ gairikāñjanē||70||
bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṁ tu caturvidham|
vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71||
phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi|
ōṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smr̥tāḥ||72||
mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ|
kṣārāḥ kṣīraṁ phalaṁ puṣpaṁ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ||73||
patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarōhāścaudbhidō gaṇaḥ|74|
sampratyanyathā dravyabhēdamāha- tat punarityādi| taditi dravyam| gacchatīti jaṅgamam, udbhidya pr̥thivīṁ jāyata iti audbhidaṁ vr̥kṣādi, uktaprakāradvayātiriktaḥ pr̥thivīvikāraḥ pārthivam| saṁsvēdajasyēha krimyādērjaṅgamē’varōdhaḥ, kukuṇḍakādēśca audbhidē| iha ca dravyaśabdēna pārthivadravyamēvōcyatē; tēna jalānilāgnyādīnāmagrahaṇādavyāptirna vācyā| jaṅgamaśabdēna jaṅgamaprabhavaṁ gōrasamadhvādyapi grāhyam| ēvamaudbhidapārthivayōrapi grahaṇaṁ vācyam| rōcanā gōrōcanā| ētacca madhvādi prāya upayōgitvāt prādhānyāduktaṁ; tēnāṇḍabastyādīnāṁ [129] ca grahaṇaṁ bōddhavyam| yadyapi jaṅgamānantaraṁ bahuprapañcatvēna pradhānatvādaudbhidamupadiṣṭaṁ, tathā’pyabahuvaktavyatvāt pārthivamēva jaṅgamānantaraṁ vivriyatē; tadanu bahuvaktavyamaudbhidam| suvarṇamityādi| pañca lōhā iti tāmrarajatatrapuśīsakr̥ṣṇalōhānāṁ grahaṇam| samalā iti malaśabdēna śilājatūni lōhamalarūpāṇi gr̥hyantē, tacca suśrutadarśanāt suvarṇarajatādibhavaṁ ṣaḍvidhamēva gr̥hyatē; suśrutē hi ṣaḍvidhamēva śilājatūktam, iha tu rasāyanē caturvidhamuktaṁ- “caturbhyō dhātubhyastasya sambhavaḥ| hēmnō’tha rajatāttāmrādvaraṁ kr̥ṣṇāyasādapi” (ci.a.1) iti vacanāt| ētacca vacanaṁ rasāyanādhikāritāṁ caturvidhasya śilājatunō darśayati, natu ṣaḍvidhaśilājatupratiṣēdhaparamiti na suśrutēna samaṁ virōdhaḥ| kiṁvā suvarṇaṁ nirmalaṁ, samalāstu rajatatāmratrapuśīsalōhāḥ (iti [130] militvā pañca lōhāḥ|) śilājatupāṣāṇapaṅkaprabhr̥tīnāṁ tu grahaṇamuddiṣṭaśabdēna sūcitam; uddēśō hyalpakathanam| sudhā gāṅgēyikā| ālaṁ haritālam| añjanaṁ sauvīrāñjanam| phalairvanaspatiriti vināpuṣpaiḥ phalairyuktā vaṭōdumbarādayaḥ| yaduktaṁ hārītē- “tēṣāmapuṣpāḥ phalinō vanaspataya iti smr̥tāḥ” iti| puṣpairvānaspatyaḥ phalairapīti puṣpānantaraṁ phalabhāja ityarthaḥ| phalasya pākādantō vināśō yēṣāṁ tilamudgādīnāṁ tē phalapākāntāḥ; atra kēcit phalapākāntāḥ [131] pākāntāścauṣadhya iti vadanti; tēna vinā’pi phalaṁ pākēnaivāntō yēṣāṁ dūrvādīnāṁ tē’pi gr̥hyantē| pratānaśabdēna latā gulmāśca gr̥hyantē| yaduktaṁ hārītēna- “latā gulmāśca vīrudhaḥ” iti| mūlatvagityādau niryāsō lākṣāsarjarasādiḥ| audbhidō gaṇa ityaudbhidasamudbhūtō gaṇaḥ||68-73||-
mūlinyaḥ ṣōḍaśaikōnā phalinyō viṁśatiḥ smr̥tāḥ||74||
mahāsnēhāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca|
aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāvēva payāṁsi ca||75||
śōdhanārthāśca ṣaḍ vr̥kṣāḥ punarvasunidarśitāḥ|
ya ētān vētti saṁyōktuṁ vikārēṣu sa vēdavit||76||
sampratyatraiva jaṅgamaudbhidapārthivadravyē yat praśastaṁ tadāha- mūlinya ityādi| mūlaṁ praśastatamaṁ yāsāṁ tā mūlinyaḥ; ēvaṁ phalinyō’pi| ṣōḍaśēti cchēdaḥ| mahāsnēhā iti kṣīramāṁsādīnāmapi snēhatayā snēhādhyāyē vakṣyamāṇatvēna tēṣu sarpirādīnāṁ bhūrisnēhavattvēna mahattvam| pañcaiva lavaṇānīti vimānē (vi.a.8) vakṣyamāṇalavaṇabahutvē pañcānāmēva praśastatvēna darśanārtham| ēvaṁ mūtrādiṣvapi prādhānyamunnēyaṁ sajātīyēṣu| vēdaviditi āyurvēdavit||74-76||
hastidantī haimavatī śyāmā trivr̥dadhōguḍā|
saptalā śvētanāmā ca pratyakśrēṇī gavākṣyapi||77||
jyōtiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā|
ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣōḍaśī||78||
śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardanē haimavatyapi|
śvētā jyōtiṣmatī caiva yōjyā śīrṣavirēcanē||79||
ēkādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayōjyāstā virēcanē|
ityuktā nāmakarmabhyāṁ mūlinyaḥ…|80|
hastidantītyādi| hastidantī br̥hatphalā gōḍumbā, ‘iyamēva nāgadantī bhaṇyatē’ ityēkē| haimavatī vacā| śyāmā śyāmamūlā trivr̥t| adhōguḍā praddhadārakaḥ| saptalā carmakaṣā| śvētanāmā śvētā’parājitā| pratyakśrēṇī dantī| bimbī ōṣṭhōpamaphalā| śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā| viṣāṇikā āvartanī| ajagandhā ‘phōkāndī’ iti khyātā| dravantī dantyēva cīritapatrā| kṣīriṇī dugdhikā| mūlinīnāṁ vamanādiviniyōgamāha- śaṇapuṣpītyādi||77-79||-
…phalinīḥ śr̥ṇu||80||
śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṁ madanāni ca|
dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam|
ānūpaṁ sthalajaṁ caiva klītakaṁ dvividhaṁ smr̥tam||81||
prakīryā cōdakīryā ca pratyakpuṣpā tathā’bhayā|
antaḥkōṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca [132] śāradam||82||
kampillakāragvadhayōḥ phalaṁ yat kuṭajasya ca|
dhāmārgavamathēkṣvāku jīmūtaṁ kr̥tavēdhanam||83||
madanaṁ kuṭajaṁ caiva trapuṣaṁ hastiparṇinī|
ētāni vamanē caiva yōjyānyāsthāpanēṣu ca||84||
nastaḥ pracchardanē caiva pratyakpuṣpā vidhīyatē|
daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virēcanē||85||
nāmakarmabhiruktāni phalānyēkōnaviṁśatiḥ|86|
śaṅkhinī śvētabuhnā(dhna)| klītakaṁ yaṣṭīmadhu; asya tu yadyapi suśrutē mūlaṁ praśastaṁ, mūlēnaiva vyavahāraḥ, tathā’pi virēcanaṁ prati yaṣṭīmadhudvayasyāpi phalamēva praśastaṁ jñēyam| dhāmārgavaḥ pītaghōṣakaḥ| ikṣvākuḥ tiktālābuḥ| jīmūtō ghōṣakabhēdaḥ| kr̥tavēdhanaṁ jyōtsnikā| prakīryōdakīryē karañjadvayam| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ| antaḥkōṭarapuṣpī nīlabudhnā| hastiparṇī mōraṭaḥ, asyāśca śaratkālabhavamēva phalaṁ grāhyaṁ; ata uktaṁ- hastiparṇyāśca śāradamiti| kampillakaṁ guṇḍārōcanikā| āragvadhasya yadyapi suśrutē patraṁ pradhānamuktaṁ, tathā’pīha phalaṁ gr̥hyatē pradhānatamatvāt| dhāmārgavamityādinā pañcakarmaviniyōga ucyatē| nastaḥ pracchardana iti śirōvirēcanē||80-85||-
sarpistailaṁ vasā majjā snēhō diṣṭaścaturvidhaḥ [133] ||86||
pānābhyañjanabastyarthaṁ nasyārthaṁ caiva yōgataḥ|
snēhanā jīvanā varṇyā balōpacayavardhanāḥ||87||
snēhā hyētē ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|
mahāsnēhēṣu sarpirādau paṭhitaṁ, prādhānyāt; vacanaṁ hi- “nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam” (ni.a.1) iti||86-87||-
sauvarcalaṁ saindhavaṁ ca viḍamaudbhidamēva ca||88||
sāmudrēṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca|
snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni [134] ca||89||
ālēpanārthē yujyantē snēhasvēdavidhau tathā|
adhōbhāgōrdhvabhāgēṣu nirūhēṣvanuvāsanē||90||
abhyañjanē bhōjanārthē śirasaśca virēcanē|
śastrakarmaṇi vartyarthamañjanōtsādanēṣu ca||91||
ajīrṇānāhayōrvātē gulmē śūlē tathōdarē|
uktāni lavaṇā(ni)…|92|
lavaṇēṣu yadyapi saindhavaṁ pradhānaṁ, yatō vakṣyati- “saindhavaṁ lavaṇānām” (sū.a.25) ityagryādhikārē, tathā’pi sauvarcalasya rōcanatvaprakarṣāttathā saindhavamanu prādhānyakhyāpanārthamagrē pāṭhaḥ| audbhidam autkārikālavaṇaṁ, kēcicchāmbharilavaṇamāhuḥ| sāmudraṁ dakṣiṇasamudrabhavaṁ ‘karakaca’ iti khyātam| abhyañjana iti snēhābhyaṅgē| vartyarthamiti phalavartyartham||88-91||-
… nyū(ū)rdhvaṁ mūtrāṇyaṣṭau nibōdha mē||92||
mukhyāni yāni diṣṭāni [135] sarvāṇyātrēyaśāsanē|
avimūtramajāmūtraṁ gōmūtraṁ māhiṣaṁ ca yat [136] ||93||
hastimūtramathōṣṭrasya hayasya ca kharasya ca|
uṣṇaṁ tīkṣṇamathō’rūkṣaṁ [137] kaṭukaṁ lavaṇānvitam||94||
mūtramutsādanē yuktaṁ yuktamālēpanēṣu ca|
yuktamāsthāpanē mūtraṁ yuktaṁ cāpi virēcanē||95||
svēdēṣvapi ca tadyuktamānāhēṣvagadēṣu ca|
udarēṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu [138] ||96||
tadyuktamupanāhēṣu pariṣēkē tathaiva ca|
dīpanīyaṁ viṣaghnaṁ ca krimighnaṁ cōpadiśyatē||97||
pāṇḍurōgōpasr̥ṣṭānāmuttamaṁ śarma [139] cōcyatē|
ślēṣmāṇaṁ śamayēt pītaṁ mārutaṁ cānulōmayēt||98||
karṣēt pittamadhōbhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ|
sāmānyēna mayōktastu pr̥thaktvēna pravakṣyatē||99||
avimūtraṁ satiktaṁ syāt snigdhaṁ pittāvirōdhi ca|
ājaṁ kaṣāyamadhuraṁ pathyaṁ dōṣānnihanti ca||100||
gavyaṁ samadhuraṁ kiñciddōṣaghnaṁ krimikuṣṭhanut|
kaṇḍūṁ ca śamayēt pītaṁ samyagdōṣōdarē hitam||101||
arśaḥśōphōdaraghnaṁ tu sakṣāraṁ māhiṣaṁ saram|
hāstikaṁ lavaṇaṁ mūtraṁ hitaṁ tu krimikuṣṭhinām||102||
praśastaṁ baddhaviṇmūtraviṣaślēṣmāmayārśasām|
satiktaṁ śvāsakāsaghnamarśōghnaṁ cauṣṭramucyatē||103||
vājināṁ tiktakaṭukaṁ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham|
kharamūtramapasmārōnmādagrahavināśanam||104||
itīhōktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayōgataḥ|105|
avimūtramityādau strīmūtramēva praśastamiti liṅgaparigrahāddarśayati; yataḥ strīṇāṁ laghvaṅgatvānmūtramapi laghu; vacanaṁ hi- “lāghavaṁ jātisāmānyē strīṇāṁ puṁsāṁ ca gauravam” (sū.a.27) iti| yattūcyatē- puṁsāṁ mūtraṁ śukrasambandhādguru; tanna, śukrasambandhasya strīṇāmapi śukravattvēna tulyatvāt; vacanaṁ hi- “yadā nārī hi nāryā tu maithunāyōpapadyatē| muñcataḥ śukramanyō’nyamanasthistatra jāyatē [140] ” ityādi; napuṁsakamūtraṁ tvamaṅgalatvānna gr̥hyatē| agadēṣvityanēnāgadaprayōgayaugikatvaṁ, viṣaghnamityanēna ca kēvalasyaiva viṣahantr̥tvamiti na paunaruktyam| śarma cōcyata iti ārōgyarūpasukhakartr̥tvāt| adhōbhāgamiti adhōmārgēṇa pittaṁ karṣēt; kiṁvā yadēvādhōgataṁ pittaṁ tadēva virēcayati nōrdhvagam| yathāsāmarthyayōgata iti yādr̥śaḥ śaktiyōgō mūtrāṇāṁ tathā||92-104||-
ataḥ [141] kṣīrāṇi vakṣyantē karma caiṣāṁ guṇāśca yē||105||
avikṣīramajākṣīraṁ gōkṣīraṁ māhiṣaṁ ca yat|
uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṁ vaḍavāyāḥ striyāstathā||106||
prāyaśō madhuraṁ snigdhaṁ śītaṁ stanyaṁ payō matam|
prīṇanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ mēdhyaṁ balyaṁ manaskaram||107||
jīvanīyaṁ śramaharaṁ śvāsakāsanibarhaṇam|
hanti śōṇitapittaṁ ca sandhānaṁ vihatasya ca||108||
sarvaprāṇabhr̥tāṁ sātmyaṁ śamanaṁ śōdhanaṁ tathā|
tr̥ṣṇāghnaṁ dīpanīyaṁ ca śrēṣṭhaṁ kṣīṇakṣatēṣu ca||109||
pāṇḍurōgē’mlapittē ca śōṣē gulmē tathōdarē|
atīsārē jvarē dāhē śvayathau ca viśēṣataḥ [142] ||110||
yōniśukrapradōṣēṣu mūtrēṣvapracurēṣu ca|
purīṣē grathitē pathyaṁ vātapittavikāriṇām||111||
nasyālēpāvagāhēṣu vamanāsthāpanēṣu [143] ca|
virēcanē snēhanē ca payaḥ sarvatra yujyatē||112||
yathākramaṁ kṣīraguṇānēkaikasya pr̥thak pr̥thak|
annapānādikē’dhyāyē bhūyō vakṣyāmyaśēṣataḥ||113||
prāyaśō madhuramiti prādhānyēna madhuram| tēna kṣīramuṣṭrīṇāmīṣallavaṇaṁ tathā chāgaṁ kaṣāyamityādau rasāntarasyāprādhānyēnānubandhō’pi kṣīrē bhavatīti darśayati| prāyaśa iti br̥ṁhaṇaṁ snigdhamityētābhyāṁ tathā śītamityanēna ca sambadhyatē; tēnauṣṭrasya rūkṣōṣṇatvābhidhānaṁ na virōdhi| stanyamiti stanyavr̥ddhikaram| manaskaramiti prabhāvādōjaskaratvācca; ōjōvr̥ddhyā hi tadanuvidhāyinō manasō’pi svakarmasāmarthyaṁ bhavati| ētadēva ca nityasyēha manasaḥ karaṇaṁ yanmanasaḥ prakarṣabuddhyutkarṣādiguṇakaraṇam| hanti śōṇitapittamiti avasthāviśēṣāpannamēva śōṇitapittaṁ hanti| vacanaṁ hi- “kaṣāyayōgairvividhairyathōktairdīptē’nalē ślēṣmaṇi nirjitē ca| yadraktapittaṁ praśamaṁ na yāti tatrānilaḥ syādanu, tatra kāryam|| chāgaṁ payaḥ syāt paramaṁ prayōgē gavyaṁ śr̥taṁ pañcaguṇē jalē vā” (ci.a.4) iti| ēvaṁ ca yaducyatē- adhōbhāgē raktapittē saratvāt kṣīramayaugikam, ūrdhvagē ca kaphakartr̥tayā’yaugikamiti, tannirastam| sarvaprāṇabhr̥tāṁ sātmyamityatra sarvaśabdaścikitsyatayā prakr̥tasarvamanuṣyēṣvēva vartatē, tēna kṣīrasya saṁsvēdajādiprāṇyasātmyatvaṁ nōdbhāvanīyaṁ; kiṁvā sarvaśabdō’yaṁ bhūrivacanaḥ||105-113||
athāparē trayō vr̥kṣāḥ pr̥thagyē phalamūlibhiḥ|
snuhyarkāśmantakāstēṣāmidaṁ karma pr̥thak pr̥thak||114||
vamanē’śmantakaṁ vidyāt snuhīkṣīraṁ virēcanē|
kṣīramarkasya vijñēyaṁ vamanē savirēcanē||115||
phalamūlibhiriti pr̥thakśabdayōgādapādānē tr̥tīyā| aśmantakō [144] māluyāsadr̥śapatrō vr̥kṣaḥ||114-115||
imāṁstrīnaparān vr̥kṣānāhuryēṣāṁ hitāstvacaḥ|
pūtīkaḥ kr̥ṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ||116||
virēcanē prayōktavyaḥ pūtīkastilvakastathā|
kr̥ṣṇagandhā parīsarpē śōthēṣvarśaḥsu cōcyatē||117||
dadruvidradhigaṇḍēṣu kuṣṭhēṣvapyalajīṣu ca|
ṣaḍvr̥kṣāñchōdhanānētānapi vidyādvicakṣaṇaḥ||118||
ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snēhāśca lavaṇāni ca|
mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ [145] yē diṣṭapayastvacaḥ||119||
pūtīkaḥ kaṇṭakīkarañjaḥ| tilvakō lōdhraḥ; tasya taruriti viśēṣaṇēna paṭṭikālōdhraṁ vyudasyati, śābaralōdhraṁ ca mahāpramāṇaṁ taruśabdayōgyaṁ grāhayati; kiṁvā taruviśēṣaṇēna bālaṁ lōdhraṁ vyudasyati| ṣaḍvr̥kṣāñ śōdhanānityatra yadyapi kr̥ṣṇagandhāyāḥ pañcakarmaṇyanabhidhānānna śōdhanatvaṁ, tathā’pi bāhyālēpanēna bahiḥsthitadōṣasaṁśōdhanatvaṁ bōddhavyaṁ; kiṁvā apiśabdāt kr̥ṣṇagandhāyā aśōdhanatvamapi sūcyatē||116-119||
ōṣadhīrnāmarūpābhyāṁ jānatē hyajapā vanē|
avipāścaiva gōpāśca yē cānyē vanavāsinaḥ||120||
na nāmajñānamātrēṇa rūpajñānēna vā punaḥ|
ōṣadhīnāṁ parāṁ prāptiṁ kaścidvēditumarhati||121||
yōgavittvapyarūpajñastāsāṁ [146] tattvaviducyatē|
kiṁ punaryō vijānīyādōṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122||
yōgamāsāṁ tu yō vidyāddēśakālōpapāditam|
puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣya sa jñēyō [147] bhiṣaguttamaḥ||123||
uktānāmōṣadhīnāṁ yōgajñānasya prādhānyaṁ darśayannāha- ōṣadhīrityādi| parāṁ prāptimiti utkr̥ṣṭaṁ vyādhiśarīrādyapēkṣaṁ samyagyōgam| yōgō vyādhiśarīrādyapēkṣā samyagyōjanā bhēṣajasya| sarvathēti nāmarūpayōgaiḥ| yōgamēva viśiṣṭaṁ darśayannāha- yōgamityādi| dēśakālōpapāditamiti dēśakālakr̥tam| puruṣaṁ puruṣaṁ vīkṣyēti vīpsāyāṁ, pratipuruṣaṁ prakr̥tyādibhēdēna yōgasya prāyō bhēdō bhavatīti darśayati| puruṣaśabdēna cēha saṁyōgapuruṣō’bhiprētaḥ||120-123||
yathā viṣaṁ yathā śastraṁ yathā’gniraśaniryathā|
tathauṣadhamavijñātaṁ vijñātamamr̥taṁ yathā||124||
auṣadhaṁ hyanabhijñātaṁ nāmarūpaguṇaistribhiḥ|
vijñātaṁ cāpi duryuktamanarthāyōpapadyatē||125||
yōgasyauṣadhajñānādhīnatvādauṣadhājñānasya mahānarthakāritāṁ bahubhirdr̥ṣṭāntairdarśayati- yathā viṣamityādi| viṣādibahudr̥ṣṭāntēnājñātaṁ bhēṣajaṁ kiñcidviṣavat sañjñānāśaṁ kr̥tvā mārayati, kiñcicca śastravanmarmacchēdaṁ kr̥tvā mārayati, kiñciccāgnivat sphōṭādikaṁ kr̥tvā mārayati, kiñciccāśanivat sadyō mārayatīti darśayati| nāmarūpaguṇairityanēna tritvē labdhē punastribhiriti vacanamēkaikajñānapratiṣēdhārthaṁ; tēna tribhirēva militairjñātaṁ bhēṣajaṁ praśastamiti darśayati||124-125||
yōgādapi viṣaṁ tīkṣṇamuttamaṁ bhēṣajaṁ bhavēt|
bhēṣajaṁ cāpi duryuktaṁ tīkṣṇaṁ sampadyatē viṣam||126||
tasmānna bhiṣajā yuktaṁ yuktibāhyēna bhēṣajam|
dhīmatā kiñcidādēyaṁ jīvitārōgyakāṅkṣiṇā||127||
kuryānnipatitō mūrdhni saśēṣaṁ vāsavāśaniḥ|
saśēṣamāturaṁ kuryānnatvajñamatamauṣadham||128||
duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rōgiṇē|
yō bhēṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati||129||
tyaktadharmasya pāpasya mr̥tyubhūtasya [148] durmatēḥ|
narō narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130||
varamāśīviṣaviṣaṁ kvathitaṁ tāmramēva vā|
pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā’pyayōguḍāḥ||131||
natu śrutavatāṁ vēśaṁ bibhratā śaraṇāgatāt|
gr̥hītamannaṁ pānaṁ vā vittaṁ vā rōgapīḍitāt||132||
bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi|
paraṁ prayatnamātiṣṭhēt prāṇadaḥ syādyathā nr̥ṇām||133||
yōgaṁ stauti- yōgādapītyādi| viṣaṁ ca samyagyōgādbhēṣajaṁ bhavatīti “tilaṁ dadyādviṣasya tu” (ci.a.1) ityādiprayōgē bōddhavyam| na kēvalamāturēṇaivābhiṣajō bhēṣajaṁ nādēyaṁ, kintu bhiṣajā’pi yuktibāhyēna bhēṣajamāturāya na dēyamityāha- duḥkhitāyētyādi||126-133||
tadēva yuktaṁ bhaiṣajyaṁ yadārōgyāya kalpatē|
sa caiva bhiṣajāṁ śrēṣṭhō rōgēbhyō yaḥ pramōcayēt||134||
atha samyagyuktasya bhēṣajasya kiṁ lakṣaṇaṁ kiṁvā upādēyasya śrēṣṭhavaidyasya lakṣaṇamityāha- tadēvētyādi| rōgēbhyō yaḥ pramōcayēdityanēna ca jñānapūrvaṁ bhēṣajaprayōgēṇa rōgahārakatvamucyatē; tēna yādr̥cchikasiddhyā kuvaidyavyavahārō na vācyaḥ; yādr̥cchikasiddhau hi vaidyō na rōgapramōkṣē kāraṇaṁ, kintu ghuṇākṣaranyāyēna daivāgatō bhēṣajasya samyagyōga iti||134||
samyakprayōgaṁ sarvēṣāṁ siddhirākhyāti karmaṇām|
siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṁ bhiṣaktamam||135||
kathamārōgyāt samyagyōgō bhēṣajasya jñāyatē ityāha- samyakprayōgamityādi| sarvēṣāmityanēnānyēṣāmapi karmaṇāṁ pratimākaraṇādīnāṁ siddhiḥ samyagyōgaṁ tatkāraṇatāṁ khyāpayati; na hyasamyakprayuktē kāraṇē samyak kāryaṁ bhavati| siddhirākhyātīti uktā prātiniyamikī siddhiḥ, na yādr̥cchikī| sarvairguṇairiti śrutē paryavadātatvādibhiḥ khuḍḍākacatuṣpāda (sū.a.10) vakṣyamāṇaiḥ||135||
tatra ślōkāḥ-
āyurvēdāgamō hēturāgamasya pravartanam|
sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvēdasya nirṇayaḥ||136||
sampūrṇaṁ kāraṇaṁ kāryamāyurvēdaprayōjanam|
hētavaścaiva dōṣāśca bhēṣajaṁ saṅgrahēṇa ca||137||
rasāḥ sapratyayadravyāstrividhō dravyasaṅgrahaḥ|
mūlinyaśca phalinyaśca snēhāśca lavaṇāni ca||138||
mūtraṁ kṣīrāṇi vr̥kṣāśca ṣaḍ yē kṣīratvagāśrayāḥ|
karmāṇi caiṣāṁ sarvēṣāṁ yōgāyōgaguṇāguṇāḥ||139||
vaidyāpavādō yatrasthāḥ sarvē ca bhiṣajāṁ guṇāḥ|
sarvamētat samākhyātaṁ pūrvādhyāyē maharṣiṇā||140||
tatra ślōkā iti tantrakārasya rītiriyaṁ yat- yatrōktamarthaṁ saṅgrahēṇābhidhattē tatra ‘tatra ślōkā’ iti karōti; yatra tūktādanadhikamucyatē tatra ‘bhavati cātra’ iti karōti; na cāsya niṣprayōjanatvaṁ, tantradharmatvāt| adhyāyōktamarthamadhyāyāntē saṅgrahēṇābhidhattē- āyurvēdāgama ityādinā| saṅgrahakathanaṁ ca pūrvōktārthasya saṅkṣēpēṇa grahaṇārthaṁ tathā durjñānapratiṣēdhārthaṁ ca| yatō yatkiñcidatra durjñānaṁ syāttadiha pratipāditārthasaṁvādēnāvadhāryatē| vacanaṁ hi- “gadyōktō yaḥ punaḥ ślōkairarthaḥ samanugīyatē| tadvyaktivyavasāyārthaṁ dviruktiḥ sā na garhyatē” (ni.a.1) iti| atra ca gadyōkta iti vistarōktōpalakṣaṇam| tēna ślōkōktasyāpyāragvadhīyādyarthasya punaḥ ślōkēna saṅgrahaṇamaviruddham| vyaktiḥ spaṣṭatā, vyavasāyaḥ avadhāraṇam| āgama iti “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādinā, hēturiti āyurvēdāgamahētuḥ, sa ca “vighnabhūtā yadā rōgā” ityādinā rōgaprādurbhāva uktaḥ; kiṁvā “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādiślōkō viśēṣēṇāyurvēdāgamasya tathā”yurvēdāgamahētōśca piṇḍasūtrarūpaḥ, “brahmaṇā hi” ityādigranthastvāyurvēdāgamapratipādakaḥ, hētupratipādakastu “vighnabhūtā” ityādigranthō yathōkta ēva| āgamasya pravartanamiti indrādānīya bharadvājēna martyalōkē pravartanamāyurvēdagrahaṇaparyantam| sūtraṇamityāyurvēdatantrakaraṇamagnivēśādīnām| abhyanujñānamiti “tāni cānumatāni” ityādi| śēṣaṁ sugamam||136-140||
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē sūtrasthānē dīrghañjīvitīyō nāma prathamō’dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvēdadīpikākhyāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāṁ sūtrasthānē dīrghañjīvitīyō nāma prathamō’dhyāyaḥ||1||
1. ‘’bhitō namaḥ’ iti pā.|
2. ‘hantrē’ iti|
3. ‘dīyatām’ iti pā.|
4. ‘tadvihitānanuṣṭhānē’ iti pā.|
5. ‘tatrabhavān’ iti ca pā.|
6. ‘nikhilatantrārthābhidhāyakatayā’ iti pā.|
7. ‘dīrghañjīvitamityadhikr̥tya’ iti pā.|
8. ‘…saṁsāramōcakādiśāstrēṣu’ iti pā.|
9. ‘…mētat, tatkutō’yathārthatvam’ iti pā.|
10. ‘cakrakamāpatitaṁ’ iti pā.|
11. ‘gaṇḍaṁ’ iti pā.|
12. ‘vyākhyānāntarāyabhayāt’ iti pā.|
13. ‘utsannatvamiva’ iti pā.|
14. ‘tantravyākhyānapratijñā’ iti pā.|
15. ‘tu labhyatē’ iti pā.|
16. ‘adhīyatē’sāvityadhyāyaḥ’ iti pā.|
17. ‘sarvapadārthaviśēṣāṇāṁ’ iti pā.|
18. ‘duśśakamēva’ iti pā.|
19. ‘kāraṇaṁ’ iti pā.|
20. ‘māhātmyayaśasōḥ’ iti pā.|
21. ‘kāmasyātha prayatnasya’ iti pā.|
22. ‘caivamācāryasya’ iti pā.|
23. ‘balavatvāt’ iti pā.|
24. ‘na kaścidarthatō viśēṣaḥ’ iti pā.|
25. ‘svayamēva buddhasakalavēdasya’ iti pā.|
26. ‘tadupādadyācchāstram’ iti pā.|
27. ‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāvē cvirna sambhavati, rōgāṇāmutpattita ēva vighnasvarūpatvēnāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ|
28. ‘vratājuṣām’ iti, tathā ‘upavāsatapaḥpāṭhabrahmacaryavratāyuṣām’ iti ca pā.|
29. ‘sajātīyatvaprayuktēyamanukampā’ iti pā.|
30. ‘surarṣigaṇasēvitam’ iti pā.|
31. ‘balahantāraṁ balanāmāsurārri śakramiti yāvat’ iti gaṅgādharaḥ|
32. ‘vinayēnābhigamyainaṁ dra(pra)ṣṭukāmō mahāyaśāḥ| dr̥ṣṭvaiva ca muniṁ prāha bhāgavān pākaśāsanaḥ|| svāgataṁ cēti dharmajñō munistasmādyathēpsitam| arcitaśca yathānyāyamupaviṣṭaḥ samāgataḥ|| tatrōpāyaṁ vikārāṇāṁ papraccha harivāhanam| brūhi naḥ praśamōpāyaṁ tēṣāmamarasattama|| śrutvēti vacanaṁ tasya sarvabhūtahitāvaham| tasmai prōvāca’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyatē kvaciddhastalikhitapustakē|
33. ‘bhagavān dhīmān’ iti pā.|
34. ‘śabdākṣarapadanyāsacchandōvr̥ttarasakramaiḥ| śrutvā sahasravarṣāṇāmārōgyārthaṁ viniścayam|| tēnāyuramitaṁ’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustakē dr̥śyatē|
35. ‘taṁ ca’ iti pā.|
36. ‘mōkṣasādhanā’ iti pā.|
37. ‘jñānaprakarṣaṇaniyōgitvānmuniḥ’ iti pā.|
38. ayaṁ pāṭhō hastalikhitapustakē nōpalabhyatē|
39. ‘anaśvaram’ iti pā.|
40. ‘bhūtēṣu sādhu yathā syāttathā’nukrōśa’ iti gaṅgādharaḥ|
41. ‘hitaḥ’ iti pā.|
42. yōgīndranāthasēnastu carakōpaskārē ‘sattvamātmā śarīraṁ ca’ ityādyāyurvēdādhikaraṇapratipādakaṁ granthaṁ prāk paṭhitvā’nantaraṁ ‘sarvadā sarvabhāvānāṁ’ ityādigranthaṁ paṭhati|
43. ‘māṁsatvaṁ sāmānyarūpaṁ’ iti pā.|
44. ‘na kiñcidanēna granthēnōcyatē iti’ iti pā.|
45. ‘vr̥ṣyapādalēpāt’ iti pā.|
46. ‘ityāha’ iti pā.|
47. ‘sāmānyaviśēṣayōḥ’ iti pā.|
48. ‘vaiṣamyaṁ’ iti pā.|
49. ‘ityēvamādyēkākārā’ iti pā.|
50. ‘abhrāntaikarūpā’ iti pā.|
51. ‘sāmānyamēva kriyāguṇādigataṁ’ iti pā.|
52. ‘pratyaviruddhaviśēṣatvēna’ iti pā.|
53. ‘…mēkarūpaṁ sambaddhamasti’ iti pā.|
54. ‘viśēṣaḥ’ iti pā.|
55. ‘svarūpata’ iti śēṣaḥ|
56. ‘ēvēti’ iti pā.|
57. ‘sāmānyakāraṇatvēnaivēti’ iti pā.|
58. ‘nākriyāṇāṁ’ iti pā.|
59. ‘citrakē vāyuradhikō yō’numitaḥ sa ca citrakē upayuktē’ iti pā.|
60. ‘tridaṇḍānāmanyatamāpāyē’pi’ iti pā.|
61. ‘viskhalitaṁ’ iti pā.|
62. ‘…vāvirōdhō’ iti pā.|
63. ‘taduddēśapravr̥ttiradhikaraṇārthō nādhārārthaḥ’ iti pā.|
64. ‘nirdiśyantē vibhōḥ kriyāḥ’ iti pā.|
65. tadadhikaraṇabhūtapuruṣa’ iti pā.|
66. ‘anāgatāvēkṣaṇāducyantē’ iti pā.|
67. ‘yathābhyuditasya’ iti ‘tathā’vyavahitasya’ iti ca pā.|
68. ‘tarhyāpadyēta’ iti pā.|
69. ‘nikr̥ṣṭasyātmanaḥ’ iti pā.|
70. ‘tamasā bahurūpēṇa’ iti pā.|
71. ‘vānaspatyān mūkān’ iti pā.|
72. ‘bhūtāntarapravēśakr̥tam’ iti pā.|
73. pūrvaṁ bhūtaṁ parē bhūtē svaguṇasahitaṁ praviṣṭaṁ, yathā-ākāśō vāyau, tau vahnau, tē jalē, tāni pr̥thivyām|
74. ‘prakārēṇa’ iti pā.|
75. ‘susūkṣmarūpakarmavyāpitvadyōtanārtham’ iti pā.|
76. ‘dravyādīnāṁ’ iti pā.|
77. ‘yathā’ iti pā.|
78. ‘āśrayanāśē’ iti pā.|
79. ‘ityādi’ iti pā.|
80. ‘vidyatē’ iti pā.|
81. ‘lakṣyārthaṁ’ iti pā.|
82. ‘lakṣaṇayā’ iti pā.|
83. ‘kiṁvā’ iti pā.|
84. ‘sāmānyādiṣu kēcidanumanyantē’ iti pā.|
85. ‘dravyavyāvr̥ttēstu’ iti pā.|
86. ‘siddhatvāt’ iti pā.|
87. ‘bhavati’ iti pā.|
88. ‘kāraṇaṁ’ iti pā.|
89. ‘caramabhāvinimittāntarāpēkṣā karmaṇaḥ’ iti pā.|
90. ‘asātmyēndriyārthasaṁyōga ēvāyaṁ’ iti pā.|
91. ‘kālābhidhāyigranthē’ iti pā.|
92. ‘kālaviśēṣaṁ prāpya’ iti pā.|
93. ‘kālakr̥tābhivyaktimātraparigrahāstatra’ iti pā.|
94. ‘anyēdyuṣkō dvyahagrāhī tr̥tīyakacaturthakau’ iti katidhāpuruṣīyē pāṭhaḥ|
95. ‘kr̥tam’ iti pā.|
96. ‘kr̥tam’ iti pā.|
97. ‘kr̥tvā’ iti pā.|
98. ayaṁ pāṭhō hastalikhitapustakē nōpalabhyatē|
99. ‘buddhirvarṇayati’ iti pā.|
100. ‘bhāvidhātvanuguṇadravyasēvārtharūpā’ iti pā.|
101. ‘sañjñāśabdēna śarīrasambaddhaṁ’ iti pā.|
102. ‘śarīrāsambaddhasya’ iti pā.|
103. ‘rājayakṣmādayaḥ’ iti pā.|
104. ‘vyādhyāśrayē prōktē, tatkā ātmanō vyavasthā’ iti pā.|
105. ‘bhavati’ iti pā.|
106. ‘pratisandhātumalam’ iti pā.|
107. ‘sarvatra’ iti pā.|
108. ‘dūṣyādhiṣṭhānē’ iti pā.|
109. ‘bhavati’ iti pā.|
110. ‘śāstrādyarthajñānam’ iti pā.|
111. “sasnēhamuṣṇamiti vacanēna snēhasyālpatvamuṣṇatvasya cātiśayatvaṁ tadyōgāditi sūcitam| tēna paittikē vyādhau ghr̥tadugdhādisnēhaśītabhēṣajavidhirna virudhyatē| atiśītasnigdhatvayōśca pittasyālpasnēhātyantōṣṇatvaviparyayāt praśāntiḥ syāt| uṣṇatīkṣṇadravasaratiktatvaviparītaiḥ śaityamāndyasāndrasthirakaṣāyamādhuryaguṇaiḥ pakvasya pittasya praśamanam| āmasyāmlasya viparītēna tiktēna praśamaḥ| kaṭviti tiktaṁ, tēna tiktarasasya pittasya vidagdhāvasthāyāmamlarasatvē tadviparītatvēna tiktarasaḥ pittaprakōpanāśakatvēnōpapadyatē| uktaṁ hi suśrutē- “pittaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ pūti nīlaṁ pītaṁ tathaiva ca| uṣṇaṁ kaṭu saraṁ caiva vidagdhaṁ cāmlamēva ca”- iti gaṅgādharaḥ|
112. ‘aptējaḥsamavāyārabdhatvāt’ iti pā.|
113. ‘utpannāriṣṭē ca sādhanaṁ’ iti pā.|
114. ‘atītakālamapakrāntasalilasyēva’ iti pā.|
115. ‘kṣitēstvagrē prativacanāt’ iti pā.|
116. ‘vyaktiṁ’ iti pā.|
117. ‘na pradhānakāraṇabhūtāḥ’ iti pā.|
118. ‘yadi vā apkṣitī viśēṣēṇa kāraṇē, sōmaguṇātirēkānmadhura ityādau tu’ iti pā.|
119. ‘tathōnatvēna’ iti pā.|
120. yōgīndranāthasēnasammatō’yaṁ pāṭhaḥ| sa tvētadanantaraṁ ‘bhūyaścātō yathādravyaṁ guṇakarmāṇi vakṣyatē’ ityardhaślōkaṁ paṭhati|
121. ‘rasādīnām’ iti hastalikhitapustakē nōpalabhyatē|
122. ‘pratibandhakasambhavē’ iti pā.|
123. ‘svasvabhāvō’ iti pā.|
124. ‘vr̥ttatvāt’ iti pā.|
125. ‘rasādivr̥ttatvāt’ iti pā.|
126. ‘dhātvarthānuvr̥ttirēvāsau praśabdaḥ’ iti pā.|
127. ‘svāsthyānuvr̥ttitvāt’ iti pā.|
128. ‘jāṅgamaṁ bhaumamaudbhidam’ iti pā.|
129. ‘tēnāṇuvaṁśādīnāṁ’ iti pā.|
130. ayaṁ pāṭhō hastalikhitapustakē na paṭhyatē|
131. ‘phalāntāḥ’ iti pā.|
132. ‘hastiparṇī ca śāradā’ iti pā.|
133. ‘dr̥ṣṭaḥ’ iti pā.|
134. ‘dīpanīyalaghūni ca’ iti pā.|
135. ‘dr̥ṣṭāni’ iti pā.|
136. ‘tathā’ iti pā.|
137. ‘arūkṣaṁ snigdhaṁ’ iti gaṅgādharaḥ| yōgīndranāthastu ‘rūkṣaṁ’ iti paṭhati|
138. ‘gulmakuṣṭhakilāsiṣu’ iti pā.|
139. ‘sarvathōcyatē’ iti pā.|
140. ‘yadā nāryāvupēyātāṁ vr̥ṣasyantyau kathañcana| muñcantyau śukramanyōnyamanasthistatra jāyatē’ iti suśrutē (śā.a.2) pāṭhaḥ|
141. ‘atha’ iti pā.|
142. ‘vidhīyatē’ iti pā.|
143. ‘mūtrēṣu pradarēṣu’ iti pā.|
144. aśmantakaḥ aśvatthasadr̥śapatraḥ kṣīrivr̥kṣō mahārāṣṭrabhāṣāyāṁ ‘asṭā’ iti khyātaḥ|
145. ‘yēṣāṁ diṣṭāḥ payastvacaḥ’ iti pā.|
146. ‘yōgavinnāmarūpajñaḥ’ iti pā.|
147. ‘sa vijñēyō bhiṣaktamaḥ’ iti pā.|
148. ‘mr̥tyudūtasya’ iti pā.|