अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|

अथ अतः ऋतुचर्या-अध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्म आहुः आत्रेय-आदयः महर्षयः|

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात् षडृतवः स्मृताः|
शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः||१||
शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्यादयनमुत्तरम्|
आदानं च, तदादत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम्||२||

मासैः द्विः संख्यैः र्माघ-आद्यैः क्रमात् षट्-ऋतवः स्मृताः|
शिशिरः अथ वसन्तः च ग्रीष्मः वर्षा-शरत् हिमाः||
शिशिर-आद्याः त्रिभिः तैः तु विद्यात् अयनम्  उत्तरम्|
आदानं च, तत्  आदत्ते नृणां प्रति-दिनं बलम्||

तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षा मार्गस्वभावतः|
आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः||३||
तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसाः क्रमात्|
तस्मादादानमाग्नेयम्—————————|४|

——————————————–|
————————ऋतवो दक्षिणायनम्||४||
वर्षादयो विसर्गश्च———————–|

———————-यद्बलं विसृजत्ययम्|
सौम्यत्वादत्र सोमो हि बलवान् हीयते रविः||५||
मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः शान्ततापे महीतले|
स्निग्धाश्चेहाम्ललवणमधुरा बलिनो रसाः||६||

शीतेऽग्र्यं वृष्टिधर्मेऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः|
————————————————————|७|

बलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रबलोऽनलः||७||

भवत्यल्पेन्धनो धातून् स पचेद्वायुनेरितः|

अतो हिमेऽस्मिन्सेवेत स्वाद्वम्ललवणान्रसान्||८||

बलिनः शीत-संरोधात् हेमन्ते प्रबलः अनलः||

भवति अल्प-इन्धनः धातून् स पचेत् वायुना ईरितः|

अतः हिमे अस्मिन् सेवेत स्वादु-अम्ल-लवणान् रसान्||

दैर्घ्यान्निशानामेतर्हि प्रातरेव बुभुक्षितः|

अवश्यकार्यं सम्भाव्य यथोक्तं शीलयेदनु||९||

वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम्|

नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः||१०||

दैर्घ्यात् निशानाम् एतर्हि प्रातः एव बुभुक्षितः|

अवश्य-कार्यं सम्भाव्य यथा-उक्तं शीलयेत् अनु||

वातघ्न-तैलैः अभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम्|

नियुद्धं कुशलैः सार्धं पाद-आघातं च युक्तितः||

कषायापहृतस्नेहस्ततः स्नातो यथाविधि|

कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धोऽगुरुधूपितः||११||

रसान् स्निग्धान् पलं पृष्टं गौडमच्छसुरां सुराम्|

गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः शुभाः||१२||

नवमन्नं वसां तैलं, शौचकार्ये सुखोदकम्|

प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकौचवास्तृतम्||१३||

उष्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत्|

युक्त्याऽर्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा||१४||

कषाय-अपहृत-स्नेहः ततः स्नातः यथा-विधि|

कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धः अगुरु-धूपितः||

रसान् स्निग्धान् पलं पृष्टं गौडम् अच्छ-सुरां सुराम्|

गोधूम-पिष्ट-माष-इक्षु-क्षीरोत्थ-विकृतीः शुभाः||

नवम् अन्नं वसां तैलं, शौच-कार्ये सुख-उदकम्|

प्रावार-अजिन-कौशेय-प्रवेणी-कौचव-आस्तृतम्||

उष्ण-स्वभावैः-लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत्|

युक्त्या अर्क-किरणान् स्वेदं पाद-त्राणं च सर्वदा||

पीवरोरुस्तनश्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः|

हरन्ति शीतमुष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः||१५||

पीवर-ऊरु-स्तन-श्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः|

हरन्ति शीतम् उष्ण-अङ्ग्यः धूप-कुङ्कुम-यौवनैः||

अङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारिणः|

शीतपारुष्यजनितो न दोषो जातु जायते||१६||

अङ्गार-ताप-सन्तप्त-गर्भ-भूवेश्म-चारिणः|

शीत-पारुष्य-जनितः न दोषः जातु जायते||

अयमेव विधिः कार्यः शिशिरेऽपि विशेषतः|

तदा हि शीतमधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम्||१७||

अयम् एव विधिः कार्यः शिशिरे अपि विशेषतः|

तदा हि शीतम् अधिकं रौक्ष्यं च आदान-कालजम्||

कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः|

हत्वाऽग्निं कुरुते रोगानतस्तं त्वरया जयेत्||१८||

कफः चितः हि शिशिरे वसन्ते अर्का-अंशु-तापितः|

हत्वा अग्निं कुरुते रोगान् अतः तं त्वरया जयेत्||

तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः|

व्यायामोद्वर्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्बणम्||१९||

स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः|

पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्||२०||

सहकाररसोन्मिश्रानास्वाद्य प्रिययाऽर्पितान्|

प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान्||२१||

सौमनस्यकृतो हृद्यान्वयस्यैः सहितः पिबेत्|

निर्गदानासवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान्||२२||

शृङ्गबेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु च|

तीक्ष्णैः वमन-नस्य-आद्यैः लघु-रूक्षैः च भोजनैः|

व्यायाम-उद्वर्तन-आघातैः जित्वा श्लेष्माणम् उल्बणम्||

स्नातः अनुलिप्तः कर्पूर-चन्दन-अगुरु-कुङ्कुमैः|

पुराण-यव-गोधूम-क्षौद्र-जाङ्गल-शूल्य-भुक्||

सहकार-रसः-उन्मिश्रान्-आस्वाद्य प्रियया अर्पितान्|

प्रिय-आस्य-सङ्ग-सुरभीन् प्रिया-नेत्र-उत्पल-अङ्कितान्||

सौमनस्य-कृतः हृद्यान् वयस्यैः सहितः पिबेत्|

निर्गदान्-आसव-अरिष्ट-सीधु-मार्द्वीक-माधवान्||

शृङ्गवेर-अम्बु सार-अम्बु मधु-अम्बु जलद-अम्बु च|

दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु||२३||

अदृष्टनष्टसूर्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु|

परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्मान्तभूमिषु||२४||

विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु|

गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत्सुखी||२५||

दक्षिण-अनिल-शीतेषु परितः जलवाहिषु||

अदृष्ट-नष्ट-सूर्येषु मणि-कुट्टिम् अकान्तिषु|

परपुष्ट-विघुष्टेषु काम-कर्मान्त-भूमिषु||

विचित्र-पुष्प-वृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु|

गोष्ठी-कथाभिः चित्राभिः मध्याह्नं गमयेत् सुखी||

गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्|

———————————|२६|

गुरु-शीत-दिवास्वप्न-स्निग्ध-अम्ल-मधुरान् त्यजेत्|

———————————|२६|

तीक्ष्णांशुरतितीक्ष्णांशुर्ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्||२६||

प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश्च वर्धते|

अतोऽस्मिन्पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्||२७||

तीक्ष्णांशुः अति-तीक्ष्ण-अंशुः ग्रीष्मे संक्षिपति इव यत्||

प्रति-अहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुः च वर्धते|

अतः अस्मिन् पटु-कटु-अम्ल-व्यायाम-अर्क-करान् त्यजेत्||

भजेन्मधुरमेवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम्|

सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात्सक्तून् सशर्करान्||२८||

भजेत् मधुरम् एव अन्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम्|

सुशीत-तोय-सिक्त-अङ्गः लिह्यात् सक्तून् सशर्करान्||

मद्यं न पेयं, पेयं वा स्वल्पं, सुबहुवारि वा|

अन्यथाशोषशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत्||२९||

मद्यं न पेयं, पेयं वा स्वल्पं, सुबहुवारि वा|

अन्यथा शोष-शैथिल्य-दाह-मोहान् करोति तत्||

पिबेद्रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ||३०||

पानकं पञ्चसारं वा नवमृद्भाजने स्थितम्|

मोचचोचदलैर्युक्तं साम्लं मृन्मयशुक्तिभिः||३१||

पाटलावासितं चाम्भः सकर्पूरं सुशीतलम्|३२|

पिबेत् रसं न अति-घनं रसालां राग-खाण्डवौ||

पानकं पञ्च-सारं वा नव-मृत्-भाजने स्थितम्|

मोच-चोच-दलैः युक्तं स-अम्लं मृत्-मय-शुक्तिभिः||

पाटला-वासितं च-अम्भः सकर्पूरं सुशीतलम्|

शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्||३२||

ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्रनक्षत्रशीतलम्|

शशाङ्क-किरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्||

ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्र-नक्षत्र-शीतलम्|

सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके||३४||

कायमाने चिते चूतप्रवालफललुम्बिभिः|

सुगन्धि-हिम-पानीय-सिच्यमान-पट-आलिके||

कायमाने चिते चूत-प्रवाल-फल-लुम्बिभिः|

कदलीदलकह्लारमृणालकमलोत्पलैः||३५||

कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्कुसुमपल्लवे|

मध्यंदिनेऽर्कतापार्तः स्वप्याद्धारागृहेऽथवा||३६||

पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि|

कदली-दल-कह्लार-मृणाल-कमल-उत्पलैः||

कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्-कुसुम-पल्लवे|

मध्यंदिने अर्क-तापार्तः स्वप्यात् धारा-गृहे अथवा||

पुस्तस्त्री-स्तन-हस्त-आस्य-प्रवृत्त-उशीर-वारिणि|

निशाकरकराकीर्णे सौधपृष्ठे निशासु च||३७||

आसना———————————-|

निशाकर-कर-आकीर्णे सौध-पृष्ठे निशासु च||

आसना———————————-|

———स्वस्थचित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः|

निवृत्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः||३८||

जलार्द्रास्तालवृन्तानि विस्तृताः पद्मिनीपुटाः|

उत्क्षेपाश्च मृदूत्क्षेपा जलवर्षिहिमानिलाः||३९||

कर्पूरमल्लिकामाला हाराः सहरिचन्दनाः|

मनोहरकलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः||४०||

मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोज्ज्वलाः|

जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्||४१||

———स्वस्थ-चित्तस्य चन्दन-आर्द्रस्य मालिनः|

निवृत्त-काम-तन्त्रस्य सुसूक्ष्म-तनु-वाससः||

जल-आर्द्राः ताल-वृन्तानि विस्तृताः पद्मिनी-पुटाः|

उत्क्षेपाः च मृदु-उत्क्षेपा जल-वर्षि-हिम-अनिलाः||

कर्पूर-मल्लिका-माला हाराः स-हरि-चन्दनाः|

मनोहर-कलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः||

मृणाल-वलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्ल-कमल-उज्ज्वलाः|

जङ्गमा इव पद्मिन्यः हरन्ति दयिताः क्लमम्||

आदानग्लानवपुषामग्निः सन्नोऽपि सीदति|

वर्षासु दोषैर्दुष्यन्ति तेऽम्बुलम्बाम्बुदेऽम्बरे||४२||

सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च|

भूबाष्पेणाम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा||४३||

वह्निनैव च मन्देन, तेष्वित्यन्योन्यदूषिषु|

भजेत्साधारणं सर्वमूष्मणस्तेजनं च यत्||४४||

आदान-ग्लान-वपुषाम् अग्निः सन्नः अपि सीदति|

वर्षासु दोषैः दुष्यन्ति ते अम्बु-लम्ब-अम्बुदे अम्बरे||

सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च|

भूबाष्पेण-अम्ल-पाकेन मलिनेन च वारिणा||

वह्निना एव च मन्देन, तेषु इति अन्योन्य-दूषिषु|

भजेत् साधारणं सर्वम् ऊष्मणः तेजनं च यत्||

आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं रसान् कृतान्|

जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्तनम्||४५||

मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्चकोलावचूर्णितम्|

दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्वतिदुर्दिने||४६||

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु|

आस्थापनं शुद्ध-तनुः जीर्णं धान्यं रसान् कृतान्|

जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्तनम्||

मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्चकोल-अवचूर्णितम्|

दिव्यं कौपं शृतं च अम्भः भोजनं तु अति-दुर्दिने||

व्यक्त-अम्ल-लवण-स्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवत् लघु|

अपादचारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः||४७||

हर्म्यपृष्ठे वसेद्बाष्पशीतशीकरवर्जिते|

अपादचारी सुरभिः सततं धूपित-अम्बरः||

हर्म्यपृष्ठे वसेत् बाष्प-शीत-शीकर-वर्जिते|

नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत्||४८||

नदी-जल-उदमन्थ-आहः-स्वप्न-आयास-आतपान् त्यजेत्||

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः|

तप्तानां सञ्चितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति||४९||

तज्जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम्|

वर्षा-शीत-उचित-अङ्गानां सहसा एव अर्क-रश्मिभिः

तप्तानां सञ्चितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति||

तत् जयाय घृतं तिक्तं विरेकः रक्त-मोक्षणम्|

तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितोऽन्नं भजेल्लघु||५०||

शालिमुद्गसिताधात्रीपटोलमधुजाङ्गलम्|

तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितः अन्नं भजेत् लघु||

शालि-मुद्ग-सिता-धात्री-पटोल-मधु-जाङ्गलम्|

तप्तं तप्तांशुकिरणैः शीतं शीतांशुरश्मिभिः||५१||

समन्तादप्यहोरात्रमगस्त्योदयनिर्विषम्|

शुचि हंसोदकं नाम निर्मलं मलजिज्जलम्||५२||

नाभिष्यन्ति न वा रूक्षं पानादिष्वमृतोपमम्|

तप्तं तप्ता-अंशु-किरणैः शीतं शीता-अंशु-रश्मिभिः||

समन्तात् अपि अहः-रात्रम् अगस्त्य-उदय-निर्विषम्|

शुचि हंस-उदकं नाम निर्मलं मलजित् जलम्||

न-अभिष्यन्ति न वा रूक्षं पान-आदिषु अमृत-उपमम्|

चन्दनोशीरकर्पूरमुक्तास्रग्वसनोज्ज्वलः||५३||

सौधेषु सौधधवलां चन्द्रिकां रजनीमुखे|

चन्दन-उशीर-कर्पूर-मुक्ता-स्रज्-वसन-उज्ज्वलः||

सौधेषु सौध-धवलां चन्द्रिकां रजनी-मुखे|

शीते वर्षासु चाद्यांस्त्रीन् वसन्तेऽन्त्यान् रसान्भजेत्

स्वादुं निदाघे, शरदि स्वादुतिक्तकषायकान्|

शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः||५६||

अन्नपानं समासेन विपरीतमतोऽन्यदा|

शीते वर्षासु च आद्यान् त्रीन् वसन्ते अन्त्यान् रसान् भजेत्।

स्वादुं निदाघे, शरदि स्वादु-तिक्त-कषायकान्|

शरत् वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्म-घन-अन्तयोः||

अन्न-पानं समासेन विपरीतम् अतः अन्यदा|

नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ||५७||

नित्यं सर्व-रस-अभ्यासः स्व-स्व-अधिक्यम् ऋतौ ऋतौ||

ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः|

तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमात्|५८|

असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात्| ५८ १/२|

ऋत्वोः अन्त्य-आदि-सप्त-आहौ ऋतु-सन्धिः-इति स्मृतः|

तत्र पूर्वः विधिः त्याज्यः सेवनीयः अपरः क्रमात्|

असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्याग-शीलनात्|

इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम तृतीयोऽध्यायः|३|